Од командант на НОБ до член на Президиумот на АСНОМ
Петре Пирузе-Мајски припаѓа на генерацијата македонски дејци кои имале значајна улога во Народноослободителната борба и создавањето на македонската држава, но подоцна самите станале жртви на политичкиот систем во чие создавање учествувале.
Роден е на 5 мај 1907 година во Охрид. По завршувањето на образованието во родниот град заминал во Белград, каде што студирал право. Дипломирал на Правниот факултет и по враќањето во Македонија работел како адвокатски приправник во Охрид.
Уште пред Втората светска војна бил активен во студентското и комунистичкото движење. По окупацијата на Македонија во 1941 година активно се вклучил во организирањето на Народноослободителното движење.
Особено значајна била неговата дејност во Дебарца и Западна Македонија. Пирузе станал командант на Втората оперативна зона и еден од раководителите на Народноослободителната борба во западниот дел на Македонија. Подоцна бил член на Главниот штаб на НОВ и ПОМ и бил избран за делегат на Второто заседание на АВНОЈ.
Неговата улога продолжила и во подготовките за создавање на македонската државна власт. Пирузе бил член на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ и делегат на Првото заседание одржано на 2 август 1944 година.
На заседанието бил избран за член на Президиумот на АСНОМ.
Со тоа Петре Пирузе-Мајски се нашол во самиот врв на новосоздадената македонска државна власт.
Првиот повереник за правосудство
На првата седница на Президиумот на АСНОМ, одржана на 6 август 1944 година, биле определени поверениците задолжени за одделните области на државната управа. Петре Пирузе-Мајски бил назначен за повереник за судство, односно прв човек на правосудството во новата македонска држава.
Неговата правничка подготовка и политичкото искуство го поставиле во положба непосредно да учествува во создавањето на институциите на македонскиот правосуден систем.
Пирузе бил и член на Законодавната комисија при Президиумот на АСНОМ, чија задача била да ги разгледува законодавните акти пред нивното конечно усвојување.
Истовремено бил вклучен и во работата поврзана со утврдувањето на македонската азбука. Така неговото име се појавува меѓу луѓето што во првите месеци на македонската државност работеле на некои од нејзините најважни институционални и национално-културни прашања.
Но неговото присуство во врвот на македонската власт не траело долго.
По формирањето на првата македонска влада, Пирузе постепено бил оддалечен од политичкиот центар во Македонија. Во 1946 година бил испратен во Белград, каде што станал судија на Врховниот суд на Југославија.
На прв поглед станувало збор за висока правосудна функција. Но со неговото заминување од Македонија завршила непосредната улога што ја имал во македонската државна и политичка власт.
Само неколку години подоцна судбината на првиот повереник за правосудство ќе добие драматичен пресврт.
Човекот кој учествувал во создавањето на македонското правосудство ќе биде лишен од слобода без редовна судска пресуда и испратен на Голи Оток.
Пирузе-Мајски и македонското национално прашање
Политичките несогласувања околу Петре Пирузе-Мајски не започнале со Резолуцијата на Информбирото во 1948 година. Уште во текот на Народноослободителната борба и непосредно по ослободувањето, тој припаѓал на кругот македонски дејци кои особено силно го поставувале прашањето за националните интереси и иднината на Македонија.
Пирузе се залагал за обединување на Македонија. Неговата концепција не подразбирала едноставно издвојување на Вардарска Македонија од Југославија. Обединувањето го гледал како можно во рамките на југословенската федерација или, во поширока перспектива, во состав на идна Балканска федерација.
Во тој поглед неговите ставови го доближувале до дел од другите истакнати македонски дејци од периодот на АСНОМ, меѓу кои Методија Андонов-Ченто, Павел Шатев, Венко Марковски и други.
Во документите и историските истражувања оваа група понекогаш се означува како „промакедонска струја“. Не станувало збор за формално организирана политичка група со сопствена структура, туку за повеќе личности кои во различни околности покажувале поголема чувствителност кон прашањето за македонската самостојност, обединувањето на Македонија и положбата на македонската држава во југословенската федерација.
Пирузе особено реагирал кога сметал дека одлуките за македонското национално прашање се носат без доволно учество на македонските политички претставници.
Заедно со Благој Хаџи Панзов поднел приговор во кој било истакнато барањето за обединување на Македонија. Истовремено било застапувано гледиштето дека за толку крупно национално прашање не треба самостојно да одлучува Главниот штаб, туку новоизбрано македонско народно собрание.
Ваквите ставови постепено го довеле Пирузе во судир со партиското раководство. Во партиските оценки тој почнал да биде означуван како националист, а по војната бил вбројуван меѓу дејците чии погледи биле оценувани како политички неприфатливи.
Овој момент е особено важен за разбирањето на неговата понатамошна судбина.
