Шестиот општ конгрес на Внатрешната македонска револуционерна организација се одржал од 7 до 11 февруари 1925 година во селото Србиново, денешно село Брежани, Горноџумајско. Конгресот бил првиот општ собир на Организацијата по седумнаесетгодишен прекин, односно по Конгресот во селото Жабокрт од 1908 година.
Во тој долг период Македонија и Балканот поминале низ крупни политички и воени промени. Се случиле Младотурската револуција, Балканските војни и Првата светска војна, а Македонија била поделена меѓу Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, Кралството Грција и Бугарија. Во новите услови ВМРО се обидувала повторно да ја изгради својата организациска мрежа и да ја продолжи борбата за обединување и политичка самостојност на Македонија.
Конгресот во Србиново имал задача да ја преиспита работата на Организацијата во изминатите седумнаесет години, да донесе нов Устав и Правилник, да ја определи нејзината територијална структура и да избере нов Централен комитет и ново Задгранично претставништво.
Истовремено, собирот се одржал само неколку месеци по убиството на Тодор Александров, еден од главните водачи на обновената ВМРО. Поради тоа, прашањето за неговата смрт, за одговорноста на можните организатори и за идното раководство на Организацијата заземало важно место во работата на Конгресот.
Историските околности
По Младотурската револуција од 1908 година, дел од македонските револуционерни дејци привремено ја прекинале вооружената борба и се вклучиле во легалниот политички живот во Османлиското Царство. Меѓутоа, очекуваните политички права и рамноправност не биле целосно остварени, а младотурската власт постепено започнала да спроведува политика на централизација.
Во текот на Балканските војни од 1912 и 1913 година, голем број поранешни револуционери учествувале во вооружените дејства, надевајќи се дека ќе дојде до ослободување и обединување на Македонија. Наместо тоа, со Букурешкиот договор од 1913 година Македонија била поделена меѓу соседните балкански држави.
Вардарскиот дел на Македонија најголем дел преминал под власт на Србија, подоцна Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. Егејскиот дел бил припоен кон Грција, а Пиринскиот дел останал во составот на Бугарија.
Поделбата на Македонија создала нови услови за дејствување. Организацијата повеќе не се борела против една османлиска власт, туку дејствувала на територии што се наоѓале под управување на различни држави, со силно обезбедени граници и различни административни системи.
Во Вардарска Македонија новите власти не го признавале македонското име и спроведувале политика на централизација и асимилација. Биле затворани или прогонувани лица осомничени за врски со ВМРО, а организациската работа морала да се спроведува во строга тајност.
Во Егејска Македонија, особено по грчко-турската размена на население, дошло до значителни демографски промени. Биле менувани имињата на населените места, а словенското население било изложено на притисоци и ограничување на неговиот јазик и културен живот.
Во ваквите услови, обновувањето на единствено и способно раководство станало едно од најважните прашања за ВМРО.
Обновувањето на ВМРО
По Првата светска војна, Организацијата била обновена под раководство на Тодор Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев.
Тројцата дејци се обиделе повторно да ги поврзат преживеаните револуционерни кадри, да создадат тајни канали кон Вардарска и Егејска Македонија и да го постават македонското прашање пред европската јавност.
Како главна политичка цел била истакната автономна или независна и обединета Македонија во нејзините географски граници. Организацијата се спротивставувала на поделбата од 1913 година и барала населението во сите делови на Македонија да добие право на сопствено политичко уредување.
Пиринскиот дел на Македонија станал главна база на обновената ВМРО. Таму Организацијата имала значително влијание, располагала со вооружени сили, одржувала погранични пунктови и подготвувала групи што илегално преминувале во Вардарска и Егејска Македонија.
Покрај вооружената дејност, ВМРО развивала пропагандна и дипломатска активност. Преку весници, брошури, меморандуми и емигрантски организации, таа се обидувала да ја запознае меѓународната јавност со положбата на населението во поделената Македонија.
Убиството на Тодор Александров
На 31 август 1924 година Тодор Александров бил убиен во Пиринска Македонија. Неговата смрт предизвикала една од најтешките кризи во обновената ВМРО.
Александров бил главен организатор и највлијателен водач на Организацијата по Првата светска војна. Тој ја обновил организациската мрежа, воспоставил врски со македонските емигрантски организации и ја претворил Пиринска Македонија во главна база на револуционерното движење.
