Втората балканска војна, позната и како Меѓусојузничка војна, се водела во текот на летото 1913 година меѓу државите што само неколку месеци претходно биле сојузници во борбата против Османлиското Царство.
Главниот судир започнал меѓу Бугарија, од една страна, и Србија и Грција, од друга страна. Набргу во војната се вклучиле и Црна Гора и Романија на страната на Србија и Грција, додека Османлиското Царство ја искористило положбата за повторно да заземе дел од териториите изгубени во Првата балканска војна.
Главната причина за војната бил спорот околу поделбата на Македонија. За време на Првата балканска војна сојузничките војски ја потиснале османлиската власт, но секоја од балканските држави настојувала да задржи што поголем дел од освоената македонска територија.
Македонија повторно станала главно боиште. На нејзината територија се воделе некои од најголемите битки, меѓу кои битките кај Брегалница, Кукуш, Дојран и Калиманци. Градови и села биле разурнувани, населението масовно бегало, а довчерашните сојузници се пресметувале за територии што не им припаѓале според слободно изразената волја на населението.
Војната завршила со Букурешкиот мировен договор од 10 август 1913 година. Со него била потврдена поделбата на Македонија меѓу Србија, Грција и Бугарија, додека еден помал дел останал во новосоздадената Албанија. Македонија не била претставена на мировната конференција и немала можност самата да одлучува за својата политичка иднина. (mk.wikipedia.org)
Нерешеното македонско прашање
Првата балканска војна завршила со пораз на Османлиското Царство и со Лондонскиот мировен договор од 30 мај 1913 година.
Со договорот Османлиското Царство се откажало од речиси сите свои европски територии западно од линијата Енос–Мидија. Меѓутоа, Лондонскиот договор не ја определил конечната поделба на Македонија меѓу балканските сојузници.
Во моментот кога завршила војната, српската војска го контролирала најголемиот дел од Вардарска Македонија. Грчката војска ги држела Солун, Халкидик, Воден, Лерин и други области во јужниот дел на Македонија, додека Бугарија контролирала делови од источна Македонија.
Иако Османлиското Царство било потиснато, Македонија не добила автономија. Нејзината територија фактички била поделена на окупациски зони, а секоја држава настојувала својата привремена воена управа да ја претвори во трајна граница.
Дотогашните сојузници започнале да се однесуваат како противници уште пред да биде потпишан мировниот договор со Османлиското Царство.
Српско-бугарскиот договор од 1912 година
Пред почетокот на Првата балканска војна, Србија и Бугарија склучиле договор што содржел и таен додаток за идната поделба на Македонија.
Според договорот, дел од Македонија бил означен како неспорна зона што требало да ѝ припадне на Бугарија. За таканаречената спорна зона, која опфаќала значителни области во средишниот дел на Македонија, требало да одлучува рускиот цар доколку Србија и Бугарија не постигнат меѓусебна спогодба.
Но во текот на Првата балканска војна српската војска освоила многу поголема територија од онаа што Србија ја очекувала.
Истовремено, со создавањето на независна Албанија, под притисок на големите сили, Србија не добила излез на Јадранското Море. Српската влада поради тоа изјавила дека мора да добие надомест со задржување на поголем дел од Македонија.
Бугарија барала почитување на претходниот договор и повлекување на српските сили од областите што ги сметала за своја договорна зона.
Србија го одбила барањето и предложила договорот да биде променет во согласност со новата воена и политичка положба.
Спорот меѓу Бугарија и Грција
Односите меѓу Бугарија и Грција биле уште посложени, бидејќи пред војната тие немале прецизен договор за поделба на Македонија.
Најголемиот спор се водел околу Солун. Градот бил главно пристаниште, трговско средиште и важна железничка и политичка точка.
Грчката војска влегла во Солун непосредно пред бугарските единици и веднаш започнала да воспоставува своја администрација. Бугарија не се помирила со губењето на градот и барала дел од Солунската област.
Спорови постоеле и околу Кукуш, Воден, Лерин, Сер, Драма, Кавала и други населени места.
Во повеќе области бугарските и грчките единици биле распоредени непосредно една спроти друга. Се случувале вооружени инциденти, апсења на војници, разоружување на чети и протерување на службеници поставени од спротивната страна.
