Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија – АСНОМ претставува една од најзначајните пресвртници во современата македонска историја. Со неговото Прво заседание, одржано на 2 август 1944 година во манастирот „Св. Прохор Пчински“, во текот на Народноослободителната борба биле поставени институционалните темели на македонската државност во рамките на новата југословенска федерација.
Но АСНОМ не настанал во историски вакуум. Во неговото создавање и работа учествувале луѓе од различни генерации и политички определби, а меѓу нив се наоѓале и личности непосредно поврзани со постарото македонско револуционерно движење. За некои од нив 1944 година претставувала продолжение, во нови историски околности, на борбата што ја започнале многу децении порано.
Токму судбината на оваа генерација претставува една од најинтересните врски меѓу историјата на Македонската револуционерна организација и создавањето на современата македонска држава.
Од револуционерното движење до АСНОМ
Во времето кога било одржано Првото заседание на АСНОМ, дел од старите илинденски и постилинденски дејци сè уште биле политички активни.
Меѓу личностите поврзани со постарото револуционерно движење кои се вклучиле во новите политички процеси биле Панко Брашнаров, Павел Шатев, Димитар Влахов, Алексо Мартулков, Крсте Гермов – Шаќир и други.
Нивните политички патишта, меѓутоа, не биле исти. Некои минале низ ВМОРО и ВМРО, други подоцна биле поврзани со ВМРО (Обединета), со левите струи на македонското револуционерно движење или со комунистичкото движење. Затоа тие не треба да се претставуваат како единствен политички блок.
Она што ги поврзувало било долгогодишното учество во македонското национално и револуционерно движење и фактот дека дел од нив во 1944 година повторно се нашле во процесот на создавање македонски политички институции.
Првото заседание на АСНОМ
На 2 август 1944 година, симболично на годишнината од Илинденското востание, било одржано Првото заседание на АСНОМ.
За претседател на Президиумот бил избран Методија Андонов – Ченто.
На заседанието биле донесени повеќе одлуки со државотворно значење. Македонскиот јазик бил прогласен за службен јазик на македонската држава, а била усвоена и Декларацијата за основните права на граѓаните на демократска Македонија.
Во симболиката на заседанието особено место имала врската со Илинден. Таа не била само календарска — новата генерација настојувала создавањето на македонската државност да го претстави како продолжение на долгата борба за национално и политичко ослободување.
Присуството на старите револуционери дополнително ја нагласувало таа историска врска.
Панко Брашнаров и врската со илинденската генерација
Особено симболична личност бил Панко Брашнаров, еден од најстарите револуционерни дејци меѓу учесниците.
Неговото присуство претставувало непосредна врска меѓу револуционерната генерација од почетокот на XX век и генерацијата што во 1944 година ја создавала македонската државност.
Брашнаров го отворил Првото заседание како најстар делегат.
Заедно со него во новите институции се вклучиле и други луѓе со долга револуционерна биографија.
Павел Шатев, еден од Солунските атентатори, по децении револуционерна и политичка активност станал член на Президиумот на АСНОМ.
Тука бил и Алексо Мартулков, припадник на старата револуционерна генерација и подоцнежен автор на обемни спомени за македонското револуционерно движење.
Во политичкиот живот биле присутни и Димитар Влахов и Крсте Гермов – Шаќир.
Нивното присуство покажува дека меѓу старото револуционерно движење и АСНОМ постоеле значајни лични и политички врски, иако не може да се зборува за едноставен и непрекинат организациски континуитет.
Второто и Третото заседание
Процесот започнат на 2 август продолжил по ослободувањето.
На Второто заседание на АСНОМ, одржано во Скопје на 28–30 декември 1944 година, биле разгледувани прашањата поврзани со организирањето на новата власт и обновата на земјата. Ченто повторно бил избран за претседател на Президиумот.
На Третото заседание, од 14 до 16 април 1945 година, бил направен следниот институционален чекор. АСНОМ бил преименуван во Народно собрание на Македонија, а бил донесен и Законот за Народната влада на Македонија.
Со тоа револуционерното претставничко тело постепено прераснувало во редовен државен и парламентарен систем.
Различни погледи за иднината на Македонија
Единството околу создавањето македонска државност не значело дека сите учесници имале исти погледи за нејзината иднина.
Прашањата за положбата на Македонија во југословенската федерација, степенот на нејзината самостојност, односите со соседните земји и особено прашањето за обединувањето на Македонија предизвикувале различни ставови.
Овие разлики постепено станувале сè повидливи.
Особено значаен бил случајот на Методија Андонов – Ченто. Тој се залагал за поголема самостојност на Македонија во однос на федералните органи и го поставувал прашањето за обединување на Македонија. Неговите ставови дошле во судир со официјалната политика. Во 1946 година ги напуштил функциите, бил уапсен, а потоа осуден на 11 години затвор.
Но Ченто не бил единствениот.
Во следните години и дел од старите револуционери што учествувале во создавањето на новата Македонија постепено дошле во судир со политичкиот систем во чие создавање самите учествувале.
Шатев и Брашнаров – од АСНОМ до 1948 година
Особено значаен документ за разбирање на оваа промена претставува изложението на Павел Шатев и Панко Брашнаров од 1 октомври 1948 година до ЦК на ВКП(б).
Двајцата поранешни членови на асномските институции во него ги изложиле своите погледи за состојбата во Вардарска Македонија во периодот 1944–1948 година.
Документот е особено вреден затоа што не претставува подоцнежно историско толкување, туку непосредно сведоштво на двајца стари револуционери во моментот кога нивниот судир со новиот политички поредок веќе станувал очигледен.
Подоцнежната судбина на двајцата била тешка.
Шатев бил отстранет од политичкиот живот, а Брашнаров бил уапсен и испратен на Голи Оток, каде што починал.
Така двајца луѓе што ја поврзувале старата револуционерна генерација со АСНОМ завршиле како политички неподобни во новиот систем.
Од надеж до политички судир
Судбините на Ченто, Шатев и Брашнаров не треба механички да се изедначуваат. Причините, политичките ставови и околностите биле различни.
Исто така, не сите стари револуционерни дејци што учествувале во новите институции биле прогонети.
Токму затоа периодот по 1944 година треба да се разгледува преку документите и личните сведоштва на самите учесници.
Говорите од заседанијата на АСНОМ, писмата, политичките извештаи, судските материјали и мемоарите овозможуваат да се следи како се менувале ставовите и односите во само неколку години.
Од ентузијазмот во август 1944 година до политичките судири од втората половина на четириесеттите години патот бил изненадувачки краток.
Историско значење
АСНОМ претставува пресвртница со која македонската државност добила институционална форма во рамките на југословенската федерација.
Истовремено, учеството на луѓе од старата револуционерна генерација отвора едно пошироко историско прашање: како идеите, луѓето и наследството на македонското револуционерно движење се пренеле во новата политичка епоха по 1944 година?
Одговорот не е едноставен.
Некои од старите дејци станале дел од новите институции. Други останале настрана. Некои ја прифатиле новата политичка реалност, додека други постепено дошле во судир со неа. Дел од нив биле отстранети, осудени или прогонети.
Нивните биографии, говори, писма и мемоари затоа претставуваат исклучително важни извори за разбирање не само на АСНОМ, туку и на последното поглавје од политичката историја на генерациите произлезени од македонското револуционерно движење.