Неговото убиство било поврзувано со внатрешните несогласувања околу таканаречената Виенска акција и Мајскиот манифест од 1924 година. Во обид да се создаде поширок обединет македонски револуционерен фронт, претставници на ВМРО воспоставиле контакти со македонските федералисти и со кругови поврзани со Комунистичката интернационала.
Во Мајскиот манифест била истакната идејата за обединување и независност на Македонија и за заедничка борба против политиката на балканските држави. Меѓутоа, неговото објавување предизвикало силни политички реакции.
Тодор Александров и Александар Протогеров јавно се оградиле од документот. Набргу потоа Александров бил убиен, а во Организацијата започнале сомневања, обвинувања и насилни пресметки.
По неговата смрт биле организирани казнени акции против лица обвинети за учество во заговорот. Во ваква тешка и напната состојба било неопходно да се свика општ конгрес што ќе избере ново законско раководство и ќе ја определи идната политика на ВМРО.
Изборот на местото
За место на Конгресот било избрано селото Србиново во Горноџумајско, денешно Брежани.
Селото се наоѓало во планински предел во Пиринскиот дел на Македонија, каде ВМРО располагала со силна организациска мрежа и поддршка од дел од населението. Положбата овозможувала собирот да биде добро обезбеден и заштитен од ненадејно откривање или напад.
Конгресот бил одржан во најголема тајност. Патиштата и приодите кон селото биле обезбедувани од вооружени четници и месни членови на Организацијата.
За непосредното обезбедување и техничката подготовка бил задолжен Петар Станчев, кому му помагале Дончо Чупаринов, Григор Хаџи Кимов и околу триесет четници. Покрај нив, во заштитата биле вклучени и вооружени селани од околината.
Ваквото обезбедување било неопходно бидејќи на едно место биле собрани речиси сите водечки лица на Организацијата. Нивното откривање или ликвидирање можело да го обезглави целото револуционерно движење.
Делегатите на Конгресот
На Шестиот конгрес учествувале вкупно 41 лице. Од нив, 35 биле делегати од револуционерните окрузи, а присуствувале и претставници на Задграничното претставништво и неколку специјални гости.
Меѓу позначајните учесници биле:
- Александар Протогеров;
- Иван Михајлов;
- Георги Поп Христов;
- Георги Баждаров;
- Петар Шанданов;
- Крум Петишев;
- Јордан Бадев;
- Јордан Ѓурков;
- Ангел Узунов;
- Величко Велјанов;
- Васил Василев;
- Динко Василев;
- Михаил Шкатров;
- Васил Ихчиев;
- Ефтим Цеков;
- Тома Карајовов;
- Иван Караџов;
- Аргир Манасиев;
- Гоце Междуречки;
- Стојан Филипов;
- Панчо Михајлов;
- Борис Изворски;
- Пандо Струмички;
- Георги Гевгелиски;
- Милан Постоларски;
- Петар Крстов, познат како Пашата;
- Иван Брло и други дејци.
Меѓу делегатите имало учесници од предилинденскиот период, поранешни војводи, организациски работници, публицисти и претставници на помладата генерација.
Присуството на постарите револуционери требало да ја зачува врската со традицијата на Организацијата, додека помладите дејци требало да ја приспособат нејзината работа кон новите услови по поделбата на Македонија.
Раководството на Конгресот
Со работата на Конгресот претседавал Ангел Узунов, брат на охридскиот револуционерен деец Христо Узунов.
За стенографи биле определени Пано Поп Пандов и Страхил Развигоров. Тие имале задача да ги запишуваат дискусиите, предлозите и одлуките на делегатите.
Конгресот траел пет дена. Во текот на заседанијата биле разгледувани политички, организациски, финансиски и воени прашања.
Главни точки на дневниот ред биле:
- извештајот за работата на Централниот комитет;
- извештајот на Задграничното претставништво;
- усвојувањето нов Устав и Правилник;
- територијалната поделба на Организацијата;
- изборот на нов Централен комитет;
- изборот на ново Задгранично претставништво;
- идната политичка и револуционерна дејност;
- Виенската акција и Мајскиот манифест;
- убиството на Тодор Александров.
Извештајот за периодот од 1908 до 1925 година
Бидејќи од претходниот општ конгрес поминале седумнаесет години, делегатите требало да разгледаат долг и исполнет историски период.
Политичкиот извештај за дејноста на Централниот комитет и Задграничното претставништво го подготвиле Георги Баждаров и Васил Василев, а пред делегатите го прочитал Георги Баждаров.