Испраќањето на Пирузе во Белград во 1946 година формално претставувало поставување на исклучително висока функција – судија на Врховниот суд на Југославија. Сепак, со тоа тој бил оддалечен од непосредното политичко и институционално дејствување во Македонија, каде што претходно бил член на Президиумот на АСНОМ и прв повереник за правосудство.
Затоа неговиот случај покажува значајна сличност со судбините на повеќе истакнати личности од првата генерација на АСНОМ. Ченто бил политички отстранет и осуден, Шатев бил маргинализиран и прогонуван, а подоцна и Пирузе ќе биде целосно отстранет од политичкиот живот.
Резолуцијата на Информбирото од 1948 година ќе создаде нови услови за пресметка со политички неподобните личности.
Кај Петре Пирузе-Мајски тоа ќе заврши особено парадоксално: човекот кој бил прв повереник за правосудство на современата македонска држава ќе биде лишен од слобода и испратен на Голи Оток без редовна судска одлука.
Апсењето и Голи Оток – 1950–1954
По Резолуцијата на Информбирото од 1948 година, политичката положба на Петре Пирузе-Мајски дополнително се влошила. Во атмосферата на пресметка со вистинските и наводните приврзаници на Советскиот Сојуз, неговите претходни политички ставови и несогласувања повторно станале предмет на сомневање.
Пирузе бил обвинет дека зазема информбировски позиции.
На 14 ноември 1950 година бил лишен од слобода во Белград, каде што во тоа време работел како судија на Врховниот суд на Југославија.
Особено впечатлив е начинот на кој бил казнет.
Петре Пирузе-Мајски бил правник, поранешен прв повереник за правосудство на Македонија и судија на највисокиот суд на југословенската федерација. Сепак, против него не била спроведена редовна судска постапка во која би имал можност пред суд да се брани од обвиненијата.
Без редовна судска пресуда бил испратен на Голи Оток.
Голи Оток во тој период претставувал место за изолација и репресија врз лицата означени како приврзаници на Информбирото и други политички противници на југословенското раководство. Затворениците биле изложени на исклучително сурови услови, физички и психолошки притисоци и систем на меѓусебно „превоспитување“.
Пирузе останал на Голи Оток до февруари 1954 година.
Така се создал еден од најголемите парадокси во неговиот живот: човекот кој во август 1944 година бил поставен на чело на правосудството на новата македонска држава, само шест години подоцна бил лишен од слобода без редовно судење.
Од член на Президиумот на АСНОМ, прв повереник за правосудство и судија на Врховниот суд на Југославија, Петре Пирузе-Мајски станал политички затвореник на Голи Оток.
Но неговото ослободување во 1954 година не значело и негова политичка рехабилитација.
По враќањето од Голи Оток, Пирузе бил политички и општествено маргинализиран. Човекот кој во 1944 година се наоѓал меѓу основачите на македонските државни институции повеќе немал место во политичкиот врв на Македонија.
Ќе поминат уште многу години пред партијата повторно да го прими во своите редови.
По Голи Оток – политичката деградација и доцната рехабилитација
Ослободувањето од Голи Оток во февруари 1954 година не значело и враќање на Петре Пирузе-Мајски во политичкиот и јавниот живот.
По речиси четири години поминати во заточеништво, поранешниот член на Президиумот на АСНОМ и прв повереник за правосудство бил политички дискредитиран и професионално маргинализиран. Наместо да се врати на високите правосудни функции што ги извршувал пред апсењето, работел како правник во Сојузната управа за ветеринарство во Белград.
Надзорот над него продолжил и по ослободувањето. Неговото враќање во Македонија и обидите повторно професионално да се ангажира биле следени од безбедносните структури. Со години останал надвор од политичкиот живот во кој некогаш имал значајно место.
Дури во 1966 година дошло до негова рехабилитација, а наредната година му била вратена „Партизанската споменица 1941“.
Но ниту тогаш неговата политичка положба не била целосно обновена.
Во членството на Комунистичката партија на Македонија бил вратен дури во 1970 година – дваесет години по неговото испраќање на Голи Оток.
Петре Пирузе-Мајски починал на 12 јануари 1980 година во родниот Охрид.
Неговата животна судбина останува еден од впечатливите примери за противречностите на повоениот политички систем во Македонија и Југославија.
Како борец и командант во Народноослободителната борба, член на Главниот штаб, член на Иницијативниот одбор за АСНОМ, делегат и член на Президиумот на АСНОМ, тој непосредно учествувал во создавањето на современата македонска држава. Како правник бил прв повереник за правосудство и учествувал во поставувањето на темелите на македонските правосудни институции.
Само неколку години подоцна истиот човек бил прогласен за политички неподобен и испратен на Голи Оток без редовна судска пресуда.
Токму овој парадокс ја прави судбината на Петре Пирузе-Мајски особено значајна: еден од луѓето што учествувале во создавањето на институциите на новата држава самиот станал жртва на системот што тие институции требало да го претставуваат и заштитуваат.