Павел Шатев припаѓа на онаа генерација македонски револуционери чиј живот ги поврзува речиси сите големи пресврти во македонската историја од почетокот на XX век до создавањето на современата македонска држава. Од Солунските атентати и заточеништвото во Фезан, преку револуционерната и политичката дејност меѓу двете светски војни, неговиот пат во 1944 година го довел до учество во институциите на новата македонска држава.
Но токму последните години од неговиот живот претставуваат едно од најдраматичните поглавја во неговата биографија. Човекот кој бил вклучен во создавањето на новите македонски институции и станал прв министер за правосудство, само неколку години подоцна бил политички отстранет и ставен под удар на власта.
Враќањето во Македонија и АСНОМ
По политичките промени на Балканот во 1944 година, Павел Шатев се вратил во Македонија и се вклучил во политичкиот живот на новата држава.
На 27 октомври 1944 година бил кооптиран за делегат на АСНОМ, а на Второто заседание, одржано на 30 декември 1944 година, бил избран за член на Президиумот на АСНОМ.
Неговото присуство имало и силна симболична вредност. Во новите институции влегувал човек кој уште како млад револуционер бил учесник во Солунските атентати и кој зад себе имал повеќедецениска активност поврзана со македонското револуционерно и политичко движење.
Прв министер за правосудство
На 16 април 1945 година била избрана првата македонска влада, предводена од Лазар Колишевски. Павел Шатев бил назначен за министер за правосудство.
Неговата функција не била само формална. Во периодот кога се поставувале основите на правосудниот систем, Шатев учествувал во неговото институционално организирање.
На негов предлог, на 16 јуни 1945 година Министерскиот совет донел решение за создавање на Скопската адвокатска комора со надлежност на територијата на Федерална Македонија. Решението го потпишале Павел Шатев како министер за правда и Лазар Колишевски како претседател на Македонската федерална влада.
Така еден од некогашните гемиџии станал непосреден учесник во создавањето на правните институции на македонската држава.
Шатев и случајот со Алексо Мартулков
Но зад институционалната положба постепено се појавувале политички несогласувања.
Еден ран показател е случајот со говорот на Алексо Мартулков во Уставотворното собрание во 1946 година, кој го обработивме во претходниот напис.
Мартулков јавно го отворил прашањето за Пиринска Македонија и идното обединување на Македонија. Говорот не бил дозволен за објавување.
Во извештајот на Лазар Колишевски од 10 јануари 1947 година, кој го објавуваме целосно во посебниот напис за Мартулков, се наведува сомневањето дека содржината на говорот преку Павел Шатев стигнала до бугарската делегација на Словенскиот конгрес во Белград. Формулацијата во самиот извештај е внимателна: говорот бил пренесен „усмено, веројатно и писмено“.
Овој документ е значаен бидејќи покажува дека Шатев уште тогаш бил набљудуван како човек способен да одржува политички контакти надвор од непосредната контрола на македонското раководство.
1948 година – пресврт
Вистинскиот пресврт настапил во 1948 година, во времето на судирот меѓу Југославија и Советскиот Сојуз и Резолуцијата на Информбирото.
Токму од тој период потекнува еден од најзначајните документи за разбирање на ставовите на Павел Шатев и Панко Брашнаров.
На 1 октомври 1948 година во Скопје, двајцата составиле изложение упатено до ЦК на ВКП(б) за состојбата во Вардарска Македонија во периодот 1944–1948 година. Документот е зачуван како машинописна копија и подоцна е објавен во документарна архивска збирка.
Во изложението Шатев и Брашнаров изнесуваат сериозни критики за политичките состојби во Македонија и начинот на кој било поставено македонското прашање.
Особено значајно е што документот не останал само нивен приватен запис.
Како документот стигнал надвор од Македонија
За ова постои дополнителен документ – информација од вториот секретар на бугарската легација во Белград, Тенчо Мечков.
Според неговиот извештај, тој двапати се сретнал со Павел Шатев, а Шатев му го предал изложението потпишано од него и од Панко Брашнаров со молба тоа да биде доставено до советската амбасада во Белград.
Мечков го известил дека со советската амбасада има само официјални врски и дека документот може да го препрати во Бугарија. Шатев се согласил. Во истиот извештај е наведено дека оригиналот сепак бил предаден на советник при советската амбасада, а Шатев настојувал со содржината да биде запознаено и бугарското партиско раководство.
Овој документ е особено важен бидејќи овде веќе не станува збор за претпоставка како во случајот со говорот на Мартулков. Постои сведоштво за средбите и за предавањето на заедничкото изложение на Шатев и Брашнаров.
Од државен функционер до политички неподобен
Така, за само неколку години положбата на Павел Шатев драматично се променила.
Во 1944 година бил вклучен во АСНОМ. Во 1945 година бил министер за правосудство и учествувал во создавањето на институциите на новата македонска држава. Неколку години подоцна неговите политички ставови и контакти го довеле во судир со раководството.
Во неговата судбина јасно се гледа пошироката драма на дел од старата револуционерна генерација. Луѓето што со децении го носеле македонското прашање во сосема различни историски околности сега требало да се приспособат на нова држава, нов политички систем и нови центри на моќ.
Не сите можеле – или сакале – да го направат тоа.
Павел Шатев и Панко Брашнаров
Особено е значајно што во 1948 година Шатев не настапувал сам.
До него стоел Панко Брашнаров – уште еден стар револуционер, учесник во создавањето на македонската држава и човек со сопствена долга револуционерна биографија.
Нивното заедничко изложение покажува дека незадоволството не било само личен судир на еден поранешен функционер со власта. Двајца ветерани на македонското револуционерно движење заеднички решиле своите оценки за состојбите во Македонија да ги испратат надвор од југословенските политички структури.
Токму поради тоа овој документ претставува една од најважните врски меѓу револуционерната генерација од почетокот на XX век и политичките пресметки што ја зафатиле Македонија по 1948 година.
Последните години
Последните години од животот на Павел Шатев биле сосема различни од положбата што ја имал непосредно по ослободувањето.
Од човек вклучен во највисоките органи на македонската држава, тој станал политички сомнителна личност. Следувале изолација и прогон, а неговиот живот завршил во Битола на 30 јануари 1951 година.
Со тоа завршил животниот пат на еден од последните преживеани солунски атентатори – човек кој како млад учествувал во една од најпознатите акции на македонското револуционерно движење, а повеќе од четири децении подоцна учествувал и во изградбата на македонската држава.
Неговата судбина, сепак, покажува дека создавањето на државата не значело и крај на политичките судири околу македонското прашање.
Поврзани содржини
📜 Павел Шатев – биографија
📖 „Заточениците од Фезан“ – Павел Шатев
📜 Изјава на Павел Шатев и Панко Брашнаров до ЦК на ВКП(б), 1 октомври 1948 година
📜 Алексо Мартулков – говорот за обединување на Македонија и забраната за неговото објавување