Спомени и мисли за Гоце Делчев – Климент Шапкарев (1934)

Драги соотечественици,

Добив писмо-покана од Пловдивското македонско братство „Гоце Делчев“ да напишам нешто, спомен, што ќе се отпечати во „Гоцев лист“ или да се прочита на „Гоцевото утро“.

Ова друштво има намера да издаде лист по повод годишното чествување на споменот на именитиот апостол – патрон на тоа друштво – и да приреди утро со беседа за Гоце. Пофалувајќи ја иницијативата, која веќе станала традиционална – секоја година во ова време да се издава сличен лист – ја пофалувам и идејата да се поканат останатите живи современици да напишат, секој што знае за тој случај, зашто, занесени во секојдневието и вревата на животот, ние како да немаме потреба некој да нè поттикне, за да се свртиме кон минатото, кон онаа животна, за нас дејност од неодамнешното минато.

Се оддавам на такви размислувања една ноќ, продолжувам втора, и мислите ми се нижат една пред друга. Преживувам едно, второ, трето и ги запишувам.

Она што денес најмногу ја обзема мојата свест е: Како така, меѓу сите нас другари и соученици на Гоце од II или III одделение на основното училиште во Кукуш, оградено со штици на православното и унијатското, со учителите дедо Кузман Шапкарев, Никола В’лчев, учител Вангел, Епифаниј, другарите ни и соучениците Гоце Делчев од V и VI клас на Солунската гимназија, кај учителот Константин Величков, а потоа јункер од Военото училиште, стана четник, легендарен, омилен народен, а ние… останавме обични редници?

Кој беше, каков беше тој наш другар – Гоце, та достигна да биде општопочитуван народен херој?

Ги прелистувам спомените и го барам одговорот прво за себе, а потоа да им го соопштам и на другите. Барам, копам во неговиот живот, во неговата душа, ги споредувам со другите наши поранешни и познати дејци и сакам кај него да го уловам особеното – она што преовладува.

Пред мене е Ѓорче. — Велат дека Ѓорче беше умот на делото. Ѓорче навистина беше голема, умна глава. Ќе го сретнеш, ќе седнеш околу една маса со него, гледаш, чувствуваш дека спроти тебе е умна, практична глава, која не лета по облаците. Тој самиот го сознава тоа и, без да сакаш, тоа прашање се поставува меѓу тебе и Ѓорче пред секој разговор, а заедно со тоа се јавува и една педа растојание. Разговараш и се разделуваш.

Со Гоце не беше така.

Пред мене е Матов, глава полна со знаења, а џебовите му се чини дека се полни со томови дела од светската историја. Подготвен е при секој збор и во секој случај да ти цитира во историјата на кој културен народ, кој великан, деец, мислител, како постапил и на која епоха наликува нашата денешна положба. Ќе чуеш, ќе научиш и ќе се одделиш.

Со Гоце не беше ни така.

Еве го Даме. Дарежлив, непосреден соговорник за убавото, за доброто, за слободата, за братството, за должноста, за жртвите, за херојството, за успехот. Ќе посакаш ли да се вмешаш во неговиот изблик — ќе ги собере, ќе ги приближи веѓите, ќе впие остар поглед со насмевка што потсетува на потсмев, која ти вели: — ги знам јас границите на возможното.

Гоце не беше ни таков.

Мислам на Сарафов. Пред очите ти е самоуверен смелчак, со изблик на енергија, подготвен во секој момент за херојски подвиг. Се чувствуваш ли способен да го следиш — ќе се приврзеш кон него, или пак ќе се одделиш.

Со Гоце ни така не беше.

Ќе им се приближиш ли на Гарванов или Васков, те пресретнуваат со зборовите: „Што те води кај нас?“ Ги чувствуваш како силно деловни луѓе и, ако не те води работа кај нив, гледаш да не им го одземаш времето.

Со Гоце ни така не беше.

Ќе бидеш ли со Тодор, чувствуваш остра и наметлива личност, за која сè е решено и која никогаш и од ништо не отстапува.

Со Гоце ни така не беше.

Наспроти мене е Пере. Се смее тој од срце и ми вели: „Отпечатените во в. „Илинден“ твои закачки со в. „Одрински глас“ и фељтоните на Петроне ги читам навечер во креветот пред да заспијам.“

Не знаев, се зачудив, а потоа разбрав дека тие зборови се однесувале на еден случај кога, на едно такво собрание и расправа, Бозуков му удрил шлаканица.

