Врската меѓу Панко Брашнаров и АСНОМ претставува мост меѓу Илинден 1903 и борбата за создавање на македонската држава.
ДВА ИЛИНДЕНА – 1903 И 1944
На 2 август 1944 година, во манастирот „Св. Прохор Пчински“, започнало Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија – АСНОМ.
Изборот на Илинден за ден на заседанието не бил случаен. Новата македонска државност требало симболично да се поврзе со револуционерната традиција на Илинденското востание и Крушевската Република од 1903 година.
Токму во таа врска посебно место имал Панко Брашнаров.
Како еден од старите македонски револуционери и непосреден сведок на илинденската епоха, Брашнаров претставувал жива врска меѓу генерацијата на македонското револуционерно движење од почетокот на XX век и генерацијата што во текот на Народноослободителната борба ги поставувала темелите на македонската држава.
ОТВОРАЊЕТО НА ПРВОТО ЗАСЕДАНИЕ НА АСНОМ
Како најстар меѓу присутните делегати, Панко Брашнаров ја добил честа да го отвори Првото заседание на АСНОМ.
Неговата поздравна реч не била само свечено отворање на Собранието. Во неа Брашнаров направил историска врска меѓу Илинден 1903 и Илинден 1944 година и го претставил создавањето на македонската држава како остварување на борбата на повеќе поколенија.
Уште на почетокот на говорот тој го опишува историскиот момент како раѓање на „нова, светла и слободна македонска држава“.
Особено значајно е што Брашнаров самиот се определува како жив сведок на двете епохи:
„Жив сведок сум на два Илиндена 1903 и 1944 година.“
Со тоа неговата лична револуционерна биографија добила пошироко симболично значење. Пред делегатите на АСНОМ стоел човек кој го паметел Илинденското востание, а сега учествувал во конституирањето на македонската држава.
Историската улога што ја имаат Панко Брашнаров и АСНОМ покажува континуитет во стремежот за национална слобода и државност.
ГОВОРОТ НА ПАНКО БРАШНАРОВ
Напомена: Текстот на говорот е пренесен во неговата изворна јазична форма, без современи јазични и правописни интервенции. Зачуваниот архивски документ потекнува од Државниот архив на Македонија.
Другарици и другари народни претставители,
Во овој момент, во ова историско место „Св. Отец Прохор Пчински“ и на овој исторически ден – Илинден, кога објавувам да е отворено Првото Антифашистичко собрание на народното ослободуване на Македонија, душава ми е преполнета со радост и пред премрежните очи гледам како се раздвижиле сите реки од Пчинја до Вардар до Места и до Бистрица, заплускуват е целата македонска земја, сакајќи да измијат од македонскиот народ десетвековниот робски срам – од пропаста на Самоиловата држава, за да се роди денеска нова, светла и слободна македонска држава.
Во овој момент, земјата на нашите покојници – многубројни народни херои, кои што паднаа и ги посеаа коските по цела Македонија, им станува полесна и тие во мир веќе го гледаат изгревот на нашата слобода, ја гледаат идеалната дружба старите илинденци – на Гоце Делчев и на денешните илинденци – младата македонска војска, и поставените темели за остварувањето на идеалот, на две поколенија, на две епохи – слободна, обединета Македонија.
Во знак на почитане спрема падналите јунаци, ја ве поканувам да им изразиме со еден минут молчение нашата вечна, бескрајна признателност.
Вечна слава на падналите герои за слободата на Македонија!
Другари народни претставители,
жив сум свидетел на два Илиндени – 1903 и 1944 година. Во моите спомени се нижат безброј моменти за илинденската народна епопеја и Крушевската Република.
Бескрајни беја напорите на вооружениот македонски народ, огромна беше желбата му за слобода, борбата го дари со слободна Крушевска република, но, разјарениот башибозук и турската регуларна војска се нафрлија и го затрупаа оазисот на слободна Македонија – Крушевската Република, потушија востанието и го стегнаа искрвавениот македонски народ во ново ропство.
Животворниот извор на слободата не секна. Македонија е делија, ропствата се сменија, но борбата на македонскиот народ не престана. Кога сите поробени народи во Југославија се дигнаја против денешниот непријател на целото човештво – фашизмот, и македонскиот народ се нареди во таја борба. Тој во неја виде можност да ја помогне општата борба, на сите поробени народи и на целото слободољубиво човечество и да оствари својот вековен национален идеал.
И ете, како резултат на тригодишна крвава борба, македонскиот народ е врза судбината своја со судбината на сите југословенски народи, помогна, со крв и борба, да дојди до нова братска, демократска и федеративна Југославија, а денеска на вториот славен Илинден, последен Илинден на робска Македонија, става темелите на македонската држава, во која се обедини и заживее нашиот народ онаков среќен живот, каков го заслужува по своите претрпени робски маки и петвековни борби.
