Седмиот општ конгрес на Внатрешната македонска револуционерна организација се одржал од 21 до 25 јули 1928 година во селото Крупник, Горноџумајско, во Пиринскиот дел на Македонија. Заседанијата се одржувале во зградата на месното училиште, под силно обезбедување и во услови на строга тајност.
Конгресот бил свикан во еден од најтешките и најпресудните периоди во историјата на ВМРО. Само две недели пред неговото отворање, на 7 јули 1928 година во Софија бил убиен генералот Александар Протогеров, член на Централниот комитет и еден од тројцата водачи избрани на Шестиот конгрес во селото Србиново во 1925 година.
По убиството на Протогеров, несогласувањата што подолго време постоеле во раководството прераснале во отворен расцеп. Седмиот конгрес го потврдил водечкото место на Иван Михајлов во Организацијата, избрал нов Централен комитет и извршил значајни промени во нејзиното внатрешно уредување.
Поради отсуството на делегатите од Битолскиот и Солунскиот револуционерен округ и поради спорот околу начинот на неговото свикување, противниците на Иван Михајлов не го признале Конгресот за целосно законски и претставителен. Поради тоа, собирот во Крупник не довел до обновување на единството, туку го означил почетокот на конечната поделба на ВМРО на михајловисти и протогеровисти.
Состојбата по Шестиот конгрес
На Шестиот општ конгрес, одржан во февруари 1925 година во селото Србиново, за членови на Централниот комитет биле избрани Иван Михајлов, Александар Протогеров и Георги Поп Христов.
Овој состав требало да ја поврзе помладата генерација, претставувана од Иван Михајлов, со постарите револуционерни дејци и учесници во предилинденското движење.
Александар Протогеров бил генерал, поранешен офицер и долгогодишен револуционерен деец. Тој имал големо искуство во воената организација и значително влијание меѓу старите војводи и раководители.
Георги Поп Христов бил истакнат илинденски деец и член на Организацијата уште од времето пред востанието. Неговото присуство во Централниот комитет требало да обезбеди врска со Битолскиот револуционерен округ и со старите организациски кадри.
Иван Михајлов бил значително помлад, но веќе имал големо влијание како близок соработник и поранешен секретар на Тодор Александров. По убиството на Александров во 1924 година, Михајлов постепено станал еден од најмоќните луѓе во ВМРО.
На почетокот тројцата членови на Централниот комитет настапувале заеднички. Меѓутоа, во следните години меѓу нив се појавиле сериозни несогласувања околу начинот на раководење, составот на Организацијата, нејзината борбена тактика и одговорноста за убиството на Тодор Александров.
Разликите во раководството
Иван Михајлов се залагал за строго централизирана и дисциплинирана Организација, раководена од мал број доверливи луѓе. Тој сметал дека во новите услови големите вооружени чети повеќе не се најпогодно средство за дејствување.
Границите меѓу балканските држави биле силно чувани, а југословенските и грчките власти располагале со развиена полициска и разузнавачка мрежа. Големите чети лесно можеле да бидат откриени и опколени, а нивното преминување често предизвикувало репресии врз населението.
Поради тоа, Михајлов се залагал за мали, добро обучени и строго контролирани борбени групи. Тие требало да преминуваат преку границите, да извршуваат точно определени задачи и брзо да се повлекуваат.
Александар Протогеров и неговите приврзаници не ја отфрлале потребата од промени, но биле поврзани со постарата четничка традиција и со поголем број искусни војводи. Тие се противеле на прекумерното сосредоточување на власта во рацете на Иван Михајлов и неговиот тесен круг соработници.
Георги Поп Христов, исто така, покажувал резерви кон начинот на кој Михајлов го засилувал своето влијание. Тој сметал дека Организацијата мора да ги почитува сопствените Устав и Правилник и дека општиот конгрес треба да биде составен од законски избрани претставници на сите револуционерни окрузи.
Подготовките за Конгресот
Одржувањето нов општ конгрес било предвидено уште по собирот во Србиново, но неговото свикување повеќепати било одложувано.
Во почетокот на 1928 година Иван Михајлов предложил Конгресот да се одржи во намален состав. Како образложение биле наведувани тешките услови за револуционерна работа во Вардарска и Егејска Македонија и неможноста во сите околии да бидат спроведени редовни избори на делегати.
Според предложениот начин, претставници требало да испратат главно оние околии во кои во претходниот период постоела активна организациска и вооружена дејност.
