Петтиот конгрес на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација, познат како Ќустендилски конгрес, се одржал од 5 до 15 март 1908 година во селото Жабокрт, во близина на Ќустендил. Конгресот бил свикан во еден од најтешките периоди во историјата на Организацијата, кога долгогодишните идејни, организациски и лични несогласувања меѓу нејзините раководители веќе прераснале во отворен судир.
Собирот бил претставен како општ конгрес на ВМОРО, но на него не присуствувале претставници на Серскиот револуционерен округ и на реформско-демократската струја предводена од Јане Сандански. Поради тоа, во историската литература неговиот општ и претставителен карактер е предмет на различни оценки. Во хронологијата на конгресите на Организацијата, сепак, Ќустендилскиот конгрес најчесто се означува како V конгрес на ВМОРО.
Неговата главна задача била да ја разгледа положбата во Македонија и Одринско, да ја оцени состојбата на револуционерната мрежа, да ги преиспита Уставот и Правилникот усвоени на Рилскиот конгрес во 1905 година и да избере ново централно раководство. На дневен ред биле поставени и односот кон вооружените пропаганди на соседните држави, четничкиот институт, финансирањето на Организацијата, младотурското движење и убиствата на Михаил Даев, Иван Гарванов и Борис Сарафов.
Состојбата по Рилскиот конгрес
Рилскиот конгрес од 1905 година се обидел да го обнови единството на ВМОРО по Илинденското востание. На него биле усвоени нов Устав и Правилник, биле потврдени принципите на изборност, отчетност и децентрализација и било создадено ново централно раководство.
Меѓутоа, единството постигнато на Рилскиот конгрес било привремено. Во Организацијата продолжиле да постојат две основни струи, кои во постарата историографија најчесто се нарекуваат левица и десница, а во поновите трудови реформско-демократска и конзервативно-централистичка струја.
Реформско-демократската струја била најсилна во Серскиот револуционерен округ. Нејзини најпознати претставници биле Јане Сандански, Христо Чернопеев, Димо Хаџи Димов и нивните приврзаници. Тие се залагале за широка децентрализација, изборност на раководните тела, самостојност на внатрешното револуционерно движење и спротивставување на обидите тоа да биде ставено под влијание на бугарската државна политика.
Конзервативно-централистичката струја ја сочинувале дејци поврзани со Христо Матов, Иван Гарванов, Борис Сарафов и нивните приврзаници. Тие сметале дека Организацијата мора да има силно централно раководство, строга дисциплина и единствена политика. Во однос на Бугарија биле поподготвени да прифатат материјална и политичка поддршка, доколку таа може да биде искористена за ослободителната борба.
Разликите не се однесувале само на организациското уредување. Меѓу двете струи постоеле спротивставени ставови за начинот на водење на револуционерната борба, односот кон соседните држави, улогата на вооружените чети и идното политичко уредување на Македонија.
Смртта на Дамјан Груев и слабеењето на единството
Дамјан Груев, кој бил избран во Централниот комитет на Рилскиот конгрес, се обидувал да го зачува единството на Организацијата. Како еден од нејзините основачи и најугледни раководители, тој уживал почит кај дејци од различните струи.
Неговото загинување на 23 декември 1906 година кај селото Русиново, Малешевско, претставувало тежок удар за ВМОРО. Со неговата смрт исчезнала една од ретките личности што можела да посредува меѓу спротивставените групи.
Пере Тошев, кој исто така бил избран за член на Централниот комитет, постепено се повлекол од активното централно раководење поради несогласувањата и тешката состојба во Организацијата. Третиот член, Тодор Поп Антов, бил уапсен од османлиските власти.
На тој начин Централниот комитет избран на Рилскиот конгрес практично престанал да функционира. Задграничното претставништво, исто така, било погодено од внатрешните судири и немало сила да ја зачува единствената политика на Организацијата.
