Детство, печалбарските години и вклучувањето во револуционерното движење
Питу Гули е роден во 1865 година во Крушево, во влашко (ароманско) семејство. Неговото вистинско име било Петре Гули, а прекарот Питу го добил уште во младоста. Детството го поминал во Крушево, каде што го стекнал основното образование и рано се соочил со тешкиот живот под османлиската власт. (macedonism.org)
Како и многу млади луѓе од Крушево, заминал на печалба во Софија. Таму се запознал со македонската револуционерна емиграција и постепено се вклучил во ослободителното движење. Во 1885 година учествувал како доброволец во Српско-бугарската војна, стекнувајќи драгоцено воено искуство.
По враќањето во Македонија започнал да собира група истомисленици и кон крајот на XIX век формирал сопствена чета, со која дејствувал во Крушевско, Прилепско, Демирхисарско и Кичевско. Во првите години неговата чета имала претежно заштитна улога – го бранела населението од насилствата на османлиските власти и разбојничките банди, но постепено се вклучила во организираната револуционерна борба.
Во 1898 година Питу Гули официјално се приклучил на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО). Благодарение на својата храброст, искуство и авторитет, бил назначен за крушевски војвода и станал еден од најпочитуваните водачи во Битолскиот револуционерен округ.
Во годините пред Илинденското востание постојано ги обиколувал селата во Крушевско, организирал комитети, собирал оружје и обучувал нови четници. Особено се грижел за единството меѓу различните народности во Крушево, сметајќи дека слободата може да се избори само со заедничка борба на сите жители на Македонија.
Неговата чета била составена од искусни и дисциплинирани борци, кои уживале голем углед меѓу населението. Благодарение на неговото воено искуство и природните лидерски способности, Питу Гули станал една од клучните личности во подготовките за Илинденското востание во Крушевскиот револуционерен реон.
Илинденското востание, Крушевската Република и херојската одбрана на Мечкин Камен
Во пресрет на Илинденското востание, Питу Гули бил меѓу главните организатори на револуционерните сили во Крушевскиот револуционерен реон. Како искусен војвода, учествувал во подготовката на четите, обезбедувањето оружје и координацијата меѓу крушевските и околните револуционерни комитети.
На 2 август 1903 година, со избувнувањето на Востанието, четите на ВМОРО го ослободиле Крушево, кое станало центар на Крушевската Република – првата слободна територија во Македонија за време на Илинденското востание.
По воспоставувањето на Републиката, Питу Гули добил една од најодговорните задачи. Заедно со својата чета од околу 300 востаници, позната како Крушевска чета, бил задолжен да го брани приодот кон Крушево од правецот на Мечкин Камен. Тоа било најважното стратешко место за одбраната на градот.
Во деновите што следеле, бројна османлиска војска, потпомогната од башибозук, започнала силен напад врз Крушево. Иако биле повеќекратно помалубројни и послабо вооружени, Питу Гули и неговите соборци решиле да ја задржат османлиската војска колку што е можно подолго, овозможувајќи им на дел од востаниците и на цивилното население да се повлечат.
На 12 август 1903 година, на Мечкин Камен, се водела една од најславните битки во историјата на македонското револуционерно движење. Питу Гули одбил да се повлече и останал на својата позиција до последниот момент. Заедно со своите четници водел жестока борба против далеку побројниот непријател.
Во текот на битката загинал заедно со голем број свои соборци. Со нивната саможртва бил забавен продорот на османлиската војска, а одбраната на Крушево влегла во легендата како симбол на храброста и саможртвата.
Битката кај Мечкин Камен претставува еден од најсветлите моменти на Илинденското востание. Името на Питу Гули станало синоним за непоколебливост, пожртвуваност и љубов кон слободата.
Современиците сведочат дека Питу Гули бил човек со исклучителен авторитет. Неговите четници му верувале безрезервно, а народот го почитувал како праведен, чесен и храбар војвода. Неговата последна одлука – да остане на Мечкин Камен и да се бори до крај – го направила една од најлегендарните личности во историјата на Македонија.