Предлогот предизвикал несогласувања. Георги Поп Христов и дел од другите раководители барале Конгресот да се одржи во целосен состав, со учество на законски избрани претставници од сите револуционерни окрузи.
Во март 1928 година повисоките тела на Организацијата со тесно мнозинство го прифатиле предлогот за намален број делегати. Бил определен и бројот на претставниците што требало да дојдат од секој округ.
Оваа одлука дополнително ги влошила односите меѓу Иван Михајлов, од една страна, и Александар Протогеров, Георги Поп Христов и дел од Задграничното претставништво, од друга страна.
Убиството на Александар Протогеров
На 7 јули 1928 година Александар Протогеров бил убиен во Софија. Заедно со него бил убиен и неговиот телохранител Атанас Стојанов.
Убиството било извршено по наредба на Иван Михајлов, кој го обвинувал Протогеров дека бил поврзан со заговорот и убиството на Тодор Александров во 1924 година. Михајлов и неговите приврзаници тврделе дека Протогеров знаел за подготовките за атентатот, не го предупредил Александров и подоцна се обидувал да ги отстрани неговите најблиски соработници.
Приврзаниците на Протогеров ги отфрлиле овие обвинувања. Тие сметале дека тој бил убиен поради борбата за власт во Централниот комитет и поради неговото спротивставување на сè поголемото влијание на Иван Михајлов.
Убиството се случило непосредно пред одржувањето на Конгресот. Тоа ја отстранило главната пречка пред Михајлов да воспостави целосна контрола врз раководството, но истовремено предизвикало длабок расцеп и повеќегодишни крвави пресметки во Организацијата.
Местото на одржување
За место на Конгресот било избрано селото Крупник во Горноџумајско.
Селото се наоѓало во Пиринскиот дел на Македонија, област во која ВМРО имала силна организациска мрежа, значително влијание врз локалната управа и поддршка од голем дел од населението.
Неговата положба овозможувала собирот полесно да биде обезбеден и да се спречи пристапот на непожелни лица. Заседанијата се одржувале во месното училиште.
Патиштата кон Крупник биле чувани од вооружени луѓе на Организацијата. Делегатите пристигнувале тајно и по различни правци, а за одржувањето на Конгресот не била известена пошироката јавност.
Делегатите
На Конгресот присуствувале 18 делегати, покрај Иван Михајлов. Тие претставувале три револуционерни окрузи и Пиринска Македонија.
Скопскиот револуционерен округ бил претставен со осум делегати:
- Крсто Лазаров;
- Мите Опилски;
- Евтим Полски;
- Дончо Христов;
- Величко Велјанов;
- Кирил Дрангов;
- Јордан Ѓурков;
- Владимир Куртев.
Струмичкиот револуционерен округ имал четворица претставници:
- Георги Вандев;
- Христо Андонов;
- Стојан Вардарски;
- Борис Бунев.
Серскиот револуционерен округ бил претставен со еден делегат. Во различни извори се среќаваат несогласувања околу неговото име, при што се наведуваат Милан Постоларски или Мито Илиев.
Пиринска Македонија била претставена со петмина делегати:
- Иван Караџов;
- Илија Поп Илиев;
- Стојан Филипов;
- Георги Настев;
- Страхил Развигоров.
Вкупниот број на присутните делегати бил околу две третини од бројот предвиден за намалениот конгрес.
Отсуството на Битолскиот и Солунскиот округ
На Конгресот не присуствувале делегатите од Битолскиот и Солунскиот револуционерен округ.
Во Битолскиот округ биле избрани претставници предводени од Петар Шанданов, но нивното учество не било прифатено според условите поставени од раководството околу Иван Михајлов.
Петар Шанданов и неговите соработници биле блиски до Александар Протогеров и го оспорувале начинот на кој бил подготвен Конгресот. Тие барале да учествуваат сите законски избрани делегати и претходно да се разгледа убиството на Протогеров.
Не присуствувал ниту Георги Поп Христов, иако бил член на дотогашниот Централен комитет. Отсутни биле и членовите на Задграничното претставништво Кирил Прличев, Георги Баждаров и Наум Томалевски, кои според организациските правила требало да поднесат извештај за својата работа.
Отсуството на овие дејци било една од главните причини противниците на Михајлов да го прогласат собирот за едностран и незаконски.
