Спомени за Гоце Делчев – Мицо Андонов

Ние, внуците на Гоце Делчев, малку знаеме за него. Гоце Делчев последен пат бил во Кукуш на свадбата на мајка ми Тина во 1895 година. Мајка ми била негова сестра.

На денот на свадбата тој формирал револуционерен комитет, а следното утро заминал. Наредниот ден полицијата напразно го барала. Оттогаш повеќе не дошол во Кукуш.

Во Кукуш имало само Бугари. Администрацијата била турска. Во тоа време градот имал околу 12.000 жители. Турците живееле во посебно турско маало и ги имало околу 1.500–2.000 души. Други националности немало. Во градот живеел само еден Грк, кој се прикривал. Го викале Кајџијата. За време на Меѓусојузничката војна во 1913 година целиот Кукуш избегал. Само тој останал.

Училиштата биле бугарски. Според вероисповедта, три четвртини, ако не и повеќе, биле православни. Католиците биле малку. Имало база на сестри кармелитки. Сите цркви биле православни, освен една унијатско-католичка црква. Имало и едно католичко училиште.

Ние, кукушаните, имавме свои сопствени патишта во револуционерната борба. Бевме инаетливи луѓе. Учествувавме во национално-револуционерните борби, но внесувавме и доста силен социјален елемент. 

Во семејството на Гоце Делчев, како и меѓу кукушаните, не се зборуваше за македонска нација, ниту за македонскиот јазик како нешто различно од бугарскиот народ и јазик.

Ја прашував мајка ми:

„Зошто се бореа вујко Гоце, вујко Мицо и вујко Милан?“

„Се бореа за бугарштината“, ми велеше таа. 

Јаворов многу добро го опишал дедо Кољо. Тој беше висок, крупен човек, носеше фес со пискул тежок една ока. Беше многу силен; на млади години бил борач, а во наше време беше само страстен љубител на борењето. Ги гледаше борбите што се одржуваа на празникот Св. Кирил и Методиј, на ридот „Свети Георги“. Седеше, го држеше јагнето во скутот и гледаше како се борат. Викаше: „Не така, ајде бре!“ — како вистински навивач. Јагнето му го даваше на победникот.

Дедо Кољо не беше богат, но не беше ни сиромав. Беше земјоделец и сточар. Имаше свои лозја и свои крчми. Неговата крчма беше стара, многу стара. Немаше маси и столови, туку миндери покрај ѕидовите. Постојаните муштерии, обично негови врсници, како што се велеше, „си имаа грб“. Од долгото потпирање на ѕидот се беа образувале вдлабнатини и секој си ја знаеше својата. На пример, еден негов другар, Нако Штердов, имаше прилично длабок „грб“.

Дедо Кољо произведуваше вино од сопственото грозје, но купуваше и однадвор. Сум гледал како дома, во малата соба, истовараа грозје и како го гмечеа. Тоа се повторуваше секоја година за време на гроздоберот. Гроздоберот таму се нарекуваше „тригус“. 

M_Andonov_Goce_Delchev.pdf

За време на Меѓусојузничката војна, во јуни 1913 година, избегавме и најнапред отидовме во Дупница, денешен Станке Димитров. Таму останавме два-три месеци. Јас чував крави, а татко ми беше чевлар. Но таму нè стигна колерата — многу луѓе од нашите бегалци загинаа, па бевме принудени да ја напуштиме Дупница и да дојдеме во Софија.

Во Горна Џумаја, денешен Благоевград, не живеевме — само поминавме оттаму. Зборувам за нашето семејство. Дедо Кољо и вујко Христо со своето семејство се населија во Горна Џумаја. Таму се населија и други кукушани. 

За време на септемвриските настани беше убиен Тодор Чопов, син на Руша Чопова, целото семејство на кое беше револуционерно. Туше, другиот син на Руша, беше осуден на смрт, но избега во Југославија. Владимир, најголемиот нивни син, беше убиен во војната 1915–1918 година. Лика беше учителка, но и војничка. Другата ќерка на Руша — Магда — беше мажена за Живко Скопјанец, односно беше премажена.

Тодор беше анархист. Работеше како полициски службеник и учител во џумајските села. Тој немаше семејство. Соработуваше со „Ѕвона“, беше отпечатен таму неколку раскази. Тој и вујко Христо учествуваа во Балканската и Меѓусојузничката војна, но разговараа и различно. Бате Тодор претпочиташе цела Македонија да стане дел од Бугарија преку Царево Село. 