Си мислам: ако тоа му се случеше на Ѓорче, сигурно би ја расцепил Организацијата; Сарафов веднаш би го застрелал противникот; Гарванов би го казнил, кога и да е и на каков и да е начин; Матов би свикал конгрес за да го исклучат виновникот; со Тодор не е возможно тоа да се случи — секој однапред го знае тоа, освен со измама и предавство, како што и го убија; Даме би му простил по измирување преку посредници, но во текот на целиот живот, при погодни случаи, сепак би му префрлал, би му кажувал в очи и пред сите: „Ајде да го решиме прашањето со шлаканица.“

Тука би го прекинал II, бидејќи следниот дел кај Шапкарев природно преминува во ново прашање:

„Каков беше Гоце?“

Оттаму започнува непосредниот опис на Гоце — како се однесувал меѓу луѓето и како разговарал и проповедал. 

Каков беше Гоце? Каков беше тој при средба, при вечера, при беседа, при собир на другари, при проповед и др.?

Ќе го сретнеш Гоце на улица, тој мило ќе те покани да го придружуваш. Влегувате заедно, на пример, во кафеаната „Македонија“, седнува, те кани и ти да седнеш.

Порачува кафе — тешко, слатко, синџирлија, две кафиња во еден филџан — и те кани и ти да си порачаш нешто.

Ги сокрива манастирските бројаници, на кои виси железно распетие со телото на Исус, вади цигари, става една на своето цигаре — систем „д-р Кох“, со стакленце внатре, а однадвор напишано „Кукуш“.

Гоце ќе запали, ќе отпие од кафето, ќе се насмевне и ќе започне разговор.

Нема кај него однапред определена тема. Нема поза на човек што сака да ти покаже дека знае повеќе од тебе. Разговорот се поведува природно, непосредно, како меѓу блиски другари.

И токму во таквиот разговор Гоце умееше да го привлече човекот кон себе, да го предизвика да зборува, да ги искаже своите мисли и чувства, а самиот внимателно да слуша.

Каков беше Гоце?

Гоце при проповед меѓу млади, меѓу интелигентни, меѓу возрасни, меѓу селани.

Седи Гоце на миндер, со скрстени нозе, или на стол во аголот, крај маса, а околу него во круг млади луѓе што го завршуваат училиштето или се готови на прагот да влезат во обичниот секојдневен живот.

Ги прашува Гоце:

„Како сте, како се чувствувате, задоволни ли сте од положбата, копнеете ли утре да стапите во животот, ве привлекува ли околниот живот, положбата на вашите постари другари?“

И добива одговор:

„Не!… Не! Не!…“

Гоце гледа незадоволници, со души што се бунтуваат против поредокот, против редот, против положбата, против моралните наслаги.

„Ете, и јас бев така, чувствував исто, бев незадоволен од редот, од положбата, од неправдите и кај нас и насекаде. Барав, читав и се прашував: што да правам, како да живеам, за што да живеам?

Се прашував што можам да направам за да бидам полезен, за да му дадам смисла на својот живот.“

Младите со своите души летаат во необјатните височини, а Гоце ја продолжува својата исповед:

„Барав и јас да му дадам смисла на својот живот. Да живеам? – Зошто? Не е ли подобро да се самоубијам? Барав и читав. Читав и барав смисла на животот и на мојот живот – посебно.

Ги отфрлав сите кавги, сите расправии, сите борби во секојдневниот живот. Не ме привлекуваа ни сите натпреварувања за да се издигнеш на грбот на другите и да стоиш над другите.

Мислев и за мнозина што ги давале своите животи, по разни начини и патишта, за доброто, за убавото, за благото на народот, на татковината.“

И секогаш срцето решава, срцето надвладува.

Тоа, Гоцевото срце, пленуваше, восхитуваше.

А најблизок на Гоце беше измачениот селанец на несреќна Македонија.

Ако Гоце се родеше пред две илјади години, што ќе беше?

Ќе тргнеше со Христа, ќе беше меѓу неговите најпредани ученици и апостоли. Ќе ја проповедаше љубовта меѓу луѓето, братството и правдата и ќе го дадеше својот живот за тие идеи.

Ако се родеше во средниот век, кога верата ги исполнуваше душите на луѓето и кога манастирите беа прибежиште за оние што бараа духовен живот, Гоце ќе беше монах.

Но не монах затворен во својата ќелија и оддалечен од народот.

Тој ќе одеше меѓу луѓето, ќе ги утешуваше страдалниците, ќе им помагаше на сиромашните и ќе се бореше против неправдите.

Ако се родеше во времето на големите општествени движења во Европа, Гоце ќе беше меѓу оние што се бореа за слобода, еднаквост и братство.

Но Гоце се роди во Македонија.