Така, уште пред официјалниот почеток на Втората балканска војна, во Македонија постоела состојба на непријавен вооружен судир.
Српско-грчкиот сојуз
Заедничката опасност од Бугарија ги зближила Србија и Грција.
На 1 јуни 1913 година двете држави склучиле сојузен договор и воена конвенција. Со нив се обврзале заеднички да се спротивстават на евентуален бугарски напад и да не дозволат Бугарија да ги промени постојните окупациски линии.
Србија и Грција практично се договориле да ги задржат териториите што нивните војски веќе ги контролирале.
Со тоа Балканскиот сојуз создаден за борба против Османлиското Царство бил целосно растурен.
Наместо сојузнички преговори за праведно политичко решение, започнале забрзани воени подготовки за меѓусебна пресметка.
Положбата на македонското население
Македонското население се нашло во исклучително тешка положба.
Само неколку месеци претходно многу Македонци ги пречекувале сојузничките армии како ослободителни сили. Илјадници доброволци, револуционери и поранешни четници учествувале во борбата против Османлиското Царство.
Но сојузничките држави не дозволиле создавање автономна Македонија. Во областите што ги зазеле веднаш воспоставиле свои воени, полициски, црковни и просветни установи.
Од населението се барало да ја признае националната и државната припадност што ја наметнувала новата власт. Независните македонски комитети биле разоружувани, а револуционерните дејци биле ставани под надзор.
Кога започнала Втората балканска војна, Македонците биле мобилизирани во различни армии и принудени да се борат едни против други.
Луѓе од соседни села, па дури и членови на исти семејства, можеле да се најдат во спротивставени воени единици.
Положбата на македонските револуционерни дејци
Македонските револуционерни дејци во почетокот на војната не располагале со единствено и самостојно политичко и воено раководство способно да ја спречи поделбата.
По Младотурската револуција и внатрешните поделби, поранешната ВМОРО била ослабена и поделена на повеќе струи.
За време на Првата балканска војна голем број поранешни војводи и четници дејствувале во состав или под команда на сојузничките армии.
Некои биле вклучени во Македонско-одринското ополчение во рамките на бугарската војска. Други дејствувале како разузнавачи, водичи и четници во Вардарска и Егејска Македонија.
Нивната заедничка надеж била дека по протерувањето на османлиската власт ќе се создадат услови за автономна или независна Македонија.
Кога започнал меѓусојузничкиот судир, станало јасно дека балканските држави не се борат за слободата на Македонија, туку за поделба и присоединување на нејзината територија.
Почетокот на војната
Во ноќта меѓу 29 и 30 јуни 1913 година според новиот календар, бугарски воени единици извршиле напади врз српските и грчките позиции во Македонија.
Во постарите извори, кои го користат јулијанскиот календар, почетокот се наведува како 16 или 17 јуни.
Нападите биле извршени без формална објава на војна. Целта била српските и грчките сили да бидат потиснати од деловите на Македонија што Бугарија ги барала.
Бугарската воена команда очекувала со брзи удари да ја подобри својата положба пред евентуална интервенција на Русија и другите големи сили.
Но српските и грчките армии биле подготвени. Нападите не го постигнале очекуваниот успех, а противниците започнале сопствени офанзиви. (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia)
Битката кај Брегалница
Најзначајната битка на српско-бугарскиот фронт се водела по течението на реката Брегалница, во областа меѓу Штип, Кочани, Свети Николе и Велес.
Бугарската Четврта армија ги нападнала српските позиции, настојувајќи да го пробие фронтот и да ги потисне српските сили од источниот дел на Вардарска Македонија.
Следувале жестоки борби што траеле повеќе денови. Во нив учествувале десетици илјади војници, а загубите на двете страни биле големи.
Српската војска успеала да го запре нападот и да премине во противофанзива. Бугарските единици биле принудени да се повлекуваат кон исток.
Битката кај Брегалница претставувала една од решавачките пресметки во војната. Со неуспехот на бугарската офанзива пропаднала можноста со воена сила да биде променета српската контрола врз поголемиот дел од Вардарска Македонија.