M_Andonov_Goce_Delchev.pdf

Како што кажав, дедо Кољо беше крчмар. Тој сам послужуваше на клиентите. Туше Чопов — најмалиот син на Руша, му беше помошник, миеше чинии, носеше вода, кога беше слободен. Одевме понекогаш и ние, но дедо Кољо не сакаше нашата помош. Како го послужуваше? Во една ока налеваше вино, го носеше и речеше: „Еве, наздравје!“ Спроти него имаше фурна. Таму правеа мезе за клиентите. Земаа керемиди, ги бришеа чисто, земаа јагнешки џигер или дроб, ги сечеа, посолуваа и ги ставаа на фурната и ги наредуваа во пет реда спроти вратата. Не даваше на фурнаџијата да пипа. Зиме мезето беше пастрма. За мезето не земаше пари. 

M_Andonov_Goce_Delchev.pdf

Беше чесен. Како што споменав, бил и борец. Не беше рамнодушен кон македонското прашање, кон револуционерните борби. Но ги манифестираше тие свои чувства кај тројцата револуционери и тројцата убиени — Гоце, Мицо и Милан. Не, не го манифестираше тоа. Затоа тој зборуваше и кога мајка ми, на пример, се расправаше за убиените си браќа. Дали биле големи или мали раководители на револуционерното движење — за тие зборови не постоеше. Милан, Мицо и Гоце — и тројцата беа рамнопоставени за него. Дедо Кољо не правеше многу разлика меѓу нив. 

Дедо Кољо беше строг, мажествен и така сакаше да бидеме воспитувани. Еднаш, се сеќавам, бев тргнал кон нив. Сметав дека баба Султана е сама. Тропнав, тој отвори. Се расплакав. Тој ме праша: „Што плачеш, бре? Само жените плачат!“ Тоа го паметам како денес.

Баба Султана беше милозлива, многу милозлива жена. Кротка како секоја мајка и многу им помагаше на сиромашните. Семејството на дедо Никола имаше можност да помага. Така баба Султана се утешуваше. Затоа во нивниот двор, во нивната куќа секогаш имаше жени.

Дедо Кољо не беше против раздавањето милостина или поткрепата, но да не му бидат пред очи. Затоа, кога ќе дојдеше време да се прибере дома, тој оддалеку високо се искашлуваше, за да го чујат. Жените се разбегуваа.

Дедо Кољо јадеше многу. Во куќата тој седеше од десната страна на софрата — до оџакот. Од левата седеше баба Султана. На софрата ги пушташе само децата, а мајките ги држеше подалеку, до прагот. Тој јадеше со прсти, а баба Султана земаше вилушка и боцкаше по малку. Така беше до 1913 година, кога избегавме.

Кога дојдовме тука, му отпуштија пензија од 100 лева. За него тие пари не беа малку, но наскоро парите се обезвреднија. Веќе го немаше старото живеење. Умре во Горна Џумаја (Благоевград) во 1920 година.

Ќе кажам уште малку за баба Султана. Многу нè сакаше нас, децата. И ние многу ја сакавме. Сите плачеа за таа жена. Таа почина во 1907 година од мака по своите синови. Не можеше да ги прежали.

Дедо Кољо не даваше израз на својата тага. Однадвор Гоце личеше на мајка си. Доволно е да ја видите портретната фотографија на баба Султана. 

Тука во Софија дојдовме кога бев на 12 години. Во Кукуш имаше само Бугари. Администрацијата беше турска. Во времето кога живеевме таму, градот броеше околу 12.000 жители. Турците живееја во одделно турско маало и ги имаше околу 1.500–2.000 души. Немаше други националности.

Во градот живееше само еден Грк, кој се прикриваше. Го викаа Кајџијата. Во текот на Меѓусојузничката војна во 1913 година целиот Кукуш избегал. Само тој останал. Училиштата беа бугарски. По вероисповед три четвртини, ако не и повеќе, беа православни. Католиците беа малку. Имаше база на сестри-кармелитки. Сите цркви беа православни, освен една унијатска, католичка. Имаше и едно католичко училиште.

Одев во некаква внатрешна раздвижена средина, но како се викаше, не можам да кажам. Не можам да кажам ни годината. Јас бев прв, втор или трет одделение. Не одев во католичкото училиште. По едно време почнаа да пристигнуваат бегалците. Тешко ми е да се сетам: „Што правиш тука, бре?“ — „Ами, тоа ни е училиштето.“ — „Тука ли ти е училиштето?“ — и ме зеде.

Ние, кукушаните, имавме свои сопствени патишта во револуционерната борба. Бевме инаетливи луѓе. Учествувавме во национално-револуционерните борби, но внесувавме доста силен социјален елемент. 

Кога кукушаните дојдоа тука, повеќето станаа комунисти. На прво место младите, на чело со Баљо — Смирненски. Некои беа анархисти. Неколку души станаа земјоделци.