Убиствата на Михаил Даев, Иван Гарванов и Борис Сарафов
Внатрешната криза дополнително се продлабочила со убиствата на неколку истакнати револуционерни дејци.
Во 1907 година во Серскиот револуционерен округ бил откриен заговор поврзан со Михаил Даев. Според серското раководство, Даев подготвувал отстранување на Јане Сандански и преземање на раководството во округот. По спроведена истрага тој бил осуден и убиен.
Најтешки последици предизвикало убиството на Иван Гарванов и Борис Сарафов. На 28 ноември 1907 година тие биле застрелани во Софија од Тодор Паница, близок соработник на Јане Сандански.
Серското раководство ги обвинувало Гарванов и Сарафов дека се обидувале да ја преземат Организацијата, дека подготвувале заговори против Серскиот округ и дека сакале револуционерното движење да го стават во служба на надворешни политички интереси.
Нивните приврзаници, пак, убиствата ги сметале за самоволни и незаконски ликвидации, извршени без одлука на општите организациски тела. Смртта на Гарванов и Сарафов предизвикала силно негодување меѓу нивните приврзаници и практично го направила помирувањето меѓу двете струи невозможно.
Свикувањето на Конгресот
По убиствата од ноември 1907 година, Христо Матов останал единствениот жив член на тогашното Задгранично претставништво. Тој ја презел иницијативата за свикување конгрес на кој требало да се обноват централните тела и да се определи идната насока на Организацијата.
За место на собирот било избрано селото Жабокрт во Ќустендилско. Областа била погодна поради близината до Македонија, добро воспоставените организациски канали и можноста делегатите да бидат заштитени од откривање и напад.
Конгресот бил одржан во услови на голема тајност. Делегатите пристигнувале по различни патишта, а движењето околу селото било обезбедувано од доверливи луѓе.
Меѓутоа, претставниците на Серскиот округ не биле поканети. Раководителите на конгресот ги сметале за отцепници и директно одговорни за убиствата на Михаил Даев, Иван Гарванов и Борис Сарафов.
Претставниците на Струмичкиот округ биле поканети, но не присуствувале. Нивното отсуство било поврзано со протестот поради затворањето на Христо Чернопеев од бугарските власти и со несогласувањето со начинот на свикување на собирот.
Поради отсуството на овие окрузи, Конгресот не ја претставувал целата Организација. Тој главно ги обединил дејците на конзервативно-централистичката струја и приврзаниците на починатите Иван Гарванов и Борис Сарафов.
Учесниците
Според најчесто наведуваниот список, на Конгресот присуствувале 18 делегати. Меѓу нив биле:
- Христо Матов;
- д-р Христо Татарчев;
- Петар Ацев;
- Ефрем Чучков;
- Тодор Черваров;
- Христо Шалдев;
- Петко Пенчев;
- Петар Чаулев;
- Тане Николов;
- Добри Даскалов;
- Тодор Александров;
- Милан Ѓурлуков;
- Васил Чакаларов;
- Климент Шапкарев;
- Христо Силјанов;
- Илија Биолчев;
- Михаил Монев;
- Ангел Узунов.
Меѓу делегатите имало искусни основачи, идеолози, учители, окружни раководители и војводи од повеќе револуционерни области.
Д-р Христо Татарчев бил еден од основачите на Организацијата и нејзин прв претседател. Христо Матов бил истакнат идеолог и долгогодишен член на Задграничното претставништво.
Васил Чакаларов и Петар Ацев биле познати раководители од Битолскиот револуционерен округ, додека Ефрем Чучков и Тодор Александров доаѓале од Скопскиот округ. Петар Чаулев, Добри Даскалов, Тане Николов и другите присутни имале значително искуство во организациската и вооружената борба.
Присуството на Тодор Александров е особено значајно. Во тоа време тој сè уште не бил главен водач на Организацијата, но веќе се истакнувал како способен организатор. Во годините што следувале ќе стане една од водечките личности во обновувањето на ВМРО.