Да е жива нашата мила македонска федерална држава!
Да е жива федеративна, демократска Југославија, заеднички покрив на братските јужнословјански народи.
Панко Брашнаров, поздравна реч при отворањето на Првото заседание на АСНОМ, манастир „Св. Прохор Пчински“, 2 август 1944 година.
ОД ИЛИНДЕНСКОТО ВОСТАНИЕ ДО АСНОМ
Говорот на Брашнаров е значаен токму поради начинот на кој ја претставува историската поврзаност меѓу старото македонско револуционерно движење и борбата од Втората светска војна.
Во него се споменуваат старите илинденци, Гоце Делчев, Крушевската Република, младата македонска војска и борбата на новата генерација.
На тој начин Илинден 1903 не е претставен како завршена епизода од минатото, туку како почеток на една борба што продолжила во друга историска форма.
Особено силна е мислата на Брашнаров за „две поколенија“ и „две епохи“.
Едната била генерацијата на старото македонско револуционерно движење и Илинденското востание.
Другата била генерацијата на Народноослободителната борба.
На 2 август 1944 година тие две историски линии симболично се сретнале во АСНОМ.
СЛОБОДНА И ОБЕДИНЕТА МАКЕДОНИЈА
Во говорот се појавува уште еден важен елемент – идеалот за обединување на Македонија.
Брашнаров зборува за поставувањето на темелите за остварување на идеалот на две поколенија и две епохи – „слободна, обединета Македонија“.
Овие зборови се значајни за разбирањето на атмосферата и очекувањата што постоеле во дел од македонското политичко и револуционерно движење во 1944 година.
Истовремено, во говорот новата македонска држава е поставена во рамките на новата федеративна Југославија.
Така во еден ист документ се присутни две важни идеи на тој историски момент: создавањето на македонска држава во југословенската федерација и стремежот кон национално обединување.
ПРЕЗИДИУМОТ НА АСНОМ
По отворањето на заседанието и донесувањето на историските одлуки бил избран Президиумот на АСНОМ.
За претседател бил избран Методија Андонов-Ченто, а Панко Брашнаров станал прв потпретседател.
Со тоа неговата улога не завршила со свечениот говор. Тој влегол во највисокиот орган на новата македонска државна власт.
Президиумот имал исклучително значајна положба. Меѓу заседанијата на АСНОМ тој ја извршувал функцијата на највисок орган на државната власт и имал задача практично да започне со изградбата на институциите на новата Македонија.
ИСТОРИСКОТО ЗНАЧЕЊЕ НА ГОВОРОТ
Говорот на Панко Брашнаров денес претставува еден од највпечатливите документи од Првото заседание на АСНОМ.
Неговото значење не произлегува само од фактот што со него било отворено заседанието.
Во неколку минути Брашнаров ја поврзал револуционерната традиција од почетокот на XX век со создавањето на македонската држава во 1944 година.
Илинденското востание, Крушевската Република, Гоце Делчев, Народноослободителната борба и АСНОМ се појавуваат како делови од една историска целина.
Токму затоа присуството на Брашнаров на говорницата имало и силна симболична вредност.
Еден стар револуционер, кој го паметел времето на Илинден, го отворал Собранието што ги поставувало институционалните темели на современата македонска државност.
ТРАГИЧЕН ЕПИЛОГ
Историјата, сепак, на животот на Панко Брашнаров му подготвила необичен и трагичен пресврт.
Во годините по АСНОМ неговите политички ставови постепено се разидувале со политиката на новите власти. Особено по југословенско-советскиот судир од 1948 година неговата положба станала тешка.
На 1 октомври 1948 година, заедно со Павел Шатев, составил документ упатен до ЦК на ВКП(б), во кој биле изложени нивните критички оценки за состојбите во Вардарска Македонија по 1944 година.
Следувале политички прогон, апсење и испраќање на Голи Оток, каде Брашнаров починал на 13 јули 1951 година.
Така животниот пат на човекот кој на 2 август 1944 година го отворил Првото заседание на АСНОМ завршил само седум години подоцна како политички затвореник.
Но во овој напис неговата подоцнежна трагична судбина е само епилог.
Неговото централно историско место останува 2 август 1944 година – моментот кога еден стар илинденец застанал пред делегатите на АСНОМ и како „жив сведок на два Илиндена“ го означил почетокот на заседанието на кое биле поставени темелите на македонската држава.
ПОВРЗАНИ СОДРЖИНИ
АСНОМ – создавањето на македонската државност и судбината на старите револуционери
Павел Шатев – од АСНОМ до судирот со новата власт
Изјава на Панко Брашнаров и Павел Шатев до ЦК на ВКП(б), 1 октомври 1948 година