За локалното население борбите донеле уништување, реквизиции и масовно бегство. Селата во зоната на фронтот биле изложени на артилериски оган и преминување на повеќе армии.
Борбите околу Штип и Кочани
Штип и Кочани имале големо стратешко значење поради патиштата што ги поврзувале долината на Вардар со источна Македонија.
Во областа се воделе жестоки борби меѓу српските и бугарските единици. Фронтот постојано се поместувал, а населението било принудено да се повлекува пред војските.
Штип бил важен центар на македонското револуционерно движење и област во која Тодор Александров и неговите соработници имале силни врски.
Но во летото 1913 година револуционерната организација не можела самостојно да ја контролира состојбата. Градот и околината станале предмет на борба меѓу две државни армии.
По српската победа кај Брегалница, српската воена и административна власт во Штипско и Кочанско била дополнително зацврстена.
Битката кај Кукуш
На грчко-бугарскиот фронт една од најтешките битки се водела кај Кукуш.
Кукуш бил значаен македонски град и родното место на Гоце Делчев. Во него и во околните села постоела силна револуционерна традиција.
По започнувањето на војната, грчката војска напредувала од Солун кон север. Бугарските единици се обиделе да го задржат подрачјето, но по жестоките борби биле принудени да се повлечат.
Градот бил запален и речиси целосно уништен. Населението масовно го напуштило Кукуш и се упатило кон север и исток.
Уништувањето на Кукуш претставува една од најголемите трагедии на Втората балканска војна. Исчезнал значаен градски и револуционерен центар, а неговите жители станале бегалци.
Подоцна голем дел од кукушкото население се населил во Струмица, Петрич, Горна Џумаја и во други места.
Борбите кај Дојран
По освојувањето на Кукуш, грчката војска продолжила да напредува кон Дојран, Струмица и долината на Струма.
Кај Дојран дошло до нови жестоки борби. Бугарските сили настојувале да го запрат грчкото напредување и да ги заштитат патиштата кон Струмица и Петрич.
Областа повеќепати преминувала под различна воена контрола. Градот и околните села претрпеле големи материјални штети.
Населението било изложено на реквизиции, присилно движење и сомневања дека соработува со една или со друга страна.
Дојранскиот крај, кој претходно бил поврзан со Солун и со соседните македонски области, по војната бил пресечен со нова државна граница.
Напредувањето на грчката војска
По победите кај Кукуш и Дојран, грчките сили продолжиле кон север и североисток.
Тие ги зазеле Сер, Драма и други области во источна Македонија и се приближиле до Кресненската Клисура.
Напредувањето било проследено со жестоки борби, пожари и движење на големи бегалски колони.
Грчката војска настојувала да освои што поголема територија пред евентуалното примирје, бидејќи се очекувало идните граници да бидат определени според положбата на војските на теренот.
Во текот на повлекувањето и напредувањето на спротивставените армии, повеќе градови и села во Серско, Демирхисарско и Драмско биле разурнати.
Разурнувањето на Сер
Градот Сер бил еден од најзначајните административни и економски центри во источна Македонија.
За време на повлекувањето на бугарските сили и навлегувањето на грчката војска, градот бил зафатен од голем пожар.
Различните страни меѓусебно се обвинувале за уништувањето. Без оглед на непосредната одговорност, најголемата цена ја платило цивилното население.
Биле уништени домови, дуќани, јавни и верски објекти. Илјадници луѓе останале без своите имоти и биле принудени да бараат засолниште во други места.
Серскиот крај, некогашно силно средиште на македонското револуционерно движење, бил трајно променет од војната и од подоцнежните преселби.
Кресненската Клисура
Во последната фаза од војната грчката војска навлегла во Кресненската Клисура и се обидела да продолжи кон Горна Џумаја.
Бугарските сили се прегрупирале и започнале силни противнапади. Грчките единици се нашле во тешка положба во тесниот планински простор.
Борбите кај Кресна покажале дека, иако Бугарија се наоѓала под притисок од повеќе страни, нејзината армија сè уште била способна да извршува силни противудари.
Но во тој момент Романија веќе навлегла во северниот дел на Бугарија, а Османлиското Царство настапувало во Тракија. Бугарската влада заклучила дека продолжувањето на војната може да доведе до целосна воена катастрофа.
