Детство, духовна служба и приклучување кон ВМОРО
Тома Николов Христов, познат како Поп Тома, е роден во 1861 година во селото Вранештица, Кичевско. Основното образование го стекнал во манастирот „Света Богородица Пречиста“, каде што учел три години, а потоа школувањето го продолжил во Солунската машка гимназија.
По завршувањето на гимназијата работел како учител, а во 1889 година во Цариград бил ракоположен за ѓакон. По враќањето во Македонија служел како егзархиски свештеник и учител во Битола, при црквата „Света Богородица“, каде што стекнал голем углед меѓу населението.
По создавањето на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО), Поп Тома станал еден од нејзините најистакнати дејци во Битолскиот револуционерен округ. Одржувал блиски врски со Даме Груев, Пере Тошев, Анастас Лозанчев, Павел Христов, Борис Сарафов, Христо Матов и други водачи на Организацијата, ставајќи го својот авторитет и положба во служба на револуционерното дело.
Во 1896 година бил назначен за егзархиски намесник во Дебар, а во 1899 година за архиерејски намесник во Кичево. Истовремено бил член на Битолскиот окружен револуционерен комитет, како и на комитетите во Кичево и Дебар, активно организирајќи ја револуционерната мрежа во западниот дел на Македонија.
Кон крајот на 1899 година, по убиството на неколку османлиски бегови во Кичевско, бил осомничен од османлиските власти и затворен во Кичево и Битола. По ослободувањето повторно бил обвинет, овојпат за убиство на предавник. Свесен дека повторното апсење може да заврши со смртна пресуда, ја напуштил свештеничката служба и преминал во илегала.
Најнапред се приклучил на четата на Тома Давидов, а по неговата погибија преминал во четата на Славејко Арсов, која дејствувала во Ресенско. Подоцна, заедно со Васил Попов и Христо Сугарев, повторно се вратил во Кичевско, продолжувајќи ја револуционерната борба.
Во 1903 година учествувал на Смилевскиот конгрес, каде што добил доверлива задача да ги пренесе кон Задграничното претставништво во Софија протоколите и одлуките на Конгресот. Оваа задача сведочи за големата доверба што раководството на ВМОРО ја имало во него.
Обновувањето на Организацијата, затворот и последните години
По задушувањето на Илинденското востание, Поп Тома повторно се вратил во Битолскиот револуционерен округ, каде што заедно со Даме Груев активно работел на обновувањето на револуционерната мрежа. Во услови на силен прогон од османлиските власти, тие работеле на повторното формирање на месните комитети, воспоставувањето на курирските врски и обновувањето на четничката организација во Кичевско, Дебарско и поширокиот битолски крај.
Во 1906 година, по познатата Лигушева афера во Битолско, османлиските власти започнале нов бран апсења на истакнати членови на ВМОРО. Поп Тома повторно бил уапсен и осуден на доживотен затвор. Казната ја издржувал во Битолскиот затвор, каде што поминал девет месеци.
По Младотурската револуција (Хуриетот) во 1908 година, бил опфатен со општата амнестија за политичките затвореници и бил ослободен. По излегувањето од затвор повторно се вклучил во општествениот и духовниот живот, продолжувајќи да го поддржува македонското национално движење.
Во следните децении живеел претежно во Софија, каде што останал почитуван меѓу македонската емиграција и поранешните револуционери. Иако веќе не бил непосредно вклучен во организациските активности, неговиот авторитет како долгогодишен свештеник и револуционер останал голем.
Во 1934 година, поради тоа што во црквата „Света Петка“ во Софија одржал панихида за починат член на ВМРО, бил расчинет од црковните власти. Овој чин бил доживеан како политички мотивирана мерка и предизвикал реакции кај македонската емиграција.
Поп Тома починал на 18 август 1946 година во Софија, по повеќе од половина век посветен на духовната служба и на македонското револуционерно движење.
Хронологија
1861 – Роден во с. Вранештица, Кичевско.
1889 – Ракоположен за ѓакон во Цариград.
1896 – Егзархиски намесник во Дебар.
1899 – Архиерејски намесник во Кичево; член на Битолскиот окружен револуционерен комитет.
1899–1900 – Двапати уапсен; преминува во четничките редови.
1903 – Учесник на Смилевскиот конгрес и доверлив курир на ВМОРО.
1903–1905 – Работи со Даме Груев на обновувањето на Организацијата.
1906 – Осуден на доживотен затвор по Лигушевата афера.
1908 – Ослободен по амнестијата на Младотурската револуција.
1934 – Расчинет поради одржување панихида за член на ВМРО.
18 август 1946 – Починува во Софија.
Историско значење
Поп Тома е една од најзначајните духовни личности во историјата на ВМОРО. Како свештеник, учител, член на Битолскиот окружен револуционерен комитет, близок соработник на Даме Груев, Пере Тошев, Борис Сарафов и Христо Матов, тој дал исклучителен придонес во организирањето на револуционерната мрежа во Кичевско, Дебарско и Битолско.
Неговиот живот е пример за тесната поврзаност меѓу духовната служба и националноослободителното движење. И покрај долгогодишните затвори, прогоните и расчинот, Поп Тома останал доследен на своите убедувања и до крајот на животот уживал голем углед меѓу македонските револуционери и емиграцијата.