Смилевскиот конгрес претставува еден од најзначајните настани во непосредните подготовки за Илинденското востание. Тој бил окружен конгрес на Битолскиот револуционерен округ на Македонската револуционерна организација и се одржал од 2 до 7 мај 1903 година во селото Смилево, Демирхисарско.
На Конгресот била разгледана и потврдена одлуката на Солунскиот конгрес од јануари 1903 година за кревање востание. Истовремено биле определени начинот на неговото спроведување, раководните тела, поделбата на револуционерниот округ и задачите на вооружените чети.
Смилевскиот конгрес не бил општ конгрес на целата Организација, туку собир на претставниците од Битолскиот револуционерен округ. Сепак, неговото значење било исклучително големо, бидејќи токму во овој округ Илинденското востание добило најширок и најмасовен карактер.
Историските околности
На почетокот од 1903 година Македонската револуционерна организација се наоѓала во тешка и сложена положба. Во повеќе делови на Македонија веќе постоела развиена мрежа од градски, селски, околиски и окружни комитети. Населението било организирано, се собирале средства, се набавувало оружје и дејствувале вооружени чети.
Од друга страна, османлиските власти сè почесто ја откривале револуционерната мрежа. Во повеќе области се вршеле апсења, претреси, разоружување и потери по четите. Голем број дејци биле затворени или принудени да преминат во нелегалност.
Во јануари 1903 година во Солун бил одржан конгрес на кој било решено во текот на годината да се крене општо востание. Одлуката била донесена и покрај тоа што сите револуционерни окрузи не биле подеднакво подготвени и вооружени.
На Солунскиот конгрес не присуствувале повеќе истакнати раководители, меѓу кои Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев и Дамјан Груев. Дел од нив сметале дека востанието е предвремено и дека може да доведе до огромни човечки жртви и уништување на неподготвеното население.
Сепак, откако одлуката била соопштена до револуционерните окрузи, започнале подготовки за нејзино спроведување. Битолскиот окружен комитет решил да свика сопствен конгрес, на кој претставниците од сите реони требало да ја разгледаат состојбата и да одлучат како ќе постапи округот.
Изборот на Смилево
За место на одржување било избрано селото Смилево. Изборот не бил случаен. Смилево имало силна револуционерна организација, било родното место на Дамјан Груев и се наоѓало во планински предел што овозможувал полесна заштита и тајно движење на делегатите.
Селото било опкружено со шуми и планински премини, поради што можело подобро да се обезбеди од ненадејно навлегување на османлиската војска. Месната организација уживала голема поддршка од населението и била способна да обезбеди храна, сместување, стражи и курирски врски.
Заседанијата се одржувале во куќата на семејството Чуранови. Куќата била чувана, а околу селото биле распоредени вооружени луѓе и селски стражи. Во пошироката област биле мобилизирани голем број членови на Организацијата, кои требало да го заштитат собирот доколку биде откриен.
Конгресот започнал во најголема тајност. Делегатите пристигнувале по различни патишта, придружувани од курири и чети, за да не предизвикаат сомневање кај османлиските власти.
Учесниците на Конгресот
На почетокот на Конгресот присуствувале околу 32 до 35 делегати, но во текот на заседанијата пристигнувале и други претставници. До крајот на работата бројот на присутните надминал 40 лица.
Биле застапени речиси сите реони на Битолскиот револуционерен округ:
- Битолскиот;
- Прилепскиот;
- Крушевскиот;
- Демирхисарскиот;
- Кичевскиот;
- Охридскиот;
- Ресенскиот;
- Костурскиот;
- Леринскиот реон.
На Конгресот присуствувале некои од најпознатите раководители, организатори и војводи на македонското револуционерно движење.
Меѓу нив биле:
- Дамјан Груев;
- Борис Сарафов;
- Анастас Лозанчев;
- Георги Поп Христов;
- Георги Пешков;
- Ѓорѓи Сугарев;
- Христо Узунов;
- Никола Карев;
- Васил Чакаларов;
- Пандо Кљашев;
- Лазар Поп Трајков;
- Петар Ацев;
- Јордан Пиперката;
- Славејко Арсов;
- Никола Кокарев;
- Никола Русински;
- Лука Групчев;
- Тома Николов;
- Арсо Мицков;
- Ванчо Србаков и други дејци.
