Осмиот општ конгрес на Внатрешната македонска револуционерна организација се одржал од 11 до 15 април 1932 година во селото Тросково, Горноџумајско. Конгресот претставувал највисок собир на Организацијата и последен нејзин општ конгрес пред забраната и распуштањето на структурите на ВМРО во Бугарија во 1934 година.
Собирот бил одржан во услови на голема тајност и засилена политичка напнатост. Раководството на ВМРО било изложено на постојан притисок од властите на Кралството Југославија и Кралството Грција, додека односите меѓу Организацијата и одделни политички и воени кругови во Бугарија станувале сè посложени. Истовремено продолжувале и внатрешните судири што се појавиле по убиството на Тодор Александров во 1924 година, а особено по убиството на Александар Протогеров во 1928 година.
Изборот на Тросково за место на конгресот бил поврзан со неговата положба во Горноџумајско, област во која ВМРО имала силно влијание, добро изградена организациска мрежа и значителна поддршка меѓу населението. Од безбедносни причини, движењето на делегатите и подготовките за конгресот биле строго чувани, бидејќи евентуалното откривање на собирот можело да предизвика вмешување на државните власти или напад од противничките сили.
Политичката положба пред Конгресот
Во периодот меѓу Седмиот и Осмиот конгрес, од 1928 до 1932 година, ВМРО дејствувала во исклучително сложена политичка средина. По поделбата на Македонија со Букурешкиот договор од 1913 година, македонското население било распоредено меѓу Кралството Југославија, Кралството Грција и Бугарија.
Во Вардарска Македонија југословенските власти спроведувале политика на централизација и србизација. Македонското име и посебност не биле признавани, а употребата на името Македонија била ограничувана. Голем број учители, свештеници, револуционерни дејци и други лица осомничени за поврзаност со ВМРО биле затворани, прогонувани или принудени да ја напуштат земјата.
Во Егејска Македонија грчките власти спроведувале политика на хеленизација и промена на етничкиот состав на населението. По размената на населението меѓу Грција и Турција, во голем број македонски села биле населувани бегалци од Мала Азија, а словенските имиња на населените места, реките и планините биле заменувани со грчки имиња. Македонското население било изложено на притисоци, ограничување на јазикот и иселување.
Во такви услови, ВМРО продолжила да ја истакнува борбата за политичко ослободување и обединување на Македонија. Организацијата настојувала македонското прашање да го постави и пред меѓународната јавност, преку петиции, меморандуми, легални организации и контакти со други националноослободителни движења.
Извештајот за дејноста од 1928 до 1932 година
Една од главните точки на Осмиот конгрес било разгледувањето на извештајот за работата на ВМРО во периодот од 1928 до 1932 година. Во него биле опфатени политичката, организациската, револуционерната и дипломатската дејност на Организацијата.
Делегатите ги разгледувале резултатите од акциите спроведувани во Вардарска и Егејска Македонија, состојбата на организациските структури, работата на четите и тајните групи, како и односите со македонските емигрантски и легални организации.
Посебно внимание било посветено на политиката на ВМРО по Седмиот конгрес и на настојувањата македонското прашање да се интернационализира. Било оценето дека, и покрај тешките услови, Организацијата успеала да го задржи прашањето за Македонија во политичкиот живот на Балканот и да привлече внимание во делови од европската јавност.
Меѓутоа, делегатите биле свесни дека дотогашните дипломатски и политички напори не довеле до промена на положбата на Македонија. Големите сили продолжувале да го прифаќаат воспоставениот територијален поредок, а владите на Југославија и Грција ги отфрлале обвинувањата за насилна асимилација и прогон на македонското население.
Избор на нов Централен комитет
На Конгресот бил избран нов Централен комитет на ВМРО. За негови членови биле избрани:
- Иван Михајлов;
- Владимир Куртев;
- Георги Настев.
За резервни членови на Централниот комитет биле избрани:
- Кирил Дрангов;
- Михаил Монев;
- Јордан Чкатров.
Со овој избор била потврдена водечката положба на Иван Михајлов во Организацијата. Тој веќе имал доминантно влијание врз нејзината политика, тактика и организациска работа, особено по судирот со приврзаниците на Александар Протогеров.
