Прилепскиот подвижен конгрес од 1904 година претставува еден од најзначајните собири на Македонската револуционерна организација во периодот непосредно по задушувањето на Илинденското востание. Тој бил првиот поголем повостанички окружен конгрес и имал задача да ја преиспита состојбата во Организацијата, да ги утврди причините за дотогашните слабости и да ги постави основите за нејзиното понатамошно обновување и реформирање.
Конгресот се одржал кон крајот на мај и во првата половина на јуни 1904 година на територијата на Прилепско. Бидејќи заседанијата не се одвивале на едно постојано место, туку учесниците постојано се преместувале од едно село во друго поради опасноста од откривање од османлиските власти, собирот останал познат како Прилепски подвижен конгрес.
Конгресот ги опфатил прилепските села Беловодица, Дрен, Смолани, Царевиќ, Топлица, Тројаци, Плетвар, Ореовец и Крстец, а неговата работа завршила на планината Борула. Ваквиот начин на одржување бил неопходен поради тешките безбедносни услови. Османлиските власти во тој период вршеле постојани потери по револуционерните чети, а Организацијата сè уште ги чувствувала последиците од големите човечки и материјални загуби претрпени во 1903 година.
Состојбата по Илинденското востание
По задушувањето на Илинденското востание, Организацијата се нашла во исклучително тешка положба. Голем број села биле запалени или опустошени, населението било изложено на репресии, многу револуционерни дејци загинале, биле уапсени или ја напуштиле земјата, а дел од организациската мрежа била разбиена. Во исто време, работата на Централниот комитет речиси запрела и не постоело ефикасно централно тело што би ја координирало дејноста на револуционерните окрузи.
Пред раководителите се поставиле повеќе важни прашања: дали Организацијата треба веднаш да продолжи со вооружените акции, како да се обноват комитетите, како да се заштити населението и на какви основи треба да се изгради идното раководење. Било потребно да се направи отворена и критичка процена на причините за неуспехот на востанието, но и да се спречи целосното растурање на организациските редови.
Идејата за свикување на конгресот се родила на советување во селото Карамани, Битолско. Меѓу главните иницијатори биле Христо Узунов и Ѓорѓи Сугарев, поддржани од Пере Тошев и Ѓорче Петров. Нивна основна намера била преку заедничка расправа да се постигне побрза консолидација на Организацијата и да се создаде нов начин на управување, приспособен на повостаничките услови.
Учесници и раководство
Иако формално бил конгрес на Битолскиот револуционерен округ, на собирот биле поканети и претставници од соседните делови на Скопскиот и Солунскиот револуционерен округ. Поради тоа, Прилепскиот конгрес имал и одредени белези на меѓуокружен собир и претставувал обид да се подготви терен за иден општ конгрес на Организацијата.
Во неговата работа учествувале тринаесет револуционерни дејци. Меѓу најистакнатите биле Дамјан Груев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Христо Узунов, Ѓорѓи Сугарев и Петар Ацев. Скопскиот револуционерен округ бил претставен од Стефан Димитров од Велешко, а од Солунскиот округ присуствувале Добри Даскалов и Пешо Самарџиев од Тиквешко. Анастас Лозанчев не присуствувал поради тешка болест.
За претседател на конгресот бил избран Дамјан Груев, еден од основачите и најискусните раководители на Организацијата, а за секретар бил определен Христо Узунов.
Судирот меѓу централизацијата и децентрализацијата
Најважното прашање на Прилепскиот конгрес било идното устројување на Организацијата. Во текот на расправите се издвоиле две основни гледишта.
Дамјан Груев сметал дека во тешките услови по востанието е потребно да се зачува силно централно раководство. Според ова гледиште, дисциплината и единството можеле да се одржат само ако најважните одлуки се донесуваат од повисоките органи, а пониските комитети строго ги спроведуваат нивните наредби. Груев стравувал дека прекумерната самостојност на окрузите и околиите може да доведе до расцепканост и слабеење на Организацијата.
Наспроти него, Пере Тошев и Ѓорче Петров, поддржани од поголемиот дел од учесниците, се залагале за поширока децентрализација, изборност и поголема одговорност на локалните раководства. Тие сметале дека претходната прекумерна тајност и централизација овозможувале мала група луѓе да донесува одлуки без доволно учество на членовите од теренот. Таквиот начин на управување, според нив, придонел и за некои од слабостите што се појавиле пред и за време на Илинденското востание.
Преовладало реформското гледиште. Било прифатено дека Организацијата треба да се обнови врз принципите на изборност, пошироко учество на членството и поделена одговорност меѓу централните, окружните, околиските и селските органи. Така, Прилепскиот конгрес означил значителен чекор кон демократизација на внатрешниот организациски живот.