Со својата саможртва, Питу Гули ја надминал рамката на еден обичен војвода и станал траен симбол на Илинденската епопеја и на стремежот на македонскиот народ кон слобода.
Последните денови, историското наследство и бесмртната легенда
Со падот на Крушевската Република, завршила и последната борба на Питу Гули. Неговата херојска погибија на Мечкин Камен на 12 август 1903 година оставила длабок впечаток кај современиците и брзо прераснала во легенда. Уште непосредно по Востанието, неговото име почнало да се споменува како пример за безрезервна пожртвуваност и верност кон идеалот за слободна Македонија.
Питу Гули не бил само храбар војвода, туку и човек кој верувал во заедничката борба на сите жители на Македонија, без разлика на нивната народност или вера. Во неговата чета имало борци од различно потекло, а самиот тој уживал голем углед кај населението во Крушевско и пошироко.
По Илинденското востание, неговото име останало неразделно поврзано со Крушевската Република и Мечкин Камен. За генерациите што доаѓале, Питу Гули станал симбол на непокорноста, достоинството и подготвеноста да се жртвува сопствениот живот за слободата на татковината.
Неговото дело е овековечено во народните песни, историските трудови, мемоарите на неговите соборци и во бројни книжевни дела. Во Крушево денес се наоѓа споменикот на Мечкин Камен, кој претставува едно од најзначајните места на сеќавање на Илинденската епопеја.
Личност и карактер
Современиците го опишуваат Питу Гули како човек со извонредна физичка сила, природен авторитет и голема човечност. Бил скромен, правичен и секогаш подготвен прв да застане пред своите четници во најопасните моменти.
Неговата храброст никогаш не била непромислена. Секогаш внимателно ги планирал акциите и се грижел за своите луѓе. Но, кога станувало збор за слободата на Македонија, бил подготвен да ја плати највисоката цена.
Хронологија
1865 – Роден во Крушево.
1885 – Доброволец во Српско-бугарската војна.
1898 – Се приклучува на ВМОРО и станува крушевски војвода.
1902–1903 – Организира револуционерни комитети и чети во Крушевско.
2 август 1903 – Учествува во ослободувањето на Крушево.
2–12 август 1903 – Командува со одбраната на Крушевската Република.
12 август 1903 – Херојски загинува во битката на Мечкин Камен.
Историско значење
Питу Гули е една од најсветлите личности во историјата на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација и на Илинденското востание. Како крушевски војвода, организатор на востаничките сили и командант на одбраната на Мечкин Камен, тој го дал својот живот за слободата на Македонија.
Неговата херојска погибија го претворила во симбол на саможртвата и непокорот. Заедно со Гоце Делчев, Даме Груев, Никола Карев, Пере Тошев и Христо Узунов, Питу Гули припаѓа на пантеонот на најголемите македонски револуционери. Неговото име останува трајно врежано во колективната меморија како пример за безусловна љубов кон татковината и идеалите на македонското ослободително движење.
Во народната традиција
Херојската погибија на Питу Гули на Мечкин Камен оставила длабока трага во народната меморија. Неговото име станало симбол на храброста, саможртвата и непокорот, а неговиот подвиг со генерации се пренесувал преку народни песни, преданија и раскажувања.
Во македонската народна традиција Питу Гули е опеан како војвода кој не се повлекол пред многубројниот непријател, туку останал да се бори до последниот здив за слободата на Македонија. Неговиот лик инспирирал бројни писатели, поети и историчари, а неговото име денес го носат училишта, улици, културни установи и воени единици.
Споменикот на Мечкин Камен во Крушево претставува едно од најзначајните спомен-обележја посветени на Илинденското востание и на неговите херои. Секоја година, на 2 Август – Илинден, илјадници посетители оддаваат почит на Питу Гули и на неговите соборци, чувајќи го споменот на нивната саможртва и нивниот идеал за слободна Македонија.
↑