Раководството на Конгресот
За претседател на Конгресот бил избран Христо Матов. Неговиот избор бил очекуван, бидејќи тој бил главниот иницијатор за свикување на собирот и еден од највлијателните идеолози на централистичката струја.
За потпретседател бил избран Петар Ацев, истакнат прилепски војвода и револуционерен раководител.
Во изворите се среќаваат одредени разлики околу секретарите. Најчесто се наведуваат Петко Пенчев и Добри Даскалов, додека во други прегледи како еден од секретарите се споменува и Климент Шапкарев.
Работата на Конгресот траела околу десет дена. Биле разгледани голем број организациски, политички, финансиски и воени прашања.
Положбата во Македонија и Одринско
Делегатите разгледале извештаи за состојбата во различните револуционерни области.
По Илинденското востание, османлиските власти продолжувале со апсења, потери и разоружување. Организациската мрежа во повеќе места била ослабена, а населението било изморено од долгогодишните борби и репресии.
Во исто време, српските и грчките вооружени чети го засилиле своето дејствување. Тие навлегувале во селата, создавале сопствени мрежи и се судирале со четите на ВМОРО.
Особено тешка била состојбата во делови од Битолскиот, Солунскиот и Скопскиот револуционерен округ, каде паралелно дејствувале османлиските сили, Организацијата и вооружените пропаганди на соседните држави.
Делегатите сметале дека Организацијата мора повторно да воспостави единствено раководство, да ја обнови дисциплината и да ја врати довербата на населението.
Преиспитување на Рилското законодавство
Една од главните задачи на Конгресот била ревизијата на Уставот и Општиот правилник усвоени на Рилскиот конгрес во 1905 година.
Делегатите сметале дека широката децентрализација воведена со рилските документи придонела за слабеење на централната власт. Одделните окрузи и војводи добиле голема самостојност, поради што било тешко да се води единствена политика и да се спречат внатрешните судири.
Самиот Устав бил задржан без суштински промени. Со тоа била потврдена основната цел на Организацијата – извојување целосна политичка автономија на Македонија и Одринско.
Меѓутоа, во Општиот правилник биле внесени значителни измени. Со нив се настојувало да се зацврстат Централниот комитет и Задграничното претставништво, да се подобри дисциплината и попрецизно да се определат односите меѓу централните, окружните и околиските тела.
На тој начин Конгресот не го укинал целосно децентрализираниот систем, но се обидел да воспостави поголема рамнотежа во корист на централното раководство.
Четничкиот институт
Посебно внимание било посветено на четничкиот институт.
Вооружените чети биле неопходни за заштита на организациската мрежа, за борба против османлиските сили и за спротивставување на српските и грчките вооружени групи. Меѓутоа, во претходните години дел од војводите се однесувале премногу самостојно и понекогаш преземале акции без согласност на надлежните комитети.
Конгресот настојувал четите да бидат ставени под појасна организациска контрола. Војводите требало да ги почитуваат одлуките на раководните тела и да поднесуваат извештаи за својата работа.
Четите не требало да се претворат во лични вооружени групи на одделни раководители. Нивната задача била да ѝ служат на Организацијата, да го штитат населението, да ја обновуваат мрежата и да вршат организациска и воена обука.
Истовремено било заклучено дека вооружената борба мора да продолжи таму каде што тоа го бараат условите, но без непотребни акции што би предизвикале нови страдања на населението.
Градските и терористичките акции
На Конгресот се расправало и за примената на терористички и диверзантски акции во градовите.
Делегатите сметале дека во одредени случаи треба да се употребуваат мали, добро организирани групи што можат да извршуваат прецизно определени задачи. Таквите акции можеле да бидат насочени против османлиски функционери, предавници, насилници или истакнати раководители на странските вооружени пропаганди.