Во него биле опфатени настаните по Конгресот во Жабокрт, Младотурската револуција, Балканските војни, поделбата на Македонија, Првата светска војна и обновувањето на ВМРО по 1919 година.
Биле разгледани и односите со македонските емигрантски организации, работата на четите и тајните групи, како и политичките и дипломатските активности во странство.
Боевиот извештај го подготвил и прочитал Кирил Прличев. Во него биле претставени вооружените акции, организациските канали, состојбата на четите и загубите претрпени во изминатиот период.
Александар Протогеров го поднел финансискиот извештај, а Наум Томалевски го прочитал посебниот извештај за убиството на Тодор Александров.
По разгледувањето и кратките дискусии, извештаите биле прифатени од делегатите.
Новиот Устав и Правилник
Најголем дел од работата на Конгресот бил посветен на разгледувањето и усвојувањето на нов Устав и Правилник.
Организацијата дејствувала во сосема поинакви услови од оние пред 1912 година. Македонија повеќе не била единствена област во рамките на Османлиското Царство, туку била поделена меѓу три држави.
Поради тоа, организациската структура, начините на комуникација и вооружената тактика морале да се приспособат кон новата политичка и географска состојба.
Во новиот Устав како главна цел било определено:
обединување на поделената Македонија во нејзините географски граници и извојување целосна политичка автономија.
Со ова Конгресот ја отфрлил поделбата на Македонија како неправедна и ја потврдил определбата за создавање единствена политичка целина.
Организацијата требало да го подготвува македонското население, без разлика на верата и народноста, за револуционерна борба, а во краен случај и за општо масовно востание.
Уставот ја определувал општата цел, структурата и главните органи, додека Правилникот подетално ги уредувал членството, дисциплината, изборот на раководствата, финансиското работење и дејноста на вооружените групи.
Програмската цел
Конгресот го потврдил ставот дека Македонија треба да биде обединета во своите природни географски граници и да добие целосно политичко самоуправување.
Автономијата не требало да биде само ограничена административна реформа. Таа подразбирала создавање самостојна политичка единица со сопствени органи на управување и со рамноправност на населението.
ВМРО сметала дека поделбата на Македонија претставува извор на постојани конфликти на Балканот. Според нејзините ставови, траен мир можел да се постигне само доколку македонското прашање биде решено врз основа на единството и политичката самостојност на земјата.
Во програмата било задржано начелото дека во борбата треба да биде вклучено целото население што ја прифаќа целта на Организацијата, без разлика на верата и народноста.
Територијалната поделба
Шестиот конгрес ја доуточнил територијалната организација на ВМРО. Македонија била поделена на пет главни револуционерни окрузи.
Битолски револуционерен округ
Во него биле вклучени:
- Костурската;
- Битолската;
- Прилепската;
- Крушевската;
- Кичевската;
- Охридската;
- Струшката;
- Дебарската;
- Ресенско-преспанската околија.
Скопски револуционерен округ
Во него влегувале:
- Скопската;
- Тетовско-гостиварската;
- Кичевската;
- Царевоселската;
- Штипската;
- Светиниколската;
- Велешката околија.
Во изворите постои преклопување во наведувањето на Кичевско, што веројатно произлегува од различните административни и организациски поделби што биле разгледувани.
Солунски револуционерен округ
Во него биле вклучени:
- Солунската;
- Кукушката;
- Ениџевардарската;
- Воденската;
- Маглишката;
- Негушката;
- Гевгелиската;
- Тиквешката околија.
Серски револуционерен округ
Во него влегувале:
- Серската;
- Демирхисарската;
- Драмската;
- Кавалската околија.
Струмички револуционерен округ
Во него биле вклучени:
- Поројската;
- Дојранската;
- Струмичката;
- Малешевската;
- Радовишката околија.
Врските меѓу соседните околии требало да се одржуваат преку окружните комитети, а окружните раководства меѓусебно да комуницираат преку Централниот комитет.
Пограничните околии можеле непосредно да одржуваат врски со најблиските пунктови, но главно за пренесување информации и итни известувања.
Новиот Централен комитет
На крајот од Конгресот бил избран нов Централен комитет на ВМРО.
За негови членови биле избрани:
- Иван Михајлов;
- Георги Поп Христов;
- Александар Протогеров.
Иван Михајлов добил 39 гласа и бил избран речиси едногласно. Тој припаѓал на помладата генерација револуционерни дејци и бил близок соработник и секретар на Тодор Александров.