Дамјан Груев присуствувал како претставник на Централниот комитет и како еден од најавторитетните раководители на Организацијата. Анастас Лозанчев, Георги Пешков и Георги Поп Христов биле членови на Битолскиот окружен комитет.
Борис Сарафов учествувал како ревизор на четите и како лице со големо воено и организациско искуство. Со него пристигнале и неколку воено обучени лица, кои требало да помогнат во подготовката на востаничките сили.
Раководството на Конгресот
По предлог на Борис Сарафов, за претседател на Конгресот бил избран Дамјан Груев.
Неговиот избор бил прифатен поради големиот углед што го уживал меѓу делегатите. Груев бил еден од основачите на Организацијата, долгогодишен организатор и непосреден познавач на состојбите во Битолскиот револуционерен округ.
За секретари биле избрани Георги Поп Христов и Парашкев Цветков. Тие воделе записници од заседанијата и ги подготвувале одлуките што требало да бидат доставени до раководните тела и реоните.
Конгресот работел неколку дена. Расправите биле долги и понекогаш остри, особено кога се разгледувало прашањето дали востанието воопшто треба да започне во 1903 година.
Повторното отворање на прашањето за востание
Иако Солунскиот конгрес веќе донел одлука за востание, на Смилевскиот конгрес прашањето повторно било отворено.
Дел од делегатите сметале дека Битолскиот округ не располага со доволно оружје и муниција. Организациската мрежа била широка, но голем дел од населението немало пушки. Во некои реони имало само неколку стотици вооружени луѓе, додека останатите требало да помагаат без да можат непосредно да учествуваат во борбата.
Меѓу противниците или критичарите на непосредното востание биле Петар Ацев, Христо Узунов, Никола Карев и Георги Пешков. Тие не се противеле на ослободителната борба, туку предупредувале дека кревањето големо востание без доволна подготовка може да доведе до уништување на населението.
Христо Узунов добро ја познавал состојбата во Охридско и бил свесен дека голем број села не биле доволно вооружени. Петар Ацев укажувал на недостигот од оружје во Прилепско. Никола Карев, како претставник од Крушево, исто така имал резерви кон предвремено масовно востание.
Најсилни приврзаници на непосредното востание биле Анастас Лозанчев и Васил Чакаларов. Тие сметале дека понатамошното одложување може да биде уште поопасно. Османлиските власти веќе вршеле големи потери, организациската мрежа била изложена на откривање, а борбениот дух на населението можел да опадне.
Васил Чакаларов укажувал дека во Костурско биле направени значителни подготовки и дека населението очекува решителна акција. Лозанчев сметал дека Организацијата мора да ја спроведе одлуката донесена во Солун и дека повлекувањето би предизвикало растројство и губење на довербата.
Ставот на Дамјан Груев
Дамјан Груев имал сложена положба. Тој бил свесен за недоволната вооруженост и за опасностите од предвремено востание. Сепак, сметал дека одлуката на Солунскиот конгрес веќе станала позната во Организацијата и дека нејзиното целосно отфрлање може да ја наруши дисциплината.
Пред Смилевскиот конгрес, Груев се сретнал со Гоце Делчев во Солун. Делчев се обидувал да го убеди дека наместо масовно востание треба да се води долготрајна герилска и диверзантска борба.
Груев ги разбирал неговите аргументи, но оценил дека веќе било тешко да се запре движењето. Поради тоа, на Смилевскиот конгрес настојувал одлуката за востание да биде приспособена така што ќе се намалат жртвите меѓу цивилното население.
Неговото влијание било важно за постигнување согласност меѓу спротивставените делегати. По долгите расправи, било решено Битолскиот округ да учествува во востанието, но неговиот карактер да биде внимателно определен.
Партизанско, а не масовно востание
Една од најважните одлуки на Смилевскиот конгрес била востанието да има претежно партизански, а не целосно масовен карактер.