Вујко Христо беше завршил прогимназија. Како брат на Гоце Делчев имаше име. Приврзаниците на Тодор Александров сакаа да го привлечат. И така се мачеа, и инаку се мачеа, но тој, последен сиромав, не отиде при нив. Умре како тутунски работник. А можеше да биде и имотен, ако ги беше продал имотите си во Кукуш според спогодбата Моллов–Кафандарис.

„Јас не ја продавам земјата на браќата си“ — велеше тој.

Се сеќавам, по погребот на Кирков во Благоев, неговиот беше третиот на кој масовно се слеа работништвото и емиграцијата од Македонија. Почетокот на поворката беше кај црквата на гробиштата, а крајот сè уште кај „Света Недела“. Таков масовен погреб беше тоа. Остави три деца и жена без ништо. Кукушаните пуштија претплата и собраа пари, па им изградија една куќичка. Тој почина во 1927 година.

ВМРО (обединета) се разрасна подоцна. Сите кукушани-комунисти беа во Обединетата ВМРО: Христо Трајков, Христо Хролев — Графа и други. Симеон Кавракиров — секретарот ѝ, е солунчанец, шуреј е на Станишеви. И Туше Чопов беше во ВМРО (обединета). 

Во семејството на Гоце Делчев, како и меѓу кукушаните, не се зборуваше за македонска нација, за македонски јазик како нешто различно од бугарскиот народ и јазик.

Ја прашував мајка ми:

„Зошто се бореа вујко Гоце, вујко Мицо и вујко Милан?“

„Се бореа за бугарштината“, ми велеше таа.

Во 1913 година Лика дојде во Бугарија. Нејзиниот маж Јуруков беше имотен земјоделец. Тој беше од Ихтиман. Учесник беше во Септемвриското востание. 

По 9 септември Лика работеше како учителка. Добра бугарска учителка. Лушката, нејзиниот син. Таа беше почината и уважавана. Живееше со самочувство, че е една ли не е единствена од делчевци. Многу се надеваше, че ќе ја заштитат како авторка — имаше сценични и литературни амбиции. При неа одеше на гости и некој човек од Скопје. Кажаа ми од блиска, че ако отиде во Југославија, на раце ќе ја носат. И след долготрајна обработка, од авторско честолјубие, од неизвлечени амбиции реши да отиде таму. Сите ние бевме многу возмутени.

Завршив гимназија во 1919 година во Софија. Потоа две години студирав филозофија. Потоа бев учител една-две години во Петричко. Бев под влијание на Тодор Чопов и Антон Страшимиров. Антон Страшимиров беше близок на семејството ни поради врските си со Г. Делчев. Под нивно влијание и по свое сопствено усмотрение, разбира се, станав анархист. По Септемвриското востание Антон Страшимиров пое иницијатива за создавање на Општо-градски комитет за помагање на септемвриските жртви. Ние, студентите, поехме неговата иницијатива и создадовме студентски комитет.

Тој требаше да го удри Општограѓанскиот комитет. Образуваа се Општограѓански комитет беа од претставители на нашата општественост. Таму беа Екатерина Каравелова, Јосиф Хербст, Жеко Димитров, Владимир Димитров – Мајстора, Емануил Попдимитров, Христо Јасенов и многу други. Раководител на тој комитет беше Антон Страшимиров, а јас бев секретар.

През јуни 1926 година започнав да издавам списание „Начало“. Тоа беше еднофронтовско. През втората година „Начало“ беше инкриминирано. Јас бев уапсен през месец март 1928 година, а през мај същата година ме осудија на пет години затвор по член 6 од ЗЗД. Кога процесот против мене започна, издигна лозунг против фашисткото правосудие. Прокуророт ми покажа с еден месец карцер и два месеци единично. Штом ме кандисаха, објавих гладна стачка и на 8-и ден ја отменија казната. Лежав три години и половина.

През октомври 1931 година ме пуштија од затвора. След излегувањето од затвора работев со Ал. Жендов, Людмил Стоянов, Ламар, Орлин Василев, Христо Радевски, Славчо Васев, Младен Исаев, Ангел Тодоров и други.

Член-основател сум на Сојузот на трудово-боречките писатели. Сотрудничев во весниците „Щит“, „Литературен преглед“, „Кормило“, „Български артист“, „Заря“, „Отечествен фронт“ и во списанијата „Български театър“, „Трезва борба“, „Новини“ и др. Бев редактор на сп. „Начало“, заменик-редактор на сп. „Театър“ и др.

През 1934 година постапив на работа во Сојузот на артистите. Таму си пензионирах. Пишав по театрални прашања – критики, рецензии и др. Четири години работев во Комитетот за наука и уметност, каде завеждав Репертоарното биро. Бев директор на Творечкиот дом на актерот. Работев до 1966 година.