Се роди во време кога неговиот народ беше бесправен, кога македонскиот селанец беше измачуван и кога пред неговите очи секојдневно се вршеа неправди.

И затоа Гоце стана револуционер.

Не затоа што ја сакаше крвта и борбата, туку затоа што во револуционерната борба го виде патот по кој можеше да му служи на народот.

За него револуцијата не беше цел сама за себе.

Таа беше средство за создавање подобар и поправеден живот.

Гоце не можеше да остане рамнодушен пред страдањата што ги гледаше околу себе.

Неговото срце го одведе кај најстрадалните, кај најсиромашните и кај најугнетените.

И токму таму тој го најде своето место во животот.

Ако Гоце беше живеел во Индија, дали би станал следбеник на Ганди? – Не. Тој не би им проповедал на своите сонародници да легнат на шините за пасивен отпор.

Ако беше кај Толстој, дали би станал толстоист? – Не. Тој беше видел многу од Толстој, се восхитуваше од многу негови нешта, но „да не се спротивставуваме на злото“ – тоа не го проповедаше.

А ако беше меѓу руските револуционери од она време, дали би бил со нив? – Не. Тие мечтаеја за величието на својата татковина, за благоденствието на својот народ, но… цел сум, не помнам каде, дека рускиот револуционер од она време не би можел да издржи во стража со еден маж ниту 24 часа. Поскоро би полудел.

А Гоце не беше таков.

Гоцевата љубов не беше по апстрактна татковина и народ. Гоцевата љубов беше топла, згревачка, трогателна, пленувачка.

Тој сакаше да го прегрне ближниот си – несреќниот селанец, на кого би му го обрекол, посветил животот си.

Тој го сакаше секого поодделно, поединечно. Познаваше ли го патот на секого, секој еден би го зел во својата соба, во своето легло, би го покрил со единственото свое ќебе, би јал од паницата му со една лажица, би јал од црниот леб од торбата му.

И не за демагогија, а би се скрил никој да не го види, никој да не знае. Да вкуси од црниот кора леб, намокрен со пот и горчливи солзи, да вкуси и да сведочи во душата си, како и тој самиот оброни солза врз тој црн леб, плод на црна мизерија и труд, но… никој да не види.

Ако беше при Ботев, би ли му станал другар? – Да, но и би му кажал: „Ботев, заличи од песната си думите ‘Да каже некој народ ќе умре за правда и за слобода’. – Остави на мира несреќниот народ. Може и да не каже тоа, може и да не му остане време од залисии или од незнаење, та и ако не каже, нема ли да отидеме да умреме?“

А ако беше при Левски, би ли го следел? – Да, но и би му кажал: „Ѓаконе, не се срди на селаните што те прашуваат, кога ќе се ослободи Бугарија, дали ти ќе станеш цар. И не им кажувај дека додека не почнат да јадат блажно во среда и петок, нема да се оправат; зашто ете сега во мое време достигнаа до таму да блажат и на распети петок, но ниту станаа посвесни, ниту подобри.“

Па и кажи им: „Да стане човек цар, многу добро ли е, по-добро ли ќе ми биде смртни пресуди да потпишувам, туѓи катили секој ден да оправувам и со лоши соседи да се карам? По-добро ќе е да си бидам пак како сега меѓу вас, но сите луѓе да се добри, зло да не прават, зло да не мислат, да се сакаат и да си помагаат.“

А ако беше Гоце во Париз за време на Француската револуција, дали би бил на барикадите? – Да, разбира се, на први редови.

Но, само под знамето слобода, братство и равенство не би бил задоволен. Можеби тогаш таму тоа да е било неопходно, бленуваното, но Гоце виде дека „братството“ многу не донесе и не донесува.

Родни браќа секој ден се по судилишта и се тепаат за педа земја. Браќата Срби во Скопје се сојузија со Турци и Грци, за да разжалостат заедно и полесно душата и телото ни.

„Равенството, како го разбирале тогаш во Франција, равенство пред законите, и тоа малку донесе, зашто уште Шекспир кажал: ‘Жалко е безсилието на законот’. А апсолутното равенство меѓу луѓето во сè – е апсурдно, бесполезно и немисливо.“

Братството и равенството се покажаа празни зборови, а слободата – малку.

Гоцевата душа мечтаеше, преклануваше се пред нешто посилно. Можеше да ја задоволи нешто пошироко.

Мечтаеше за слободата и безграничната љубов меѓу луѓето.

Гоце го носеше во душата си великото знаме – знамето на апсолутната слобода и безграничната љубов, но… со пушка зад грбот.