Гостите на Конгресот
Покрај делегатите, присуствувале и четиринаесет гости со советодавен глас. Најголемиот дел биле заслужни дејци и приврзаници на Иван Михајлов.
Меѓу нив се наведуваат:
- Аргир Манасиев;
- Георги Гочев;
- Гоце Междуречки;
- Герасим Јанев;
- Дончо Великов;
- Дафко Данаилов;
- Тома Карајовов;
- Јордан Чкатров;
- Иван Поп Евтимов;
- Менча Карничева-Михајлова и други организациски дејци.
Гостите немале право на решавачки глас, но можеле да учествуваат во расправите и да даваат мислења за разгледуваните прашања.
Раководството на Конгресот
На почетокот била избрана комисија за проверка на полномоштвата на делегатите. Во неа влегле Георги Настев, Евтим Полски и Стојан Вардарски.
За претседател на Конгресот бил избран Иван Караџов.
За потпретседатели биле определени Илија Поп Илиев и Крсто Лазаров, а за секретари Страхил Развигоров и Борис Бунев.
Изборот на Иван Караџов за претседател требало да покаже дека Конгресот не е непосредно раководен од Иван Михајлов. Сепак, Михајлов бил главната политичка личност на собирот и неговите предлози имале решавачко влијание врз донесените одлуки.
Дневниот ред
Конгресот го усвоил следниот дневен ред:
- Извештај на Централниот комитет;
- Извештај на Задграничното претставништво;
- Расправа по извештаите;
- Измени на Уставот и Правилникот;
- Разни организациски и политички прашања;
- Избор на нов Централен комитет;
- Усвојување резолуции.
Бидејќи членовите на Задграничното претставништво не присуствувале, нивниот редовен извештај не бил поднесен непосредно пред делегатите.
Главниот извештај за работата на Организацијата го поднел Иван Михајлов. Во него ја разгледал политичката положба, дејноста на ВМРО по Шестиот конгрес, борбата во Вардарска Македонија и внатрешните несогласувања во раководството.
Прашањето за убиството на Протогеров
Иван Михајлов одржал посебно излагање за убиството на Александар Протогеров.
Тој ги повторил обвинувањата дека Протогеров бил поврзан со смртта на Тодор Александров и дека подоцна подготвувал отстранување на неговите најблиски соработници.
Според Михајлов, ликвидацијата претставувала спроведување на организациска казна за предавство. Делегатите присутни во Крупник го прифатиле неговото објаснување и практично го одобриле убиството.
Меѓутоа, противниците на Михајлов тврделе дека Протогеров бил осуден без законска истрага и без одлука на надлежниот организациски суд или општ конгрес.
Така, наместо да го разреши спорот, одлуката на Конгресот го зацврстила уверувањето кај протогеровистите дека ВМРО била насилно преземена од Иван Михајлов.
Измените на Уставот и Правилникот
Предлогот за изменување на Уставот и Правилникот го подготвил Јордан Ѓурков.
Една од најзначајните промени се однесувала на Задграничното претставништво. Ова тело, кое од крајот на XIX век ја претставувало Организацијата надвор од Македонија, било укинато како постојана институција.
Дотогаш Задграничното претставништво имало значајни задачи: одржување врски со емиграцијата, собирање средства, политичко претставување, контакти со странски фактори и пропагандна дејност.
Меѓутоа, во повеќе периоди меѓу него и Централниот комитет постоеле несогласувања околу политиката и надлежностите. Иван Михајлов сметал дека Организацијата треба пред надворешниот свет да ја претставуваат лица непосредно овластени од Централниот комитет.
Со укинувањето на Задграничното претставништво била дополнително засилена власта на Централниот комитет. Тој добил право да назначува свои претставници за конкретни политички и дипломатски задачи.
Централизацијата на Организацијата
Новите правила ја зацврстиле централизацијата и дисциплината во ВМРО.
Централниот комитет станал главен носител на политичката, организациската и вооружената дејност. Окружните и околиските раководства биле должни строго да ги извршуваат неговите одлуки.
Било нагласено дека ниту еден член, војвода или локален раководител нема право да води сопствена политика или да воспоставува надворешни врски без одобрение од Централниот комитет.
Ваквата поставеност одговарала на гледиштето на Иван Михајлов дека револуционерна организација што дејствува во тешки нелегални услови може да опстане само преку строга тајност, послушност и централизирано раководење.