Георги Поп Христов бил истакнат револуционер од Битолско, учесник во Илинденското востание и долгогодишен организациски работник.
Александар Протогеров бил еден од тројцата водачи што ја обновиле ВМРО по Првата светска војна. Тој имал големо воено искуство и значително влијание меѓу постарите револуционерни кадри.
Како резервни членови на Централниот комитет биле избрани:
- Петар Шанданов;
- Јордан Ѓурков;
- Никола Василев.
Поделбата на одговорностите
Меѓу членовите на Централниот комитет биле поделени одговорностите за различните организациски области.
Иван Михајлов бил задолжен за Пиринскиот крај, каде биле сосредоточени главните сили на Организацијата, како и за Скопскиот револуционерен округ.
Георги Поп Христов бил задолжен за Битолскиот револуционерен округ.
Александар Протогеров бил задолжен за Солунскиот, Серскиот и Струмичкиот револуционерен округ.
Со оваа поделба секој член на Централниот комитет добил непосредна одговорност за одржување врски, назначување организациски работници и надгледување на дејноста во определени области.
Задграничното претставништво
Конгресот избрал и ново Задгранично претставништво во состав:
- Кирил Прличев;
- Георги Баждаров;
- Наум Томалевски.
Кирил Прличев, син на Григор Прличев, добил најголем број гласови. Тој бил долгогодишен револуционерен и публицистички деец.
Георги Баждаров бил активен во Организацијата и имал значајна улога во нејзината политичка и пропагандна дејност.
Наум Томалевски бил истакнат крушевски револуционерен деец, публицист и член на македонските емигрантски организации.
Како резервни претставници биле избрани:
- Тома Карајовов;
- Јордан Бадев;
- Ангел Узунов.
Членовите на Централниот комитет, резервните членови, задграничните претставници и нивните заменици образувале повисок совет на ВМРО.
Улогата на Иван Михајлов
Изборот на Иван Михајлов во Централниот комитет претставувал еден од најзначајните резултати на Конгресот.
Иако бил помлад од Александар Протогеров и Георги Поп Христов, Михајлов добил речиси едногласна поддршка. Тоа покажувало дека уживал голема доверба кај делегатите поради блиската соработка со Тодор Александров и својата улога во Организацијата.
Во следните години тој постепено ќе стане највлијателен член на раководството. Михајлов се залагал за замена на големите чети со мали, подвижни и добро организирани групи, способни да извршуваат точно определени задачи.
Тактиката требало да се приспособи кон новите услови, бидејќи силно чуваните државни граници и развиените полициски системи го отежнувале движењето на големите вооружени чети.
Виенската акција и Мајскиот манифест
На Конгресот се водела долга расправа за Виенската акција, преговорите со македонските федералисти и со претставниците на комунистичкото движење, како и за Мајскиот манифест од 1924 година.
Идејата на преговорите била создавање обединет македонски револуционерен фронт што ќе се бори за независна и обединета Македонија.
Меѓутоа, во Организацијата постоеле големи сомневања кон намерите на Комунистичката интернационала и можноста ВМРО да биде ставена во служба на пошироките советски и комунистички интереси на Балканот.
Објавувањето на Мајскиот манифест предизвикало политичка криза. Тодор Александров и Александар Протогеров се оградиле од документот, тврдејќи дека неговото објавување не било одобрено на договорениот начин.
Конгресот ја поддржал самостојноста на ВМРО и одбил Организацијата да биде подредена на која било надворешна политичка сила.
Истрагата за убиството на Тодор Александров
На Шестиот конгрес било разгледано и убиството на Тодор Александров.
Наум Томалевски го прочитал подготвениот извештај за настанот. Делегатите разговарале за можните организатори, мотивите и одговорноста на лицата поврзани со убиството.
Михаил Монев, Петар Крстов Пашата и Иван Брло се обиделе да го обвинат Александар Протогеров дека бил поврзан со заговорот или дека не презел доволно мерки за заштита на Александров.
Обвинувањата не биле прифатени и Протогеров бил избран во новиот Централен комитет.
Конгресот усвоил резолуција според која ВМРО ќе ги гони сите лица, без разлика дали се членови на Организацијата или не, доколку се докаже дека биле поврзани со убиството на Тодор Александров.
Прашањето, сепак, не било целосно затворено. Сомневањата и недовербата продолжиле да постојат и во следните години ќе придонесат за нов внатрешен судир.