Тоа значело дека целото население не требало истовремено да излезе вооружено и да ги напушти своите домови. Главниот товар на борбата требало да го носат организираните чети и вооружените селски групи.
Невооруженото население требало да остане во селата и да помага со храна, информации, лекување на ранетите, курирски услуги и засолнување на борците. На тој начин се настојувало да се избегне целосно изложување на жените, децата, старите лица и невооружените селани.
Било одлучено да не се напаѓа мирното муслиманско население и да не се преземаат акции врз основа на вера или народност. Цел на востанието биле османлиската власт, војската, полицијата и државните установи, а не цивилите.
Со оваа одлука Организацијата настојувала востанието да го задржи својот политички и ослободителен карактер и да спречи негово претворање во верска или меѓуетничка пресметка.
Изборот на Главниот штаб
За раководење со востанието бил избран Главен штаб на Битолскиот револуционерен округ.
Во неговиот состав влегле:
- Дамјан Груев;
- Борис Сарафов;
- Анастас Лозанчев.
Тројцата добиле задача да ги координираат подготовките, да издаваат наредби до реонските раководства, да го определат почетокот на востанието и да ги усогласуваат дејствата на четите.
За нивни заменици биле определени Георги Поп Христов, Петар Ацев и Лазар Поп Трајков.
Во случај да пристигнат во Македонија, кон Главниот штаб требало да бидат вклучени и Ѓорче Петров, Пере Тошев и Христо Матов.
Изборот на Главниот штаб покажувал дека Конгресот настојувал да создаде единствен воен центар. Дотогаш секој реон имал значителна самостојност, но за време на востанието било неопходно постоење тело што ќе ги усогласува пошироките акции.
Поделбата на Битолскиот револуционерен округ
Конгресот извршил воена и организациска поделба на Битолскиот револуционерен округ.
Во секој реон биле избрани горски началства составени од неколку искусни раководители и војводи. Тие требало да ги подготвуваат четите, да го распределуваат оружјето, да ги определуваат борбените задачи и да ја одржуваат врската со Главниот штаб.
Во Битолско значајни задачи добиле Ѓорѓи Сугарев, Парашкев Цветков, Георги Чуранов и други дејци.
Во Прилепско биле определени Петар Ацев, Тале Христов, Јордан Тренков и Никола Русински.
Во Крушевско меѓу раководителите бил Никола Карев, заедно со други организациски и воени дејци.
Во Демирхисарско биле назначени Георги Поп Христов, Јордан Пиперката и нивните соработници.
Во Кичевско важни задачи добиле Лука Џеров, Арсо Мицков, Климент Групчев и други војводи.
Во Ресенско биле определени Славејко Арсов, Велјан Илиев, Никола Кокарев и други дејци.
Во Охридско раководна улога имале Христо Узунов, Лука Групчев, Андон Ќецкаров и нивните соработници.
Во Костурско меѓу главните раководители биле Васил Чакаларов, Пандо Кљашев и Лазар Поп Трајков.
Во Леринско биле назначени Георги Папанчев, Михаил Чеков и други организациски дејци.
Ваквата поделба овозможувала секој реон да дејствува според својата географска положба, вооруженост и бројност, но под општото раководство на Главниот штаб.
Организација на четите
Конгресот донел одлуки и за составот и дејствувањето на востаничките чети.
Во секоја околија требало да се создадат реонски, центрови и селски чети. Нивната бројност зависела од расположливото оружје и од условите во секој крај.
Четите требало да бидат подвижни и способни за брзи напади и повлекување. Наместо долготрајно задржување на отворени положби, тие требало да ја користат планинската и шумската област, да ги напаѓаат османлиските сили и да избегнуваат непотребни фронтални судири.
Биле разгледани и правилата за дисциплина. Борис Сарафов и Никола Дечев добиле задача да подготват востанички дисциплинарен правилник, во кој ќе бидат определени правата и должностите на четниците, десетниците и војводите.