Достојно и самоотвержено да ја запазиш таа слобода за себе и да му помогнеш и на секој еден да ја запази за себе. Исто достојно и сознателно да ја пазиш и почитуваш безграничната љубов меѓу сите и да бидеш готов да го дадеш животот си за запазувањето на таа љубов.

И веруваше Гоце дека може да се служи на тој идеал. И не само да се служи, но може, макар некогаш, и да се реализира.

Не многу ум е потребен, ниту многу знаење, за да се разбере светата на човештвото, примамливото и да се обрне тоа светло знаме.

И тој идеал Гоце го восприми и проповедаше не како интелигент, кој треба да има и е нашол за момент еден идеал, да пополни и тој времено празнината во животот и да парадира.

Не.

Тој блен за Гоце беше крв од крвта му, плот од плотта му. Тоа беше неговата органска врска со смислата на животот и неговото лично битие.

Тој живееше за да биде апсолутно слободен и безгранично љубејќи ги другите, да го проповеда, да го всади и кај другите.

(Апсолутна слобода – безгранична љубов).

Мислам си, ако Македонија се беше ослободила, Гоце што ќе правеше?

Наверно ќе отидеше во Ерменија, таму да стане апостол и другар на ерменските револуционери, или во Албанија да го подготвува кон масова револуција, востание и слобода албанскиот народ.

А ако сите беа се ослободиле политички, тој би бил редник во борбата за економски и културни издигања и достигања во блажената љубов меѓу сите луѓе.

Гоце, Македонија би била мала за твоето знаме. Времето на нашите движења е кратко за исполнението му.

Твоето знаме ќе свети како ѕвезда на небото над сите народи и за сите времиња.

Утописти некои, безвластници може да се приближат до него, но твојата пушка и нив ќе ги оддели.

Ти би ја избрал родината си за најблизок терен, каде што знамето си да го забиеш и од каде тоа да свети кон сите народи на сите векови и најпосле среќа да настапи во животот.

Но… не правеше ли сето тоа Гоце заради слава?

Решително не.

Гоце не беше суетен.

Гоце знаеше добро учители си К. Величков, „Ековете“ на Ив. Вазов (Лава-лава) и мудростите на Соломона (Суета сует).

Гоце насмалку ќе ни остави сосем без свој лик, без портрет.

И ако се согласил само еднаш да се сними, тоа било од мили чувства и да остави портрет на мајка си.

Во снимката на неговата чета тој не е седнат на челно место, како што сите војводи седат.

Ликот му не може да се разликува меѓу другите од задниот ред.

Тој не знае и никое видно место во хиерархијата на организацијата.

За дејци и војводи тој беше главен инспектор, но никој не го беше избрал, а сите го признаваа за таков.

Суетно беше да биде прв меѓу своите другари, дејци.

По мое мнение Гоце би приел една мала славица – ете каква: да пише некој во историјата, всемирната историја на сите културни народи во светот од сите векови, че суштествува на земното кълбо български народ, че има од тој народ една част, која се казва македонски българи и кои се достигнали до Бяло море, заели отечеството на Александра Македонски, кој имаше владенија и во Азија и во Африка.

И че македонските българи се потомци на Кирила и Методија, што преди 1000 години дадоха светлина на целото славјанство.

Днес тие същите македонски българи работат и се жертвуваат за својата пол, слобода, за да издигнат знаме, убаво за целото човештво, за сите народи во сите векови, знамето на апсолутната слобода и безграничната љубов, како тој ги разбираше.

И во таа борба на своите сонародници и Гоце е бил редник од првите.

Да, таа малка слава Гоце би приел. Да има за себе си част од славата на својот измачен народ.

На крај, пак сравнувам Гоцевиот лик со ликовите на другите наши први и именити дејци: Даме, Пере, Матов… и казвам:

– Тие се големи, закръглени, определени веќе фигури. Тие се патријарсите – безупречните патријарси во нашето ослободително движење. Тие зазедоа првите и почетни места во новата историја на нашиот народ.

– А каков е, и каде е Гоце?

По мое мнение Гоце беше најмладиот, најмалиот, најмилиот меѓу нив.

Големината на неговата фигура не е уште закръглена. Неговото место во историјата ни не е уште определено.

И за напред – настоящите и идните борци за нашата слобода ќе обрнуваат поглед кон неговата личност.

А и след като Македонија мила се ослободи, за Гоце ќе спорат и големите родољубци-патриоти и револуционерите, и социјалисти и комунисти и безвластници (анархисти) така, како и денес спорат тука во слободна Бугарија чиј е Ботев?

Поклон пред величавиот образ на бесмртниот Гоце!