Поради тоа побарала примирје и започнување мировни преговори.
Битката кај Калиманци
На српско-бугарскиот фронт значајна била и битката кај Калиманци, во близина на Кочани.
По првичниот успех кај Брегалница, српската војска напредувала кон исток. Бугарските сили воспоставиле одбранбени позиции во Калиманската Клисура.
Во жестоките борби српското напредување било запрено. Бугарската одбрана спречила подлабоко навлегување кон внатрешноста на Бугарија.
Битката кај Калиманци не можела да го промени конечниот исход на војната, бидејќи Бугарија веќе била нападната од Романија и од Османлиското Царство.
Сепак, таа покажала дека ниту една страна не можела лесно да оствари целосна воена победа на македонскиот фронт.
Влегувањето на Романија во војната
Романија не учествувала во Првата балканска војна, но внимателно го следела зголемувањето на бугарската територија и моќ.
Кога започнала Втората балканска војна, романската влада ја искористила положбата и побарала територијални отстапки во Јужна Добруџа.
Бидејќи Бугарија одбила да ги прифати сите романски барања, романската војска ја преминала границата и започнала да напредува кон Софија.
На романскиот фронт речиси немало поголем организиран отпор, бидејќи главните бугарски сили биле ангажирани во Македонија против Србија и Грција.
Романското влегување во војната целосно ја нарушило воената рамнотежа и ја принудило Бугарија да побара мир.
Повторното навлегување на Османлиското Царство
Османлиското Царство, кое само неколку месеци претходно ги загубило речиси сите свои европски територии, го искористило меѓусојузничкиот судир.
Османлиската војска повторно преминала во Источна Тракија и го зазела Одрин.
Бугарија не можела да организира силен отпор, бидејќи нејзините главни единици се бореле против Србија, Грција и Романија.
Со ова Османлиското Царство вратило дел од територијата што ја загубило во Првата балканска војна.
Враќањето на Одрин под османлиска власт било дополнителен тежок удар за Бугарија и за македонско-одринските доброволци што претходно учествувале во неговото освојување.
Македонско-одринското ополчение
Во Втората балканска војна учествувале и единици на Македонско-одринското ополчение во составот на бугарската војска.
Ополчението било составено главно од доброволци и бегалци од Македонија и Одринско. Меѓу нив имало голем број поранешни револуционери и четници.
Овие луѓе во Првата балканска војна се бореле со надеж дека придонесуваат за ослободување на своите родни краишта.
Во Втората балканска војна тие биле принудени да учествуваат во судир против војските на поранешните сојузници.
Многу доброволци тешко ја доживувале положбата, бидејќи се бореле на територијата на Македонија, додека нивните семејства и родни места се наоѓале меѓу спротивставените армии.
Нивното учество покажува колку трагичен бил карактерот на војната за македонското население.
Македонските чети
Во воените дејства учествувале и македонски чети под раководство на поранешни војводи.
Нивните задачи биле разузнавање, обезбедување на патиштата, водење на редовните единици, напади врз комуникациите и заштита или евакуација на населението.
Меѓутоа, четите најчесто дејствувале во рамките на плановите на државните воени команди и немале можност да спроведуваат самостојна македонска политика.
Некои револуционерни дејци се обидувале да го заштитат населението од одмазднички акции и грабежи. Други учествувале во меѓусебните национални пресметки што ја придружувале војната.
Македонското револуционерно движење било ставено во положба во која неговите кадри биле користени во војната за поделба на земјата за чие политичко обединување претходно се бореле.
Загинувањето на Васил Чакаларов
За време на Втората балканска војна загинал Васил Чакаларов, еден од најпознатите македонски војводи од Костурско.
Тој учествувал во Илинденското востание и со години бил еден од главните раководители на Организацијата во југозападна Македонија.
Во текот на Балканските војни повторно дејствувал со вооружена чета во Костурскиот крај.
Во јули 1913 година неговата чета била опколена во близина на селото Бел Камен, Леринско. Во борбата Чакаларов бил ранет и загинал.
Неговата смрт имала силно симболично значење. Еден од најпознатите борци за автономија на Македонија загинал во војна во која нејзината територија била делена меѓу соседните држави.
