Говор што не бил дозволен за објавување
Во последните денови на 1946 година, при работата на Уставотворното собрание на Народна Република Македонија, стариот македонски револуционер и член на Собранието Алексо Мартулков го отворил едно од најчувствителните прашања во тогашните југословенско-бугарски односи – прашањето за обединувањето на Македонија.
Мартулков, кој зад себе имал речиси половина век учество во македонското револуционерно и политичко движење, се осврнал на проектот за новиот бугарски устав и на положбата на Пиринска Македонија. Тој сметал дека македонското Уставотворно собрание треба јавно да се произнесе за ова прашање и од Отечественофронтовска Бугарија да побара јасно определување во однос на обединувањето на Пиринскиот дел на Македонија со македонската држава.
Прашањето било особено чувствително. Во тој период официјално се говорело за македонско национално обединување, но неговото практично остварување било тесно поврзано со односите меѓу Југославија и Бугарија и со пошироките планови за нивно политичко зближување.
Настапот на Мартулков затоа предизвикал реакција кај партиското и државното раководство.
По неговиот говор не била отворена расправа, а говорот не бил дозволен за објавување.
Говорот на Алексо Мартулков
Сочуван е двостраничен машинопис на говорот на Мартулков, денес познат под насловот „Говор на Мартулков за обединувањето на Пирин со Македонија“.
Во него Мартулков непосредно ги изнесува своите ставови пред Уставотворното собрание.
Напомена: Во стенографските белешки говорот е запишан на српски јазик, со некодифицирана македонска азбука. Поради оштетеноста на документот, можни се грешки во неговото читање и транскрипција.
Другови,
Да говорим не дугачко и широко о нашем Уставу било би излишно зато што су мои предговорници другови Никола Вражалски, Мане Чучков и Киро Милјовски, као и друг Лјубчо Арсов пре тога дели доста опширну илустрацију о нашем Уставу. Ја мислим да о нашем Уставу нико од нас некје имати некаква против принципна становишта. Ми смо у односу на наш Устав сви согласни, зето што он паразива волју Македноског народа, зато што је он много широко и високо демократски. Он је истинита копија без езног Устава. Ја сам узео реч да сада говорим па име о томе, што ме интересује в сома важно питанје, а то је наш Устав и пројент Устава у Бугарској, сада када се разгледа у нјихном Великом Народном Собранју.
Другови,
Ми смо егзотно заинтересовани по питанју Вардарске и Пиринске Македоније, и не по само питанју Пиринско и Вардарско Македоније, векјуопште целе Македоније. У пројекту Устава Бугарске дотакнуто је и питанје територија које припадају Бугарској држави и које могу бити отцеплјоне само решенјам Великог Народног Собранја, а делје, да то решенје Великог Народног Собранја буде санкцконпрано референдумом целокупног Бугарској народа. Ја не знам коју територију имају у обзир наши другари у Бугарској. Ако је реч о Пиринској Македонији, Вардарској Македонији и Егејској Македонији у нјиховим географским границема — то је територија Македонског народа! Македонско питанје, питанје Македоније је дело Македонског народа и он има право да решава о нјеним територијалним припадлежностима. Бада када им хокјемо снело да се постави то питанје и да буде реализовано ујединјенје — то не може бити урегјивано од Великог Народног собранја а после тога референдумом од стране целокупниот Бугарског народа зато што би то означвало да се ујединјенје врши у Бугарској територии, зато што би то означвало да данаскије Отечествено Фронтовске власти иду путем старих режима. Ми наше Македонски и Национално револуционарни покрет још од отваранја унутрашнје револуционарне организације, борили сио против Бугарскиох државника и оспоравали им нјихово право да претендују на македонску територију и да је језјају као нјезини „Ослободиоци“. У тим борбама, македонски народ је дао огромне жртве ми пмомо више од петдесет година орушене борба за Ослобогјенје Македоније. Македонски народ, нјегоа прогресивни део, када се је борно за тоа ослобогјенје, јасно је обележно своје пут. Јасно је натакао своје идеале, које је требао постикји. У тим непрекидним прогресивним борбама, у посладнјој тази 1941 год. до 1944 год. једно је одредио своје односе према македонском питанју и како оно може бити решено. Нјегова волја, волја прогресивног македонског