Дисциплината била неопходна за да се спречат самоволни акции, ограбувања, насилство врз цивилите и непочитување на наредбите.
Набавување оружје
Еден од најголемите проблеми бил недостигот од оружје.
Во времето на Конгресот само дел од членовите на Организацијата располагале со пушки. Во некои села имало десетици организирани луѓе, но само неколкумина биле вооружени.
Поради тоа, било решено во преостанатото време до востанието да се набави што е можно повеќе оружје и муниција. Биле активирани тајните канали преку кои оружјето се внесувало од Бугарија, Грција и Албанија.
Од населението се собирале пари, а дел од оружјето било купувано и од различни нелегални трговци. Во некои случаи биле користени и постари пушки со различен калибар, што создавало дополнителни проблеми при снабдувањето со муниција.
Конгресот бил свесен дека не може да се вооружи целото население. Затоа предност имале искусните четници, селските борбени групи и лицата што требало непосредно да учествуваат во нападите.
Планот за востанието
На Конгресот бил разгледан и основниот план за востаничките дејства.
Предвидено било да се напаѓаат османлиските воени и полициски станици, административните установи, телеграфските линии, мостовите и патиштата.
Целта била да се прекинат врските меѓу османлиските гарнизони, да се отежне движењето на војската и да се создадат слободни територии во планинските и селските области.
Во градовите било потребно да се постапува особено внимателно. Таму имало силни гарнизони и голем број цивили, па отворените напади можеле да предизвикаат тешки последици.
Секој реон требало да изработи сопствен план врз основа на локалните услови. Главниот штаб требало да ја обезбеди општата координација, но реонските раководства имале право да ги приспособуваат дејствата според состојбата на теренот.
Определувањето на датумот
Смилевскиот конгрес не го определил веднаш точниот ден за почеток на востанието.
Било решено тоа да не започне пред јули 1903 година. Главниот штаб требало дополнително да ја следи состојбата, да ги заврши подготовките и да ги усогласи дејствата со другите револуционерни окрузи.
По завршувањето на Конгресот, Главниот штаб продолжил со советувања и подготовки. На крајот бил избран 20 јули според стариот календар, односно 2 август според новиот календар – празникот Илинден.
Одлуката за точниот датум била испратена до реонските раководства со тајно окружно писмо. Секој реон добил задача навремено да ги извести своите чети и селски комитети.
Изборот на празникот Илинден имал практично и симболично значење. Во тој период населението полесно можело да се движи и собира без да предизвика сомневање, а самиот празник имал силно место во народната традиција.
Загинувањето на Гоце Делчев
Додека траел Смилевскиот конгрес, на 4 мај 1903 година во селото Баница, Серско, загинал Гоце Делчев.
Делегатите во Смилево не биле веднаш известени за неговата смрт. Веста пристигнала подоцна и предизвикала силна болка и загриженост во Организацијата.
Гоце Делчев бил еден од најголемите противници на предвремено масовно востание. Тој се залагал за долготрајна подготовка, герилски акции и постепено вооружување на населението.
Неговата смрт само неколку месеци пред Илинденското востание претставувала тежок удар. Организацијата загубила еден од своите најспособни организатори и идеолози токму во моментот кога се подготвувала за најголемата вооружена акција во својата историја.
Подготовките по Конгресот
По завршувањето на Смилевскиот конгрес, во целиот Битолски револуционерен округ започнале забрзани подготовки.
Во селата биле создадени борбени групи и помошни служби. Се собирале брашно, жито, сол, облека, лекови и материјали за ранетите.
Жените имале значајна улога во подготовките. Тие шиеле облека, подготвувале храна, пренесувале писма и оружје, се грижеле за ранетите и ги одржувале врските меѓу селата и четите.
Биле изградени тајни складишта, скривници и засолништа. Куририте секојдневно пренесувале наредби и известувања меѓу Главниот штаб и реонските раководства.
Четите вршеле воена обука и го запознавале теренот. Се определувале местата за заседа, правците за повлекување и положбите што требало да бидат нападнати.
И покрај големите напори, недостигот од оружје не бил надминат. Голем број членови останале невооружени и можеле да учествуваат само како помошници.