Сепак, било нагласено дека акциите мора да бидат одобрени од надлежните организациски тела. Не требало да се преземаат постапки што би предизвикале масовни репресии врз цивилното население или би го нарушиле угледот на Организацијата.
Овој пристап постепено го најавувал преминот од големите вооружени чети кон помали и поподвижни групи, кои подоцна ќе станат карактеристични за дејноста на ВМРО.
Финансирањето на Организацијата
По долгогодишните борби Организацијата се соочувала со сериозен недостиг од финансиски средства.
Парите биле потребни за набавка на оружје и муниција, издржување на четите, помагање на семејствата на загинатите и затворените дејци, печатење весници и одржување на тајните канали.
На Конгресот се расправало дали Организацијата треба да се потпира исклучиво врз сопствени средства или да прифаќа помош од Бугарија.
Делегатите прифатиле дека финансиската помош може да биде користена, но таа не треба формално да ја укине самостојноста на Организацијата. ВМОРО требало да продолжи да собира членарина, доброволни прилози и средства од македонската емиграција.
Истовремено, централните тела требало да имаат поголема контрола врз собирањето и трошењето на парите. На тој начин се настојувало да се спречат злоупотреби и одделни личности да не водат сопствена политика со организациски средства.
Односот кон Бугарија
Односот кон бугарската држава бил едно од најчувствителните прашања.
Конгресот не се откажал од принципот дека Организацијата е самостојно револуционерно движење. Нејзините одлуки требало да ги донесуваат сопствените тела, а не бугарската влада или воените кругови.
Меѓутоа, делегатите сметале дека не треба да се одбива материјалната, дипломатската и друга помош што може да ѝ користи на борбата. Според нив, соработката со Бугарија не морала да значи целосно потчинување, доколку Организацијата го зачува сопственото раководство.
Токму околу ова прашање постоела една од најголемите разлики со Серската група. Јане Сандански и неговите приврзаници сметале дека државната помош може да биде средство за преземање контрола врз македонското револуционерно движење.
Односот кон Бугарската егзархија
Конгресот го разгледал и односот кон Бугарската егзархија и нејзината просветно-црковна мрежа во Македонија и Одринско.
Голем број револуционерни дејци биле учители во егзархиските училишта, а училиштата и црковните општини имале важна улога во општествениот живот. Поради тоа, Организацијата имала потреба од соработка со просветните и црковните установи.
Сепак, таа настојувала да ја зачува својата политичка и организациска независност. Егзархијата не требало да се меша во изборот на револуционерните раководства или во донесувањето на воените и политичките одлуки.
Борбата против вооружените пропаганди
Српските и грчките вооружени пропаганди биле оценети како сериозна опасност за населението и за организациската мрежа.
Конгресот сметал дека нивното дејствување не било само културно или црковно, туку дел од политиката на соседните држави за придобивање територии во Македонија.
Било решено Организацијата да продолжи да им се спротивставува со политички, организациски и вооружени средства. Четите требало да ги штитат селата, да ги спречуваат насилствата и да ги отстрануваат вооружените групи што го тероризирале населението.
Истовремено, Организацијата требало да работи меѓу населението и да ја зајакнува неговата доверба. Не било доволно да се води само вооружена борба; биле потребни просветна, политичка и организациска дејност.
Односот кон младотурското движење
Во Османлиското Царство во тој период се засилувало младотурското движење, кое барало обновување на Уставот од 1876 година, ограничување на самовластието на султанот и воведување парламентарен живот.
На Конгресот се расправало дали ВМОРО треба да воспостави соработка со младотурците.
Делегатите биле претпазливи. Тие сметале дека ветувањата за уставност и еднаквост треба да се оценуваат според конкретните постапки, а не само според политичките декларации.
Организацијата можела да поддржи промени што ќе донесат слобода, еднаквост и права за населението, но не требало да се откаже од својата цел за политичка автономија на Македонија и Одринско.