Идната тактика
Конгресот разгледал и посебна резолуција за идната тактика на ВМРО, подготвена од Георги Баждаров.
Организацијата требало да ја продолжи политичката, пропагандната и револуционерната дејност. Во Вардарска и Егејска Македонија требало да се обновуваат тајните врски, да се создаваат месни јадра и да се собираат информации за положбата на населението.
Вооружените акции требало да бидат внимателно подготвувани и насочени кон конкретни цели. Главна задача била да се зачува присуството на Организацијата во поделените делови на Македонија и да се спречи македонското прашање да биде заборавено.
Покрај вооружената дејност, било потребно да се продолжи со испраќање меморандуми, петиции и информации до европските влади, Општеството на народите и меѓународната јавност.
Односот кон населението
Во новиот Устав било нагласено дека ВМРО треба да го организира македонското население без разлика на верата и народноста.
Организацијата настојувала својата цел да ја претстави како борба за политичка слобода и самоуправување на целата Македонија, а не само како движење на една верска или општествена група.
Локалното население требало да биде придобивано преку политичка и организациска работа. Членовите биле должни да се однесуваат дисциплинирано и да не го изложуваат населението на непотребни репресии.
Сепак, вооружените акции и преминувањето на чети често предизвикувале строги противмерки од југословенските и грчките власти, што ја правело положбата на населението исклучително тешка.
Значењето на Конгресот
Шестиот конгрес во селото Србиново претставува еден од најзначајните собири на ВМРО во периодот меѓу двете светски војни.
По седумнаесет години без општ конгрес, Организацијата повторно добила Устав, Правилник, територијална структура и законски избрани раководни тела.
На Конгресот била потврдена основната цел за обединување на поделената Македонија и извојување целосна политичка автономија.
Со изборот на Иван Михајлов, Георги Поп Христов и Александар Протогеров бил воспоставен нов Централен комитет што требало да ги поврзе постарата и помладата генерација револуционерни дејци.
Изборот на Иван Михајлов означил почеток на неговото издигнување во највлијателна личност во ВМРО. Во следните години неговите идеи за мали и подвижни борбени групи ќе имаат големо влијание врз тактиката на Организацијата.
Конгресот ја потврдил самостојноста на ВМРО од надворешните политички фактори и ги отфрлил обидите револуционерното движење да биде потчинето на други организации или држави.
Подоцнежниот расцеп
Иако Шестиот конгрес формално го обновил единството, разликите во раководството не биле надминати.
Меѓу Иван Михајлов и Александар Протогеров постепено се појавиле несогласувања околу начинот на раководење, тактиката и одговорноста за убиството на Тодор Александров.
Протогеров бил претставник на постарата револуционерна и воена генерација, додека Михајлов се потпирал врз помлади кадри и се залагал за построго централизирано раководење и нова борбена тактика.
Во 1928 година Александар Протогеров бил убиен во Софија. По неговата смрт Организацијата се поделила на михајловисти и протогеровисти.
Овој расцеп довел до повеќегодишни внатрешни пресметки и голем број жртви. Така, дел од противречностите што постоеле уште во времето на Србиновскиот конгрес подоцна прераснале во отворен судир.
Историското наследство
Шестиот конгрес претставувал пресвртница во историјата на ВМРО. Тој ја означил завршницата на периодот предводен од Тодор Александров и почетокот на новата етапа, во која Иван Михајлов постепено ќе ја преземе главната улога.
Конгресот покажал дека и покрај поделбата на Македонија, воените порази и смртта на голем број стари раководители, Организацијата сè уште располагала со широка кадровска и организациска основа.
Донесените Устав и Правилник ја приспособиле ВМРО кон новите услови и ја определиле нејзината територијална структура во Вардарска, Егејска и Пиринска Македонија.
Истовремено, нерешените прашања околу убиството на Тодор Александров и односите меѓу членовите на Централниот комитет покажале дека единството било кревко.
Поради тоа, Шестиот конгрес во селото Србиново од 1925 година има двојно историско значење. Тој претставувал успешно обновување на највисоките тела и програмските документи на ВМРО, но истовремено го означил почетокот на новите борби за раководство што подоцна ќе ја поделат Организацијата.
Селото Србиново, денешно Брежани во Горноџумајско, останало запаметено како местото каде, по седумнаесетгодишен прекин, претставниците на ВМРО повторно се собрале на општ конгрес и ја определиле политиката и организациската насока на македонското револуционерно движење во меѓувоениот период.
↑