Почетокот на Илинденското востание
На 2 август 1903 година, на празникот Илинден, во Битолскиот револуционерен округ започнало востанието.
Во повеќе реони истовремено биле нападнати османлиски станици, гарнизони, административни објекти и комуникациски врски.
Најголеми почетни успеси биле постигнати во Крушевско, Костурско, Демирхисарско, Кичевско, Охридско, Ресенско и во делови од Битолско.
Во Крушево востаниците го ослободиле градот и воспоставиле привремена револуционерна власт, позната како Крушевска Република. Никола Карев и другите членови на раководството настојувале во управувањето да ги вклучат различните заедници во градот.
Во другите области биле ослободени села и планински територии. Востаниците ги прекинале телеграфските врски и патиштата и извесно време ги спречувале османлиските сили да воспостават целосна контрола.
Задушувањето на востанието
И покрај големата храброст и почетните успеси, востаниците не можеле долготрајно да ѝ се спротивстават на османлиската војска.
Османлиските власти испратиле многубројни и добро вооружени сили. Војската користела артилерија и постепено ги напаѓала востаничките реони.
Крушево било повторно освоено, а голем број села биле запалени и ограбени. Цивилното население било изложено на убиства, насилства и прогонување.
Илјадници луѓе останале без домови, а голем број биле принудени да побараат засолниште во планините или да избегаат преку границата.
Востаниците продолжиле да даваат отпор во повеќе области, но до есента 1903 година организираното востание било задушено.
И покрај поразот, Организацијата не била целосно уништена. Дел од четите останале на теренот, а комитетите постепено почнале повторно да се обновуваат.
Значењето на Смилевскиот конгрес
Смилевскиот конгрес има исклучително значење во историјата на македонското револуционерно движење.
На него била потврдена одлуката Битолскиот револуционерен округ да се вклучи во востанието. Биле определени неговиот карактер, раководството, воената поделба и задачите на реоните и четите.
Конгресот покажал дека меѓу раководителите постоеле сериозни разлики околу подготвеноста за востание. Дел од нив предупредувале на недостигот од оружје и можните жртви, додека други сметале дека понатамошното одложување е невозможно.
Со одлуката востанието да биде претежно партизанско и со забраната за напади врз мирното население, делегатите се обиделе да ги ограничат последиците врз цивилите и да го зачуваат ослободителниот карактер на борбата.
Изборот на Главниот штаб создал единствено раководство што ги координирало подготовките и востаничките дејства во најактивниот револуционерен округ.
Смилевскиот конгрес бил и пример за начинот на кој Организацијата донесувала одлуки во тешки и опасни услови. Во едно мало планинско село се собрале претставници од различни краишта и расправале за прашања од кои зависеле животите на илјадници луѓе.
Историското наследство
Одлуките донесени во Смилево непосредно довеле до Илинденското востание во Битолскиот револуционерен округ.
Иако востанието не ја постигнало целта за политичка автономија, тоа оставило длабока трага во македонската историја. Станало симбол на организираната борба за слобода, самостојност и човечко достоинство.
Смилево останало трајно поврзано со ликот на Дамјан Груев и со подготовките за Илинден. Селото претрпело тешки последици во текот на востанието, но неговото население останало запаметено по големата поддршка што им ја дало на револуционерите.
Денес во Смилево се одбележуваат Конгресот, Илинденското востание и делото на Дамјан Груев. Спомен-музејот и историските обележја сведочат за настаните од 1903 година и за жртвата на населението.
Смилевскиот конгрес останува еден од клучните собири на Македонската револуционерна организација. Тој не бил само состанок за воени подготовки, туку историски момент во кој биле соочени надежта за слобода, свеста за недоволната подготвеност и одговорноста за судбината на населението.
Поради тоа, неговото место во македонската историја е неразделно од Илинденското востание. Одлуките донесени во Смилево го означиле почетокот на последната фаза од подготовките за востанието и го претвориле Битолскиот револуционерен округ во главно средиште на илинденската борба од 1903 година.
↑