Насилствата врз цивилното население
Втората балканска војна траела кратко, но била исклучително сурова.
Армиите се обвинувале една со друга за палење села, убиства, грабежи и протерување на населението.
Насилствата често биле насочени против луѓе за кои се сметало дека припаѓаат или се наклонети кон спротивната национална страна.
Во етнички и верски мешаните области цели населби биле колективно обвинувани за соработка со непријателот.
Населението бегало пред напредувањето на армиите, стравувајќи од одмазда. На патиштата се движеле долги колони од жени, деца и стари лица.
Многу бегалци никогаш не се вратиле во своите домови.
Палењето на градовите и селата
Меѓу најтешко погодените градови биле Кукуш и Сер, а големи разурнувања претрпеле и Дојран, Демир Хисар и повеќе села во Кукушко, Серско, Драмско и Струмичко.
Пожарите ги уништувале не само домовите туку и училиштата, црквите, дуќаните, библиотеките и организациските архиви.
Со исчезнувањето на цели населби се губеле локалните општествени и револуционерни средишта градени со децении.
Разурнувањата не биле само непосредна воена штета. Тие довеле до трајни демографски промени и преселување на населението.
Некои краишта по војната добиле сосема поинаков етнички и општествен состав.
Бегалското прашање
Стотици илјади луѓе на Балканот биле принудени да ги напуштат своите домови за време и по Балканските војни.
Од Македонија бегале христијани и муслимани, зависно од движењето на фронтовите и од власта што се воспоставувала.
Голем број жители од Кукушко, Серско, Драмско и другите области се преселиле кон Пиринска Македонија и внатрешноста на Бугарија.
Муслиманското население масовно се повлекувало кон преостанатите османлиски области.
Во некои места бегалските семејства биле населувани во домовите што ги напуштило друго население.
Така започнал долготраен процес на присилни преселби и демографско преуредување што ќе продолжи и во следните децении.
Барањата за автономна Македонија
Во текот на војната и на мировните преговори, македонските емигрантски и револуционерни кругови повторно барале Македонија да не биде поделена.
Биле испраќани апели, меморандуми и писма до големите сили и до владите на завојуваните држави.
Во нив се истакнувало дека македонското население со децении се борело за автономија и дека не прифаќа неговата татковина да биде поделена според воената сила на соседните држави.
Предлагано било Македонија да стане самостојна или автономна политичка единица, со еднакви права за сите нејзини жители.
Но големите сили не ги прифатиле овие барања. Нивната главна цел била брзо завршување на војната и воспоставување рамнотежа меѓу балканските држави.
Македонското прашање било разгледувано како територијален спор меѓу државите, а не како прашање за правото на населението самостојно да одлучува.
Примирјето
Под притисок од српската, грчката, романската и османлиската војска, Бугарија побарала прекин на борбите.
На крајот од јули било постигнато примирје, а претставниците на завојуваните држави се собрале во Букурешт.
Османлиското Царство не учествувало на Букурешката мировна конференција. Неговите односи со Бугарија подоцна биле регулирани со посебен договор во Цариград.
Во Букурешт главното прашање било определувањето на новите граници меѓу Бугарија, Србија, Грција и Романија.
Претставници на Македонија немало.
Букурешкиот мировен договор
Букурешкиот мировен договор бил потпишан на 10 август 1913 година.
Со него завршила Втората балканска војна и биле определени новите граници на Балканот.
Србија го задржала најголемиот дел од Вардарска Македонија, вклучувајќи ги Скопје, Куманово, Штип, Велес, Прилеп, Битола, Охрид и други области.
Грција го добила најголемиот дел од јужна, односно Егејска Македонија, со Солун, Кукуш, Воден, Лерин, Костур, Сер, Драма и Кавала.
Бугарија го задржала Пиринскиот дел на Македонија, со Горна Џумаја, Петрич, Мелник и околните области.
Помал дел од западната македонска територија останал во рамките на новосоздадената Албанија.
Романија ја добила Јужна Добруџа.
Со посебниот Цариградски договор од септември 1913 година Бугарија го признала враќањето на Одрин и дел од Источна Тракија под османлиска власт. (mk.wikipedia.org)
Поделбата на Македонија
Со Букурешкиот договор Македонија била поделена меѓу неколку држави.