Само неколку месеци подоцна, во јули 1908 година, ќе избувне Младотурската револуција и ќе биде обновен османлискиот Устав. Овој настан значително ќе ги промени условите и привремено ќе доведе до прекинување на вооружената дејност на повеќето револуционерни групи.
Осудата на Јане Сандански и неговите соработници
Најострата расправа на Конгресот била поврзана со убиствата на Михаил Даев, Иван Гарванов и Борис Сарафов.
Делегатите го обвиниле Јане Сандански дека постапил спротивно на Уставот и Правилникот, бидејќи наредил убиства без одлука на надлежните општи организациски тела.
Сандански и неговите приврзаници ги оправдувале постапките како неопходна одбрана на независноста и целокупноста на револуционерното движење. Според нив, Гарванов и Сарафов подготвувале заговор за преземање на Организацијата и отстранување на серското раководство.
Ќустендилскиот конгрес не ги прифатил овие оправдувања. Јане Сандански, Тодор Паница, Чудомир Кантарџиев, Александар Бујнов и Георги Скрижовски биле обвинети за самоволно и противуставно дејствување и биле осудени на смрт.
Овие пресуди не биле успешно спроведени. Сепак, нивното донесување покажало дека расцепот во Организацијата веќе бил целосен и дека помирувањето меѓу спротивставените страни станало речиси невозможно.
Изборот на нов Централен комитет
Конгресот избрал нов Централен комитет во состав:
- Павел Христов;
- Ефрем Чучков;
- Петко Пенчев.
Павел Христов бил истакнат револуционерен дејец од Битолскиот округ и имал долгогодишно искуство во организациската работа.
Ефрем Чучков бил еден од најзначајните организатори во Скопскиот револуционерен округ и близок соработник на Тодор Александров.
Петко Пенчев бил активен организациски работник и учествувал во раководењето на Конгресот.
Новиот Централен комитет добил задача да ја обнови мрежата, да ја врати дисциплината, да воспостави врски со окрузите и да ги спроведе одлуките донесени во Жабокрт.
Задграничното претставништво
За членови на Задграничното претставништво во Софија биле избрани:
- Христо Матов;
- Михаил Дорев;
- Апостол Димитров Грежов.
Како дополнителни членови биле определени:
- д-р Христо Татарчев;
- Пејо К. Јаворов;
- Христо Силјанов.
Задграничното претставништво требало да ги одржува врските со македонската емиграција, да собира финансиски средства, да набавува оружје и да ја претставува Организацијата пред јавноста и надворешните политички фактори.
Христо Матов ја задржал водечката улога во идеолошкото и политичкото претставување на струјата што го одржала Конгресот.
Весникот „Илинден“
Конгресот решил весникот „Илинден“, кој се издавал во Софија, да биде прогласен за официјален орган на ВМОРО.
Преку весникот требало да се објавуваат ставовите на раководството, да се известува за положбата во Македонија и Одринско и да се придобива поддршка од македонската емиграција и пошироката јавност.
Печатот имал големо значење за Организацијата. Тој бил средство за политичка борба, ширење на програмските цели, одбрана од противничките обвинувања и поставување на македонското прашање пред европската јавност.
Потврдување на политичката автономија
Конгресот повторно ја потврдил основната програмска цел на Организацијата – извојување целосна политичка автономија на Македонија и Одринско.
Автономијата требало да обезбеди самоуправа, политички права, еднаквост на населението и заштита од самоволието на османлиската администрација и од територијалните претензии на соседните држави.
Со задржувањето на оваа цел делегатите сакале да покажат дека, и покрај внатрешните судири, нивната струја продолжува да се повикува на основната програма на историската Организација.
Реакцијата на Серскиот округ
Серското раководство не го признало Ќустендилскиот конгрес како законски општ конгрес на ВМОРО.