народа је за ујединјем са Југославенским народе и за заједничку изградву Федеративне Народне Републике Југославије, у којој да се уклјучи Федерална Народна Република Македонија, т. ј. Вардарска Македонија данас, онако како је изграгјепа у нјој, а надалје она да оствари своје ујединјенје Македоније, т. ј. целе Македоније у нјеним географским границамаи као таква да стане члан Федеративне Народне републике Југославије као Народна република Македонија. To је кардинална линија македонског народа. Ко би могао да буде против тога? Но не само македонски народ има такву кардиналну линију, всиј је то кардинална линија свих словенских народа, а не специјално Југословенских народа који подупиру наше патуе за ујединјенје. Ако Бугарски Отечественофронтовски фактори данас искрена поборници за стваранје братства и једнотрајна Балкану, за разрешаванје македонског питанје. Најболје би било да земата раскину са овим старим, од целом старом Бугарском државном политиком и даду подкрепу подршку и помокј нема за разрешаванје тога питанја, односно за ујединјенје Пиринске и Вардарске Македоније. Зато што ако се погје том линијом, шта би онда било у Грчкој? Јегејска Македонија је векја половина цела Македоније. Ако почну Грци да говоре о Јегејској Македонији, да је рачунају као своју територију онда ми никад некје ко приступити реализиованју, тог уједининјенја. Ако се ми не можемо разумети са нашим друговима у Бугарској, који претендују да су раскимули са својом прошлошију, са својим шовонистичких владина, на својом Кобурском-политичком успите, онда како кје мо се разумети и како се можемо разумети са Грцима? Ми треба да смо јасни по Македонском питанју. Македонски народ је решио своју судбину, македонски народ развојом петдесет годишнјом непрекидном оружаном борбом јасно са кје определино која је нјегова територија. Он је поразвио своју волју за стваранје Народне Републике Македоније у окриву ФНРЈ и далје Македонски народ у Народној Републици Македонији, т. ј. Федерална НРМ да буде писмонт за наградију и ујединјенје Македоније, онако као што ФНРЈ перте писмонт прогресена Балкану. Ако Бугарски другари, ако Отечественофронтовска власт у Бугарској искрено вели да нас помогне по питанју ујединјенја Македоније, по територијалном питанју Македоније. — Треба да јасно изагје и каже да територијално питанје Македоније и нјеног ујединјенја јесте питанје Македонског народа.
Алексо Мартулков, говор во Уставотворното собрание на НР Македонија, 1946 година.
Забраната за објавување на говорот
Случајот не завршил со настапот на Мартулков.
На 10 јануари 1947 година Лазар Колишевски составил извештај во врска со говорот, неговото необјавување и прашањето како неговата содржина стигнала до бугарската страна.
Од извештајот се гледа дека настапот на Мартулков бил оценет како политички проблематичен. Особено внимание предизвикало неговото отворање на прашањето за бугарскиот проект-устав, положбата на Пиринска Македонија и ставот на Отечествениот фронт во Бугарија кон македонското прашање.
Говорот не бил пуштен за печатење.
Сепак, неговата содржина станала позната и на бугарската страна.
Павел Шатев и пренесувањето на информацијата
Во случајот се појавува уште еден истакнат стар македонски револуционер – Павел Шатев.
Кон крајот на декември 1946 година Шатев престојувал во Белград, каде што за време на Сесловенскиот конгрес имал контакти со претставници на бугарската делегација.
Македонското раководство го обвинило Шатев дека при тие контакти на бугарската страна го пренел говорот на Мартулков.
Од досега достапните извори не може со сигурност да се утврди дали Шатев предал писмен препис од говорот или усно ја пренел неговата содржина. Она што може да се утврди е дека информацијата за говорот стигнала до бугарската страна и дека Шатев бил посочен од македонското раководство како човекот што ја пренел.
Случајот дополнително ги заострил односите меѓу Шатев и тогашното македонско политичко раководство.
Извештајот на Лазар Колишевски од 10 јануари 1947 година
Документот претставува непосредно сведоштво за реакцијата на политичкото раководство на настапот на Мартулков и за односот кон Павел Шатев.
Напомена: Извештајот на Лазар Колишевски од 10 јануари 1947 година е напишан на српски јазик. Текстот се пренесува во неговата изворна јазична форма, без осовременување на правописот.