Најголемиот, Егејскиот дел, ѝ припаднал на Грција. Вардарскиот дел бил присоединет кон Србија, а Пиринскиот дел останал во Бугарија. Еден помал дел од западните области бил вклучен во Албанија.
Во историските извори се среќаваат различни пресметки за точната површина и процентуалната поделба, во зависност од тоа кои географски граници на Македонија се земаат како основа.
Но суштинскиот факт е неспорен: дотогашната географска и стопанска целина била пресечена со нови државни граници.
Градовите и селата што со векови одржувале економски, семејни и културни врски се нашле во различни држави.
Македонија од средишна балканска област станала периферија на неколку национални држави.
Македонија без свои претставници
Ниту еден претставник на македонското население не учествувал како рамноправна страна во Букурешките преговори.
Македонија не била признаена како политички субјект, туку била третирана како освоена територија што треба да се подели меѓу победниците.
Не било организирано изјаснување на населението, ниту била разгледана можноста за автономно уредување.
Децениската борба на Македонската револуционерна организација за автономија била целосно игнорирана.
За судбината на Македонија решавале истите држави чии армии се бореле за нејзината територија.
Поради тоа Букурешкиот договор во македонската историска меморија останал симбол на неправедната поделба и на одземањето на правото на самостојно политичко определување. (А1он)
Новата српска власт во Вардарска Македонија
По војната Србија го вклучила Вардарскиот дел на Македонија во својот административен и државен систем.
Областа била нарекувана „Јужна Србија“, а македонското население било претставувано како дел од српскиот народ.
Биле поставени српски административни, полициски, црковни и просветни органи.
Училиштата и црквите што не ја прифаќале новата власт биле затворани или ставани под државна контрола.
Македонските револуционерни дејци и поранешните членови на ВМОРО биле следени, апсени и разоружувани.
Од населението се барало да ја прифати новата национална и политичка припадност. Лицата што се спротивставувале биле прогласувани за бугарски агенти, разбојници или државни непријатели.
Новата грчка власт во Егејска Македонија
Грција воспоставила своја власт во Егејскиот дел на Македонија.
Солун станал најзначајниот град во новите северни области на грчката држава.
Грчките власти започнале со административно, црковно и просветно вклучување на освоената територија.
Училиштата и црковните установи што не биле под грчка контрола биле затворани или преобразувани.
Населението што било сметано за политички неподобно било изложено на следење, притисоци и преселување.
По уништувањето на Кукуш и други населби, голем број жители никогаш не се вратиле во своите домови.
Во подоцнежните години ќе следуваат промени на имињата на населените места, ограничување на македонскиот говор и нови демографски промени.
Пиринскиот дел на Македонија
Пиринскиот дел останал во границите на Бугарија.
Во него се населиле голем број бегалци од Егејска и Вардарска Македонија. Градовите Горна Џумаја, Петрич, Мелник и околните населби станале важни центри на македонската емиграција.
Областа подоцна ќе стане главна база на обновената ВМРО.
Од Пиринска Македонија ќе се организираат канали, чети и политички активности насочени кон Вардарскиот и Егејскиот дел.
Иако Пиринскиот дел бил помал од другите два главни дела, неговата географска положба и револуционерна традиција му дале големо значење во понатамошната историја на Организацијата.
Последиците за ВМОРО
Поделбата на Македонија целосно ги променила условите во кои дејствувала Македонската револуционерна организација.
Пред 1912 година таа се борела против една централна османлиска власт. По 1913 година нејзината територија била поделена со меѓународни граници и ставена под три различни државни системи.
Секој дел имал различна администрација, полиција, војска и законодавство.
Старите курирски и организациски врски биле прекинати. Преминувањето од еден дел на Македонија во друг станало нелегално и опасно.
Многу револуционерни дејци станале бегалци. Други биле мобилизирани, уапсени или принудени привремено да ја прекинат работата.
Идејата за автономна Македонија, сепак, не исчезнала. Напротив, поделбата станала главната причина за подоцнежното обновување на ВМРО.
Продлабочување на поделбите меѓу револуционерите
Втората балканска војна ги продлабочила и внатрешните поделби меѓу македонските револуционерни дејци.
