Детство, образование и просветна дејност
Трајко Цветков Китанчев е роден на 1 септември 1858 година во селото Подмочани, Ресенско. Основното образование го започнал во Ресен, а потоа школувањето го продолжил во Цариград. Благодарение на својата надареност добил можност да студира во Киевската духовна семинарија, а во периодот 1879–1880 година посетувал и Правен факултет на Московскиот универзитет.
По враќањето од Русија, во 1881–1882 година работел како учител во Петропавловската духовна семинарија, а подоцна предавал во Солун и во други градови. Како просветен работник се истакнал со своето широко образование, книжевна дејност и силно чувство за националното будење на Македонците.
Во 1885 година, како доброволец, учествувал во Српско-бугарската војна, а по завршувањето на војната бил именуван за училиштен инспектор во Велико Трново, каде што продолжил да работи на развојот на просветата.
Во 1892 година бил обвинет дека учествувал во заговор за атентат врз бугарскиот премиер Стефан Стамболов. Бил осуден на три години затвор, но по политичките промени бил амнестиран на 20 мај 1894 година.
По ослободувањето повторно активно се вклучил во јавниот живот. На 19 септември 1894 година бил избран за пратеник во Народното собрание на Бугарија, како кандидат на Демократската партија, претставувајќи го Велико Трново.
Во март 1895 година бил избран за претседател на Првиот конгрес на Македонските друштва во Бугарија. Под негово раководство било формирано раководството на Врховниот македонски комитет (ВМК), чија цел била да ја поддржи борбата за ослободување на Македонија и Одринско.
Во летото 1895 година, по неуспехот на Мелничката акција, Трајко Китанчев сфатил дека бугарскиот кнез Фердинанд I и владата ги користеле македонските револуционери за сопствени политички цели. Ова сознание силно го погодило. Набргу потоа, на 1 август 1895 година, починал во Софија од срцев удар, на само триесет и шестгодишна возраст.
Покрај политичката и револуционерната дејност, Трајко Китанчев оставил значаен белег како публицист, книжевник и општествен деец. Во своите бројни статии и јавни настапи постојано ја истакнувал потребата од просветно издигнување и национално обединување на македонскиот народ.
⸻
Хронологија
1 септември 1858 – Роден во с. Подмочани, Ресенско.
1879–1880 – Студира право на Московскиот универзитет.
1881–1882 – Учител во Петропавловската духовна семинарија.
1885 – Доброволец во Српско-бугарската војна.
По 1885 – Училиштен инспектор во Велико Трново.
1892 – Осуден на три години затвор.
20 мај 1894 – Амнестиран.
19 септември 1894 – Избран за пратеник во Народното собрание на Бугарија.
Март 1895 – Претседател на Првиот конгрес на Македонските друштва во Бугарија.
1 август 1895 – Починува во Софија.
⸻
Историско значење
Трајко Цветков Китанчев е еден од најистакнатите македонски интелектуалци, публицисти и политички дејци од крајот на XIX век. Како просветител, пратеник, претседател на Првиот конгрес на Македонските друштва во Бугарија и прв претседател на Врховниот македонски комитет, одиграл значајна улога во организирањето на македонското национално движење надвор од Македонија. Неговата книжевна и публицистичка дејност, како и неговата политичка активност, го вбројуваат меѓу најзначајните личности што придонеле за афирмацијата на македонското прашање во последната деценија на XIX век.