Новото раководство добило задача да ја продолжи борбата за остварување на програмските цели на ВМРО, да ги одржува врските со населението во Македонија и да ја засилува меѓународната активност на Организацијата.
Изборот на Владимир Куртев и Георги Настев покажувал дека во Централниот комитет биле вклучени луѓе со искуство во организациската и револуционерната работа. Резервните членови, исто така, припаѓале на кругот дејци во кои раководството имало доверба и кои можеле да преземат одговорни должности во случај на потреба.
Соработка со хрватското и албанското движење
Една од важните теми на Осмиот конгрес била соработката со други национални и револуционерни движења што се спротивставувале на политиката на југословенската држава.
На Конгресот била потврдена спогодбата за заедничко дејствување на ВМРО со хрватското и албанското националноослободително движење. Заедничката основа на оваа соработка било противењето на централистичката и асимилаторската политика на власта во Белград.
ВМРО сметала дека македонското, хрватското и албанското движење имаат заеднички противник и дека преку меѓусебна соработка можат поуспешно да ја привлечат европската јавност и да извршат притисок врз југословенските власти.
Соработката не била ограничена само на политички декларации. Таа опфаќала размена на информации, контакти меѓу раководителите и координирање на одредени активности. Во подоцнежниот период врските меѓу ВМРО и хрватското усташко движење станале особено блиски.
Конгресот ја претставувал оваа соработка како заедничка борба на поробени и непризнати народи против државниот централизам и насилната асимилација. Сепак, поврзувањето со други радикални движења дополнително ги влошило односите на ВМРО со југословенската влада и со оние европски сили што се стремеле кон зачувување на постојниот балкански поредок.
Петициите до Општеството на народите
На Осмиот конгрес со жалење било констатирано дека без резултат останале бројните петиции и апели што биле испраќани до Општеството на народите и до владите на големите сили.
Петициите биле испраќани од македонски легални и емигрантски организации, од протерани македонски свештеници и учители, како и од претставници на населението од Вардарска и Егејска Македонија.
Во нив се укажувало на затворања, убиства, иселувања, забрана на јазикот, промена на личните и географските имиња, уништување на црковни и образовни установи и други форми на национален и политички притисок.
И покрај испратените документи и сведоштва, Општеството на народите не презело мерки што би довеле до суштинска промена на положбата на македонското население. Големите сили биле повеќе заинтересирани за зачувување на стабилноста и на границите утврдени по Првата светска војна отколку за отворање на македонското прашање.
Оваа состојба го зацврстила уверувањето кај раководството на ВМРО дека Организацијата не може да се потпира само врз дипломатски апели, туку мора да продолжи со сопствена политичка и револуционерна дејност.
Односот кон балканските конференции
Конгресот се изјаснил и за балканските конференции што во тој период биле организирани со цел подобрување на односите меѓу балканските држави.
ВМРО не ја отфрлала идејата за соработка и обединување на балканските народи. Напротив, Конгресот оценил дека нивното зближување може да биде пожелно и корисно. Меѓутоа, било нагласено дека не може да постои вистинско и трајно балканско единство додека македонското прашање останува нерешено.
Според ставот на Конгресот, конференциите што го прифаќале постојното територијално и политичко статус кво само ја зацврстувале поделбата на Македонија. Поради тоа, ВМРО ги отфрлила иницијативите што повикувале на балканска соработка, но истовремено ги премолчувале правата и барањата на македонското население.
Како услов за идна балканска федерација или трајно балканско обединување, Конгресот ја посочил независноста и територијалната целокупност на Македонија. Македонија требало да биде рамноправен политички субјект, а не територија поделена и управувана од соседните држави.
Прашањето за убиството на Тодор Александров
На Осмиот конгрес повторно било разгледано и прашањето за убиството на Тодор Александров, извршено на 31 август 1924 година.
Тодор Александров бил еден од најзначајните водачи на ВМРО по Првата светска војна. Неговото убиство предизвикало тешка криза во Организацијата, меѓусебни обвинувања и насилни пресметки.
Конгресот го задолжил Централниот комитет да продолжи со истрагата и со откривањето на сите лица што имале вина или биле поврзани со организирањето на убиството.