10. I. 1947 годинеПриликом разгледања нашег пројекта устава у Уставотворнем одбору народни посланик Александар Мартулков дотекао се ја пројекта устава Бугарско и прилично оштро критиковац став Отечественог фронта по питанју Пиринске Македоније који се заступа у њиховом пројекто-уставу. У свом говору он прави извесна упореџења на која се жали друг Димитров као што се види из следечег цитата:„Ако су бугарски отечествено-фронтовски фактори денес искрени поборници за стравање братства и јединства на Балкану, за разрежавење македонског питања најбоље би било да заиста раскину са свим стерим са целом старом бугарском политиком и даду искрену подршку и помоч нама за разрешавање тога питања односно за уједињење Пиринске и Вардарске Македоније. Зато што ако се поџе том линијом шта би онда било у Грчкој? Јегејска Македонија је веча половина целе Македоније. Ако почну Грци да говоре о Јегејској Македонији, да је рачунају као своју територију онда ми никада не чемо приступити реализовању тог уједнињења. Ако се ми не можемо разумети са нашим друговина у Бугарској који претендују да су раскинули са својом прошлошчу, са својим шовонистичким владама, са својом Кобуршком политиком уопште, онда како чемо се разумети и како се мошемо разумети са Грцима?“То је само једен цитат од његовог говора е цео његов говор шаљемо Вам у прилогу овог писма. Ми смо говор Мартулкове забранили уопште да се штампа и није изашно у штампи. Меџутим нема сумње да је говор Мартулкова посредством Шатева, који је у то време био потпретседник Президиума и имао могучности да доџе до говора, био предат усмено, вероватно и писмено бугарској делегацији Словенског конгреса у Београду.— II —Да је ово тачно говори нам чињеница што нам је друг Митко Зафировски јавио из Софије непосредно после повратка бугарске делегације у Софију да се је друг Димитров страшно љутио због неког иступа код нас у вези са Пиринском Македонијом. На основу свега тога ми смо закључили да то једино може бити иступ народног посланика Мартулкова у Уставотвором одбору, јер доцније у раду Уставотворне скупштине у току претреса Устава, не може се ништа начи што би дало повода за такве примедбе друга Димитрова. У говору друга Лазе одршаног 26.XII.1946 г. у Народном собрању који је објављен у „Новој Македонији“ и добрим делом у „Борби“ од 27.XII.1946 г. стоји следеча реченица:„Македонски народ из сва дри дела Македоније — из слободне Народне Републике Македонија и Македоније под бугарском и грчком влашчу нема и не може да има ништа зајадничког са паролом о „независној“ Македонији. Исто и тако су њом не могу да имају ништа заједничког наши поштени сународници — емигранти ван граница.“ Говор друга Лазе и народног посланика Мартулкова прилажемо уз писмо. Има још један тречи случај који би се могао исто тако узети у обзир у вези примедбе друга Димитрова, у то је говор Николе Ковечева / наш емигрант из Америка који је са осталом групом Македонаца из Америке посетио нашу Републику, који је у свом предавању одржаном у Скопљу 26.XII.1946 год. измеџу посталог рекао: „Данас ми имамо једен део Македоније слободан и гаранција да могу бити ослобоџени и уједињена друга два дела наше отаџбине је у томе да дахашња Народна Република Македонија остане у границама ФНРЈ у којој јединствено може сачувати своју слободу и развијати се даље.“ |
Извештај на Лазар Колишевски за забраната за објавување на говорот на Алексо Мартулков во Уставотворното собрание и односот кон Павел Шатев, 10 јануари 1947 година.
Значењето на документите
Говорот на Алексо Мартулков и извештајот што следувал по него се значајни документи за разбирањето на сложените политички односи во Македонија непосредно по Втората светска војна.
Само две години по АСНОМ, прашањето за обединувањето на Македонија сè уште било присутно во политичкиот живот. Настапот на Мартулков покажува дека дел од старите македонски револуционери го разбирале создавањето на Народна Република Македонија како важен, но не и конечен чекор во решавањето на македонското прашање.
Фактот дека говорот не бил дозволен за објавување, како и реакцијата што ја предизвикал, сведочат дека прашањето за Пиринска Македонија и идното обединување било исклучително чувствително и во односите меѓу тогашна Југославија и Бугарија.
Особено значајно е споменувањето на Павел Шатев во извештајот. Тоа го поврзува случајот на Мартулков со пошироката судбина на генерацијата стари македонски револуционери кои учествувале во создавањето на новата македонска држава, но чии ставови и политички патишта во годините што следувале сè почесто се судирале со новата власт.
Говорот на Алексо Мартулков и извештајот што следувал по него се значајни документи за разбирањето на сложените политички односи во Македонија непосредно по Втората светска војна.
Само две години по АСНОМ, прашањето за обединувањето на Македонија сè уште било присутно во политичкиот живот, но начинот на кој можело јавно да се поставува веќе бил ограничен од пошироките односи во Југославија, Бугарија и комунистичкиот блок.
Случајот е значаен и поради личностите што се нашле во неговото средиште.
Алексо Мартулков и Павел Шатев не биле нови политички кадри создадени по 1944 година. И двајцата зад себе имале децении учество во македонското револуционерно движење. Мартулков бил активен уште од крајот на XIX век, додека Шатев бил еден од Солунските атентатори и долгогодишен деец на македонското ослободително движење.
И двајцата ја дочекале создадената македонска држава и учествувале во нејзиниот политички живот.
Но токму во првите години на новата држава почнале да се појавуваат сериозни несогласувања меѓу дел од старите македонски револуционери и новото партиско раководство.
Говорот на Мартулков од 1946 година и реакцијата што следувала претставуваат еден од документите преку кои може непосредно да се следи почетокот на тие судири.
Извори
Михајло Миноски, „Авнојска Југославија и македонското национално прашање (1943–1946)“, Менора, Скопје, 2000, стр. 329–332.
„Говор на Мартулков за обединувањето на Пирин со Македонија“ – двостраничен машинопис.
„Извештај за забрана за објавување говорот на Мартулков во Уставотворното собрание“, Лазар Колишевски, 10 јануари 1947 година.