Критичарите, меѓутоа, сметале дека со овие промени биле ограничени изборноста и колективното раководење и дека целата власт практично се сосредоточила во рацете на Михајлов.
Политичката цел
Седмиот конгрес ја потврдил основната програмска цел на ВМРО – обединување на поделената Македонија и извојување политичка слобода.
Организацијата продолжила да ја отфрла поделбата извршена со Букурешкиот договор од 1913 година. Таа сметала дека Вардарска, Егејска и Пиринска Македонија претставуваат делови на една географска и политичка целина.
Во Уставот како непосредна цел била задржана политичката автономија на Македонија. Истовремено, во политичките изјави сè почесто се употребувала и формулацијата за независна Македонија.
Според Конгресот, идната Македонија требало да обезбеди еднакви права за своето население без разлика на верата и народноста и да стане самостоен фактор на Балканот.
Односот кон балканските држави
Конгресот ја осудил политиката на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците и на Кралството Грција во Вардарска и Егејска Македонија.
ВМРО ги обвинувала властите во Белград дека спроведуваат политика на србизација, забрана на македонското име, полициски прогон и насилство врз лица осомничени за револуционерна дејност.
Грчките власти биле обвинувани за хеленизација, промена на имињата на населените места, ограничување на јазикот и населување бегалци од Мала Азија во Егејска Македонија.
Организацијата сметала дека овие политики ја потврдуваат потребата од продолжување на револуционерната и политичката борба.
Конгресот ја потврдил и самостојноста на ВМРО во однос на Бугарија. Организацијата можела да користи помош и поддршка, но не требало формално да биде потчинета на бугарската влада или на која било политичка партија.
Новата борбена тактика
Во периодот на Иван Михајлов значително се менувала вооружената тактика на ВМРО.
Големите чети, кои биле карактеристични за времето пред Илинденското востание и за првите години по Првата светска војна, постепено биле заменувани со мали борбени групи.
Овие групи се состоеле од мал број добро подготвени луѓе. Тие полесно можеле да ги преминат границите, да останат незабележани и да извршат конкретни задачи.
Нивните акции биле насочувани против претставници на власта, полициски и воени лица, противници на Организацијата и лица обвинети за предавство или насилство врз населението.
Покрај групите испраќани преку границата, ВМРО настојувала да создава и тајни тројки и петорки во градовите. Тие требало да собираат информации, да одржуваат врски и по наредба да извршуваат акции.
Со ова Организацијата станувала помалку зависна од големи вооружени единици, но истовремено сè повеќе се насочувала кон поединечни атентати и тајни казнени операции.
Изборот на нов Централен комитет
На крајот од Конгресот бил избран нов Централен комитет во состав:
- Иван Михајлов;
- Иван Караџов;
- Страхил Развигоров.
Иван Михајлов останал главната и највлијателна личност во раководството.
Иван Караџов бил искусен организациски деец од Пиринска Македонија и претседател на Конгресот.
Страхил Развигоров бил долгогодишен револуционер и брат на Михаил Развигоров. Тој имал искуство во организациската и вооружената дејност и уживал доверба кај Михајлов.
За резервни членови на Централниот комитет биле избрани:
- Јордан Ѓурков;
- Владимир Куртев;
- Иван Поп Евтимов.
Со овој избор Иван Михајлов обезбедил раководство составено од луѓе блиски до неговата политика и начинот на управување.
Укинувањето на Задграничното претставништво
Конгресот не избрал ново постојано Задгранично претставништво.
Наместо тоа, Централниот комитет добил право да определува ополномоштени претставници за одделни задачи. Тие можеле да водат разговори, да воспоставуваат политички контакти, да ја информираат странската јавност и да собираат помош, но само врз основа на конкретно овластување.
Со ова била отстранета можноста Задграничното претставништво да дејствува како одделен центар на моќ и да влегува во несогласувања со Централниот комитет.
Од организациски аспект, промената значела целосно сосредоточување на надворешната и внатрешната политика во едно раководно тело.
Расцепот со протогеровистите
Приврзаниците на убиениот Александар Протогеров не ги признале одлуките на Конгресот во Крупник.
Меѓу нив биле Георги Поп Христов, Петар Шанданов, Кирил Прличев, Георги Баждаров, Наум Томалевски и други истакнати револуционерни дејци.