Проектите за нов правилник
Пере Тошев подготвил проект-правилник според кој се предвидувала широка децентрализација на Организацијата. Требало да се напушти дотогашната силна централизација, а во управувањето да бидат вклучени повеќе истакнати сили од различните револуционерни окрузи и околии. Овој предлог бил познат како образец I и бил прифатен од мнозинството присутни.
Дамјан Груев првично предложил правилник заснован врз посилен централизам. Меѓутоа, откако станало јасно дека мнозинството не сака враќање кон стариот систем, тој го приспособил својот став. Во соработка со Ѓорче Петров бил подготвен втор, поумерен проект, познат како образец II. И тој прифаќал значителен дел од начелата на изборност и децентрализација.
Двата проект-правилника не биле замислени како конечни документи. Тие требало да бидат доставени на разгледување до револуционерните околии, каде членовите можеле да предлагаат измени и дополнувања. На тој начин се предвидувала поширока организациска расправа и гласање во кое секоја околија и секој округ би имале свој глас.
Подоцна, основните принципи на овие проекти биле вградени и во документите усвоени на Рилскиот конгрес во 1905 година.
Нови правила за четите
Прилепскиот конгрес го разгледал и прашањето за дејствувањето на вооружените чети. По востанието било неопходно подобро да се определат нивните задачи и односот кон легалната организациска мрежа.
Бил подготвен нов правилник за четите, со кој тие требало да бидат ставени под појасна контрола на Организацијата. Војводите не требало самостојно да преземаат акции што можеле да го изложат населението на непотребни репресии. Нивните основни задачи биле да ги штитат организациските дејци и населението, да ја обновуваат разбиената мрежа, да вршат обука и да се спротивставуваат на османлиските сили и на вооружените чети испраќани од соседните држави.
Конгресот назначил и инструктори-ревизори, кои требало да ја проверуваат работата, дисциплината и состојбата на четите во Битолскиот револуционерен округ. Со ова се настојувало да се спречи самоволието на одделни војводи и вооружената сила повторно да се стави во служба на организираното револуционерно движење.
Односот кон странските пропаганди
На конгресот се расправало и за засиленото дејствување на српската и грчката пропаганда и за навлегувањето на нивните вооружени чети во Македонија. По 1903 година овие активности значително се зголемиле, особено во оние области каде организациската мрежа била ослабена.
За начинот на спротивставување се појавиле несогласувања меѓу Ѓорче Петров и Пере Тошев. Ѓорче Петров се противел на присилното менување на црковната припадност на патријаршиските села и сметал дека Организацијата не треба да ја претвори револуционерната борба во верска или црковно-пропагандна пресметка. Според него, населението требало да се придобива преку доброволност и политичка работа, а не преку принуда.
Други дејци сметале дека кон странските пропаганди мора да се постапува поостро, бидејќи тие претставувале непосредна опасност за организациската мрежа. Конгресот не успеал целосно и јасно да го реши ова прашање, кое во следните години станало едно од најтешките во дејноста на Организацијата.
Значењето на Прилепскиот конгрес
Прилепскиот подвижен конгрес не донел одлука за ново општо востание. Неговата главна задача била Организацијата да се обнови, да се приспособи на новите услови и да извлече поуки од настаните во 1903 година.
Неговото значење се состои во тоа што прв ја отворил серијата повостанички окружни конгреси. Со него започнал процесот на реорганизација што продолжил на конгресите во другите револуционерни окрузи, а завршил со Општиот рилски конгрес во 1905 година.
Конгресот го потврдил начелото дека локалните организации треба да имаат поголема улога при донесувањето на одлуките. Биле прифатени изборноста, отчетноста и поделбата на надлежностите, со што се ограничувала можноста целата власт да се сосредоточи во рацете на неколкумина раководители.
Истовремено, Прилепскиот конгрес покажал дека меѓу водечките дејци постоеле различни гледишта за идниот пат на револуционерното движење. Разликите меѓу централистите и приврзаниците на децентрализацијата не биле целосно надминати, но во Прилеп реформската струја добила јасна предност.
Одлуките на конгресот не биле во целост спроведени. Отсуството на ефикасно централно раководство, тешката состојба на теренот, османлиските потери и растечкото навлегување на странските вооружени пропаганди го отежнувале процесот на реорганизација. Сепак, неговиот демократски дух се пренел на следните окружни собири и имал силно влијание врз уставните и правилничките решенија донесени на Рилскиот конгрес.
Поради тоа, Прилепскиот подвижен конгрес од 1904 година зазема значајно место во историјата на Македонската револуционерна организација. Тој бил пресвртница меѓу периодот на големото востание и новата фаза на револуционерната борба – фаза во која обновувањето на организациската мрежа, внатрешната демократизација и заштитата од надворешните пропаганди станале нејзини главни задачи.
↑