Детство, образование и првите години во ВМОРО
Тодор Александров е роден на 4 март 1881 година во Ново Село, Штип. Потекнувал од семејство со изразено национално чувство, а основното образование го завршил во родното место. Потоа се запишал во Скопското педагошко училиште, кое во тоа време претставувало едно од најважните жаришта на македонската револуционерна мисла.
Во 1896 година, како петнаесетгодишен ученик, бил воведен во редовите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО) од Христо Матов. Од тој момент целиот свој живот го посветил на револуционерното дело. Во училиштето воспоставил блиски врски со повеќе идни револуционери, а под влијание на Христо Матов, Гоце Делчев и другите раководители постепено се оформил како еден од најспособните организациски кадри на ВМОРО.
По завршувањето на Педагошкото училиште учителствувал во Виница, Кратово и Кочани. Учителската професија ја користел како прикритие за својата револуционерна работа. Организирал нови комитети, примал нови членови, воспоставувал курирски врски и работел на ширењето на организациската мрежа во Источна Македонија. Благодарение на неговата дисциплина, претпазливост и исклучителни организациски способности, брзо стекнал доверба кај раководството на Организацијата.
Во почетокот на 1903 година бил назначен за околиски раководител на Кочанскиот револуционерен реон, што претставувало големо признание за тогаш дваесет и двегодишниот револуционер. Неговата задача била да ја координира подготовката на Организацијата во пресрет на Илинденското востание.
На 3 март 1903 година, како последица на предавство, бил уапсен од османлиските власти и осуден на пет години затвор. Казната ја издржувал во познатиот Куршумли ан во Скопје. И покрај строгите затворски услови, останал во постојан контакт со раководството на ВМОРО преку тајни врски што ги одржувале членовите на Организацијата.
Во април 1904 година, по тринаесет месеци затвор, бил амнестиран. Веднаш по ослободувањето се вратил во револуционерната работа. Истата година бил назначен за главен учител во Ново Село, Штипско, а истовремено станал и член на околиското раководство на ВМОРО во Штип. Наместо да се врати на мирен учителски живот, уште поенергично се посветил на обновувањето на Организацијата по тешките последици од Илинденското востание.
На 10 јануари 1905 година стапил во четата на Мише Развигоров како секретар на четата. Оваа должност не била само административна, туку подразбирала учество во сите вооружени акции, водење на шифрираната преписка, организирање на курирската служба и непосредно учество во донесувањето на најважните одлуки.
Така започнал неговиот подем кон највисоките раководни функции во ВМОРО, во кои во следните две децении ќе стане една од највлијателните личности во македонското револуционерно движење.
Од окружен војвода до член на Централниот комитет (1905–1912)
По загинувањето на Мише Развигоров во текот на 1905 година, Тодор Александров станал секретар на кочанскиот околиски војвода Симеон Георгиев – Клинчарски. Работејќи непосредно со најистакнатите раководители на Организацијата, стекнал драгоцено искуство во организацијата на четничкото движење, раководењето со околиските комитети и координацијата на револуционерната мрежа.
Во ноември 1907 година, на Третиот конгрес на Скопскиот револуционерен округ, бил избран за окружен војвода. Со тоа станал еден од главните раководители на Организацијата во Скопскиот револуционерен округ. Негова задача била обновувањето на комитетската мрежа, организирањето на нови чети и борбата против османлиските власти и вооружените пропаганди што дејствувале во Македонија.
По Младотурската револуција во 1908 година и прогласувањето на уставниот поредок, многу чети го предале оружјето, надевајќи се дека новата власт ќе донесе политички слободи. Тодор Александров не ја делел таа доверба. Тој одбил да го разоружа своето движење и преминал во илегала, сметајќи дека ветувањата на младотурскиот режим нема да ги исполнат стремежите на македонското население. Подоцнежните настани во голема мера ја потврдиле неговата проценка.
Истата година бил делегат на Ќустендилскиот конгрес на ВМОРО, претставувајќи го Битолскиот револуционерен округ. Конгресот го избрал за ревизор на сите чети во Западна Македонија, должност што подразбирала проверка на нивната организација, дисциплина и финансиско работење. Оваа функција сведочи за големата доверба што ја уживал меѓу раководството на Организацијата.
Во тоа време во ВМОРО се продлабочиле разликите меѓу различните политички струи. Тодор Александров се приближил кон крилото на Христо Матов, Христо Чернопеев и Петар Чаулев, кое се залагало за обновување на Организацијата како силно централизирано револуционерно движење.
На 24 септември 1908 година, по одлука на Ќустендилскиот конгрес, заедно со Димитар Запрјанов и Иван Москов извршил атентат врз Јане Сандански во Бошњак ан, во близина на Солун. Во нападот Тодор Александров ги застрелал телохранителите на Сандански, додека самиот Сандански бил ранет во рамото и успеал да преживее. Овој настан дополнително ги продлабочил поделбите во Организацијата и претставува една од најконтроверзните епизоди во нејзината историја.