Тие тврделе дека Конгресот бил свикан спротивно на Уставот и Правилникот, дека голем број законски избрани делегати биле спречени да учествуваат и дека составот бил однапред приспособен за да му обезбеди мнозинство на Иван Михајлов.
Протогеровистите создале сопствени раководни структури и продолжиле да се претставуваат како законска ВМРО.
Така се појавиле две организации што го користеле истото име, се повикувале на истата историска традиција и тврделе дека го претставуваат вистинското македонско револуционерно движење.
Внатрешните пресметки
Расцепот довел до повеќегодишни вооружени пресметки меѓу михајловистите и протогеровистите.
И двете страни извршувале атентати, убиства и казнени акции против раководители и членови на спротивната група. Борбата особено се водела во Пиринска Македонија и во Софија, каде живееле голем број македонски револуционерни и емигрантски дејци.
Во овие пресметки загинале повеќе познати личности. Меѓу нив биле Георги Баждаров, Наум Томалевски и други припадници на протогеровистичката група.
Протогеровистите, од своја страна, организирале акции против претставници на михајловистичкото раководство.
Внатрешниот судир нанел големи човечки и политички штети. Наместо сите сили да бидат насочени кон борбата за Македонија, значителен дел од енергијата на Организацијата бил потрошен во меѓусебни пресметки.
Влијанието на Иван Михајлов
По Конгресот во Крупник, Иван Михајлов станал неспорен водач на посилното крило на ВМРО.
Тој создал строго централизирана структура во која најважните одлуки ги донесувал Централниот комитет, а во практиката самиот Михајлов имал решавачки збор.
Организацијата развила широка разузнавачка мрежа, систем на тајни канали и мали борбени групи. ВМРО одржувала силно влијание во Пиринска Македонија и располагала со сопствени вооружени сили.
Истовремено, Михајлов настојувал македонското прашање да го поставува пред меѓународната јавност. Биле испраќани меморандуми и петиции, се издавале весници и се воспоставувале контакти со движења што имале слични интереси.
Во следните години ВМРО ќе воспостави поблиски врски со хрватското усташко движење и со други противници на југословенската држава.
Значењето на Конгресот
Седмиот конгрес во Крупник претставува пресвртница во историјата на ВМРО.
На него биле усвоени нови организациски правила, било укинато Задграничното претставништво и бил избран Централен комитет во кој главното влијание го имал Иван Михајлов.
Конгресот ја потврдил политичката цел за обединета и слободна Македонија и ја приспособил борбената тактика кон новите услови.
Од друга страна, неговиот намален и едностран состав, отсуството на Битолскиот и Солунскиот округ и одобрувањето на убиството на Александар Протогеров го направиле неприфатлив за голем број истакнати дејци.
Наместо да ги обедини спротивставените групи, Конгресот го потврдил расцепот. Оттогаш михајловистите и протогеровистите дејствувале како одделни и непријателски организации.
Историското наследство
Седмиот конгрес во Крупник го означил почетокот на периодот во кој Иван Михајлов целосно ја определувал политиката и тактиката на главното крило на ВМРО.
Под негово раководство Организацијата станала построго централизирана, а големите чети биле заменувани со помали борбени и терористички групи.
Конгресот истовремено покажал колку длабоко биле нарушени внатрешните односи. Убиствата на Тодор Александров и Александар Протогеров, меѓусебните обвинувања и борбата за раководството ја оддалечиле Организацијата од колективниот начин на управување што постоел во делови од нејзината претходна историја.
И покрај овие слабости, ВМРО продолжила да биде значаен фактор во политичкиот живот на Балканот. Нејзината активност влијаела врз односите меѓу Бугарија и Југославија, врз положбата во Пиринска Македонија и врз меѓународното поставување на македонското прашање.
Четири години подоцна, во 1932 година, во селото Тросково бил одржан Осмиот конгрес, на кој повторно било потврдено раководството на Иван Михајлов и политиката воспоставена во Крупник.
Само шест години по Седмиот конгрес, по државниот преврат во Бугарија од 19 мај 1934 година, ВМРО била забранета, а нејзините структури во Пиринска Македонија биле разоружани и распуштени.
Поради тоа, Седмиот конгрес во селото Крупник од 1928 година има двојно историско значење. Тој ја утврдил новата организациска и политичка насока на ВМРО под раководство на Иван Михајлов, но истовремено ја озаконил поделбата што довела до едни од најтрагичните меѓусебни пресметки во историјата на македонското револуционерно движење.
↑