Во своите отворени писма, серските дејци тврделе дека собирот бил организиран само од една струја, без учество на сите револуционерни окрузи. Тие го обвинувале раководството избрано во Жабокрт дека се потпира врз бугарска државна помош и дека сака да ја преземе целата Организација.
Во мај 1908 година приврзаниците на Јане Сандански одржале сопствен конгрес во Банско. На него тие се организирале одделно и ги потврдиле своите реформски и федералистички ставови.
На тој начин, во пролетта 1908 година некогашната единствена ВМОРО веќе имала две одделни раководства, различни организациски центри и спротивставени политички насоки.
Младотурската револуција
Само неколку месеци по Ќустендилскиот конгрес, во јули 1908 година избувнала Младотурската револуција.
Младотурците го принудиле султанот Абдул Хамид II да го обнови Уставот и да дозволи повторно свикување на парламентот. Биле прогласени политички слободи, еднаквост на поданиците и амнестија за политичките затвореници и револуционерите.
Новите услови предизвикале големи промени во македонското револуционерно движење. Голем број чети слегле од планините, оружјето било привремено оставено, а дел од раководителите се вклучиле во легалниот политички живот.
Реформската струја околу Јане Сандански учествувала во создавањето на Народната федеративна партија. Дел од дејците поврзани со Ќустендилскиот конгрес се организирале во Сојузот на бугарските уставни клубови.
Поради овие настани, голем дел од организациските промени и планови усвоени во Жабокрт не биле целосно спроведени.
Значењето на Конгресот
Ќустендилскиот конгрес од 1908 година зазема важно, но сложено место во историјата на македонското револуционерно движење.
Од една страна, тој претставувал обид да се обноват централните тела на ВМОРО по смртта и отстранувањето на повеќе нејзини раководители. Биле избрани нов Централен комитет и ново Задгранично претставништво, бил ревидиран Правилникот и биле определени насоките на организациската, политичката и вооружената дејност.
Конгресот ја потврдил целта за целосна политичка автономија на Македонија и Одринско и настојувал да ја обнови дисциплината и некогашното влијание на Организацијата.
Од друга страна, на собирот не присуствувале претставниците на Серскиот округ и на реформско-демократската струја. Поради тоа, неговите одлуки не биле прифатени од сите делови на ВМОРО.
Смртните пресуди против Јане Сандански и неговите соработници уште повеќе го продлабочиле судирот. Наместо да го обнови единството, Конгресот го потврдил фактичкиот расцеп на револуционерното движење.
Историското наследство
Иако голем дел од неговите одлуки не биле спроведени поради Младотурската револуција, Ќустендилскиот конгрес имал влијание врз понатамошниот развој на централистичката струја.
Од кругот на неговите учесници и раководители подоцна ќе произлезат дејците што по Балканските и Првата светска војна ќе ја обноват Внатрешната македонска револуционерна организација.
Особено значајна улога ќе добијат Тодор Александров, Ефрем Чучков и Петар Чаулев. По Првата светска војна тие ќе го обноват организациското дејствување под името ВМРО и повторно ќе ја постават борбата за автономна или независна Македонија како главна политичка цел.
Петтиот конгрес во селото Жабокрт затоа претставува крај на една и почеток на друга етапа. Тој го означил распадот на единствената ВМОРО создадена во предилинденскиот период, но истовремено ги поставил организациските и кадровските основи на струјата од која подоцна ќе се развие обновената ВМРО.
Поради тоа, Ќустендилскиот конгрес од 1908 година не може да се разгледува само како редовен собир на Организацијата. Тој бил израз на длабоката криза во македонското револуционерно движење, на судирот меѓу различните погледи за неговото раководење и на трагичните последици од внатрешните пресметки.
Истовремено, Конгресот покажал дека и покрај поразите, репресиите и поделбите, револуционерните дејци продолжувале да бараат начин за обновување на борбата и за зачувување на македонското прашање како значаен политички проблем на Балканот.
↑