Оваа одлука покажува дека и осум години по настанот, смртта на Тодор Александров сè уште имала силно влијание врз внатрешните односи во ВМРО. Прашањето не било само лична или судска работа, туку било поврзано со борбата за власт, со идејните поделби и со меѓусебните пресметки во македонското револуционерно движење.
Тактиката на Организацијата
Во периодот на Иван Михајлов ВМРО постепено ја менувала својата тактика. Големите вооружени чети, карактеристични за претходните периоди, сè почесто биле заменувани со мали, подвижни и строго организирани групи.
Овие групи требало полесно да ги преминуваат границите, да извршуваат точно определени задачи и да се повлекуваат пред да бидат откриени од властите. Организацијата користела тајни канали, курири и соработници во градовите и селата.
Покрај вооружената дејност, раководството посветувало сè поголемо внимание на пропагандата, печатот и меѓународните контакти. Во европските држави дејствувале македонски емигрантски организации, се објавувале весници и брошури и се организирале јавни собири на кои се зборувало за положбата во Македонија.
Осмиот конгрес ја потврдил ваквата насока на дејствување. ВМРО требало истовремено да ја зачува револуционерната способност и да води политичка борба за меѓународно признавање на македонското прашање.
Значењето на Осмиот конгрес
Осмиот конгрес во Тросково бил значаен затоа што ги определил раководството и политичката насока на ВМРО во последните години пред нејзината забрана.
Со изборот на новиот Централен комитет била потврдена положбата на Иван Михајлов како главен раководител на Организацијата. Била продолжена политиката на борба за независна и целокупна Македонија и била нагласена потребата македонското прашање постојано да се поставува пред меѓународната јавност.
Конгресот истовремено ја потврдил соработката со хрватското и албанското движење и го изразил разочарувањето од незаинтересираноста на Општеството на народите и големите сили.
Неговите одлуки покажувале дека ВМРО не прифаќала балканско обединување засновано врз непроменливоста на границите и поделбата на Македонија. Според ставовите на Конгресот, траен мир на Балканот можел да се постигне само преку праведно решавање на македонското прашање.
Сепак, ВМРО влегувала во период на сè поголема изолација. Нејзините вооружени акции, внатрешните пресметки и влијанието што го имала во Пиринскиот дел на Македонија предизвикувале растечко незадоволство во Бугарија и загриженост кај соседните држави.
Забраната на ВМРО во 1934 година
Само две години по Конгресот, на 19 мај 1934 година, во Бугарија бил извршен државен преврат од страна на политичкиот круг „Звено“ и Воениот сојуз.
Новата власт настојувала да ја зацврсти државната контрола, да ги подобри односите со Југославија и да ги отстрани независните вооружени и политички центри. Поради тоа, ВМРО била забранета, нејзините легални и тајни структури биле распуштени, а оружјето и имотот биле одземани.
Воените и полициските сили навлегле во Пиринскиот дел на Македонија, каде Организацијата дотогаш имала најсилно влијание. Голем број нејзини членови биле уапсени, интернирани или принудени да се повлечат од активна дејност.
Иван Михајлов ја напуштил Бугарија и продолжил да живее во емиграција. Со тоа престанала да постои територијално организираната ВМРО како масовна и вооружена организација со своја база во Пиринскиот дел на Македонија.
Историско место на Конгресот
Осмиот конгрес во Тросково останал запаметен како последниот општ конгрес на историската ВМРО пред нејзиното распуштање во 1934 година.
Тој ја одразувал сложената состојба на македонското револуционерно движење во меѓувоениот период: борбата против поделбата на Македонија, потрагата по меѓународни сојузници, разочарувањето од големите сили, како и тешките внатрешни поделби и конфликти.
Конгресот ја потврдил програмската определба за независна и целокупна Македонија и го поставил решавањето на македонското прашање како неопходен услов за траен мир, соработка и федеративно уредување на Балканот.
Иако неговите одлуки не можеле да го спречат распуштањето на Организацијата, Осмиот конгрес во Тросково претставува важен историски настан. Со него била затворена една значајна етапа од организираното македонско револуционерно движење, започната со основањето на Организацијата во Солун во 1893 година и продолжена низ повеќе децении борба, востанија, конгреси, поделби и политички промени.
↑