Во почетокот на 1911 година, заедно со Христо Чернопеев и Петар Чаулев, бил избран за член на Централниот комитет на обновената ВМОРО. Со ова изборување Тодор Александров станал еден од тројцата највисоки раководители на Организацијата. Под негово раководство започнала обнова на организациската мрежа, формирање нови чети и подготовка за претстојните политички и воени настани на Балканот.
До почетокот на Балканските војни во 1912 година веќе бил признат како еден од најспособните организатори и најавторитетните војводи на ВМОРО, чиј авторитет се протегал далеку надвор од Скопскиот револуционерен округ.
Обновувањето на ВМРО и последните години (1912–1924)
Со избувнувањето на Првата балканска војна во 1912 година, Тодор Александров со својата чета активно учествувал во воените операции во Македонија. Како искусен војвода тесно соработувал со останатите чети на ВМОРО, убеден дека војната ќе создаде услови за ослободување и обединување на Македонија.
По поделбата на Македонија со Букурешкиот мировен договор во 1913 година, не се откажал од револуционерната борба. Во текот на Првата светска војна бил мобилизиран во бугарската армија и учествувал во воените дејства, продолжувајќи да ја следи состојбата во Македонија и да ги одржува врските со поранешните организациски кадри.
По завршувањето на војната и распадот на старата организациска мрежа, Тодор Александров бил меѓу иницијаторите за нејзино обновување. Во декември 1919 година, заедно со Александар Протогеров, Петар Чаулев и Кирил Ципушев, ја обновил Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО).
Под негово раководство биле обновени старите организациски структури, окружните комитети и четничките единици. За кратко време ВМРО повторно изградило широка мрежа во Вардарска и Егејска Македонија. Александров стекнал огромен авторитет меѓу македонските бегалци во Бугарија, но и меѓу населението што останало во поделена Македонија.
Основната политичка цел на обновената ВМРО била обединување на Македонија во автономна политичка целина, која во иднина би можела самостојно да ја определува својата државна судбина. Во текот на дваесеттите години Организацијата спроведувала вооружени акции, собирала разузнавачки информации и одржувала широка организациска мрежа во сите делови на Македонија.
По државниот удар во Бугарија на 9 јуни 1923 година, ВМРО воспоставила соработка со новата власт. Истата година четите на Организацијата учествувале во задушувањето на Септемвриското востание, што претставува еден од најконтроверзните моменти во историјата на Организацијата и на самиот Тодор Александров.
Во обид да се надминат внатрешните поделби и да се обезбеди меѓународна поддршка за македонското прашање, во мај 1924 година во Виена бил изработен и потпишан Мајскиот манифест. Документот предвидувал обединување на македонските револуционерни сили и соработка со други балкански ослободителни движења. Набргу потоа Александров јавно се дистанцирал од Манифестот и го повлекол својот потпис. Околностите околу неговото потпишување и денес претставуваат предмет на историски расправи.
На 31 август 1924 година, додека патувал кон Конгресот на Серскиот револуционерен округ, Тодор Александров бил убиен кај селото Лопово, Мелничко. Неговото убиство останува едно од најголемите нерешени прашања во историјата на ВМРО. Во историографијата постојат повеќе различни толкувања за организаторите и мотивите, но до денес не е донесен општоприфатен заклучок.
Со неговата смрт ВМРО го загубила својот највлијателен водач во меѓувоениот период. Неговото место подоцна го зазел Иван Михајлов, со што започнала нова етапа во развојот на Организацијата.
⸻
Хронологија
4 март 1881 – Роден во Ново Село, Штип.
1896 – Христо Матов го воведува во редовите на ВМОРО.
1903 – Околиски раководител во Кочанско; уапсен и осуден на пет години затвор.
1904 – Амнестиран и повторно се вклучува во револуционерната работа.
1905 – Секретар на Мише Развигоров.
1907 – Избран за окружен војвода на Скопскиот револуционерен округ.
1908 – Делегат на Ќустендилскиот конгрес; учесник во атентатот врз Јане Сандански.
1911 – Избран за член на Централниот комитет на обновената ВМОРО.
1912–1913 – Учесник во Балканските војни.
1915–1918 – Учесник во Првата светска војна.
Декември 1919 – Еден од обновителите на ВМРО.
1923 – ВМРО под негово раководство соработува со новата бугарска власт по државниот удар.
Мај 1924 – Го потпишува, а потоа се дистанцира од Мајскиот манифест.
31 август 1924 – Убиен кај с. Лопово, Мелничко.
⸻
Историско значење
Тодор Александров е една од највлијателните личности во историјата на ВМРО по Илинденското востание. Како учител, војвода, член на Централниот комитет, обновител и долгогодишен водач на Организацијата, тој ја одбележал целата меѓувоена етапа на македонското револуционерно движење. Под негово раководство ВМРО повторно прераснала во силна организација со разгранета мрежа и значително политичко влијание.
Истовремено, неговата дејност останува предмет на различни историски оценки поради сложените политички околности, внатрешните поделби во Организацијата, односот кон бугарската политика и настаните поврзани со Мајскиот манифест. Без оглед на различните толкувања, Тодор Александров останува една од клучните личности во историјата на македонското револуционерно движење во првата четвртина на XX век.
↑