Дел од нив сметале дека сојузништвото со балканските држави било историска грешка, бидејќи тие ја искористиле револуционерната борба за сопствени територијални цели.
Други продолжиле да веруваат дека поддршката од една од соседните држави е неопходна за продолжување на борбата.
Постоеле и разлики околу тоа дали идната цел треба да биде автономна Македонија, независна Македонија или нејзино вклучување во поширока балканска федерација.
Овие несогласувања ќе продолжат и во периодот на Првата светска војна и по нејзиното завршување.
Влијанието врз Балканот
Втората балканска војна целосно ја променила рамнотежата на силите на Балканот.
Србија значително ја зголемила својата територија, население и политичко влијание. Ова предизвикало голема загриженост во Австро-Унгарија.
Грција ги добила Солун и најголемиот дел од Егејска Македонија, со што значително ја проширила својата територија и економска сила.
Бугарија била поразена и незадоволна од Букурешкиот договор. Во бугарското општество се развило силно чувство за национална катастрофа и желба за ревизија на границите.
Османлиското Царство успеало да го врати Одрин, но трајно го загубило најголемиот дел од своите европски владенија.
Романија ја добила Јужна Добруџа и го зголемила своето влијание во регионот.
Новата рамнотежа била нестабилна и исполнета со желба за одмазда и територијална ревизија.
Врската со Првата светска војна
Последиците од Втората балканска војна непосредно влијаеле врз политичките сојузи во пресрет на Првата светска војна.
Бугарија, незадоволна од Србија, Грција и Романија, започнала да се приближува кон Централните сили.
Србија, охрабрена од своите победи и територијалното проширување, станала посилен регионален фактор и главна пречка за австроунгарските планови на Балканот.
Австро-Унгарија стравувала дека силна Србија ќе ги поттикне јужнословенските движења во рамките на нејзината империја.
Само една година подоцна, атентатот во Сараево ќе го отвори патот кон Првата светска војна.
Така, нерешените спорови од Балканските војни станале дел од пошироката европска криза.
Историското значење
Втората балканска војна претставува еден од најтрагичните настани во поновата историја на Македонија.
Таа била војна што се водела главно за нејзината територија, но без учество на македонското население како рамноправен политички фактор.
Дотогашните сојузници се судриле во борба за градовите, долините и патиштата на Македонија.
Македонците биле мобилизирани во различни армии, нивните градови и села биле разурнувани, а нивните семејства биле принудувани на бегство.
Со Букурешкиот договор била поништена надежта дека крајот на османлиската власт ќе донесе обединета и автономна Македонија.
Наместо слобода, земјата била поделена и подложена на различни државни и национални политики.
Заклучок
Втората балканска војна започнала како судир меѓу довчерашните сојузници за поделбата на Македонија.
Бугарија се обидела со воена сила да ги промени српската и грчката окупациска зона. Но нејзиниот напад бил запрен, а во војната против неа се вклучиле Романија, Црна Гора и Османлиското Царство.
Македонија станала главното боиште. Кај Брегалница, Кукуш, Дојран, Калиманци, Сер и Кресна се воделе жестоки битки, додека градовите и селата биле разурнувани.
Македонските револуционери и доброволци, кои во Првата балканска војна се бореле со надеж за ослободување, се нашле во трагична положба. Нивната татковина била поделена од државите на кои претходно им помогнале во борбата против османлиската власт.
Со Букурешкиот договор од 10 август 1913 година Вардарска Македонија била присоединета кон Србија, најголемиот дел од Егејска Македонија кон Грција, а Пиринскиот дел останал во Бугарија. Помал западен дел влегол во Албанија.
Ниту Македонија ниту нејзиното население имале свои рамноправни претставници на мировната конференција.
Поради тоа, Втората балканска војна не претставува само воен судир меѓу балканските држави. За Македонија таа претставувала крај на една голема надеж и почеток на долготрајна поделба, нови државни репресии, бегалски движења и продолжување на револуционерната борба во сосема изменети услови.
Букурешката поделба не го решила македонското прашање. Таа само го претворила во уште посложен и потежок проблем што ќе остане присутен во балканската и европската политика во децениите што следувале.