Историските настани поврзани со смртта на Гоце Делчев во пролетта 1903 година се случија непосредно пред Илинденското востание, во еден од најтешките периоди од неговата револуционерна дејност.
По средбите со Даме Груев и другите раководители, Делчев се упатил кон Серскиот револуционерен округ, каде што требало да учествува на советување за понатамошното дејствување на Организацијата.
Последниот пат кон Баница
На 3 мај 1903 година, Гоце Делчев пристигнал во селото Баница, Серско, со мала група револуционери. Во селото се наоѓале и други членови на Организацијата.
Османлиските власти многу брзо дознале за неговото присуство. Во текот на ноќта и раните утрински часови кон Баница биле упатени воени сили, кои го опколиле селото.
Прашањето како властите дознале дека Делчев се наоѓа во Баница останало предмет на различни толкувања. Во мемоарите, дипломатските извештаи и подоцнежната литература се појавуваат повеќе верзии – дека бил следен, дека бил предаден од човек поврзан со Организацијата, од врховисти, од грчки шпион или од жител на селото. Ниту една од овие верзии не може безрезервно да се смета за конечно докажана.
Борбата во Баница
На 4 мај 1903 година започнала борбата меѓу револуционерите и бројно посилната османлиска војска.
Четниците биле распоредени во селото и од куќите давале отпор на војската што постепено го стегала обрачот. Борбата траела со часови.
Во обид да го пробие обрачот, Гоце Делчев излегол со дел од своите другари. Во текот на борбата бил погоден и загинал.
Со него загинале и повеќе негови соборци.
Османлиските сили претрпеле загуби, а во текот на борбата и по неа биле запалени повеќе куќи во Баница. Страдало и цивилното население.
Британските дипломатски извештаи од тоа време ја потврдуваат борбата на 4 мај, смртта на Делчев и големото разурнување на селото.
Веста за неговата смрт
Во првите денови по борбата веста за смртта на Делчев била примена со сомнеж.
Османлиските власти и претходно објавувале неточни вести за загинати револуционерни водачи, па затоа дел од членовите на Организацијата и странските дипломати првично не биле сигурни дека Делчев навистина е мртов.
Набргу пристигнале дополнителни сведоштва и дипломатски извештаи и неговата смрт била потврдена.
Веста брзо се проширила низ Европа и Америка. Британски, австроунгарски, француски, германски, грчки, американски и други весници објавиле извештаи за борбата во Баница и за значењето на загинатиот револуционерен водач.
Тежок удар за Организацијата
Загинувањето на Гоце Делчев било огромна загуба за Македонската револуционерна организација.
Тој не бил само војвода и учесник во вооружената борба. Со години бил еден од главните организатори на револуционерната мрежа, инспектор на четите, организатор на канали за оружје и врски меѓу револуционерните окрузи и еден од највлијателните идеолози на движењето.
Неговата смрт дошла во исклучително чувствителен момент – само неколку месеци пред Илинденското востание.
Современите извори сведочат дека веста била примена со големо разочарување меѓу населението и членовите на Организацијата.
Токму затоа смртта на Гоце Делчев во Баница останала еден од најтрагичните и најсимболичните настани во историјата на македонското револуционерно движење.
Историското значење
Гоце Делчев загинал на само 31 година, но зад себе оставил организациски систем и револуционерна идеја што продолжиле да живеат и по неговата смрт.
Неговото име постепено станало симбол на македонската револуционерна борба, а Баница – место неразделно поврзано со неговиот последен ден.
Смртта на Делчев не го запрела револуционерното движење, но Организацијата во пресрет на Илинденското востание останала без еден од своите најискусни и највлијателни водачи.
Извори и литература
Никола Минов, „Убиството на Гоце Делчев во странскиот печат од мај–јуни 1903 г.“, Историја / Journal of History, год. LIV, бр. 2, Скопје, 2019.
Институт за национална историја – Скопје, зборник од научната конференција „150 години од раѓањето на Гоце Делчев“, Скопје, 2022.
Британски документи за историјата на Македонија (1901–1904), том VI, Скопје, 2012.
Христо Андонов-Полјански, Гоце Делчев IV – Документација, печат, летопис, хронологија, изреки, библиографија, Скопје, 1972.