Младотурската револуција од јули 1908 година била пречекана со големи надежи од населението во Македонија и од најголемиот дел на македонското револуционерно движење. Обновувањето на Османлискиот устав, прогласувањето еднаквост на сите граѓани и ветувањето политички слободи создале уверување дека вооружената борба можеби повеќе нема да биде неопходна.
Четите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација слегле од планините, а голем број дотогашни нелегални револуционери почнале јавно да дејствуваат. Наместо тајни комитети, вооружени чети и курирски канали, тие започнале да основаат политички клубови, да издаваат весници, да организираат собири и да учествуваат на изборите за Османлискиот парламент.
Овој краток период на легален политички живот бил познат како периодот на Хуриетот, односно слободата. Меѓутоа, уште во текот на 1909 година станало јасно дека младотурскиот режим нема намера да ѝ дозволи автономија на Македонија, ниту да прифати вистинска политичка децентрализација на Османлиското Царство.
Младотурците постепено го напуштиле јазикот на еднаквоста и братството и започнале да спроведуваат политика на централизација, разоружување и ограничување на политичките организации. Поради тоа, дел од поранешните дејци на ВМОРО повторно преминале во илегала и започнале да ја обновуваат тајната револуционерна мрежа.
Повторното преминување во илегала не се случило одеднаш, ниту сите поранешни организациски струи постапиле истовремено. Тоа било постепен процес што започнал во 1909 година и се засилувал во текот на 1910 и 1911 година, сè до почетокот на Балканските војни.
Големите надежи од Хуриетот
По обновувањето на Уставот во јули 1908 година, низ Македонија се одржувале големи јавни прослави. Муслимани, христијани и припадници на различни народности се собирале на градските плоштади и ги извикувале паролите:
„Слобода, еднаквост и братство!“
„Да живее Уставот!“
„Да живее Хуриетот!“
По долгогодишните вооружени судири, апсења, потери и одмазди, се создало чувство дека започнува нова епоха. Политичките затвореници биле ослободувани, прогонетите се враќале во своите домови, а четите јавно влегувале во градовите.
Јане Сандански, Христо Чернопеев и другите раководители од Серскиот револуционерен округ биле свечено пречекани во Солун. Слични настани се случувале и во другите делови на Македонија.
Револуционерите се согласиле привремено да ја прекинат вооружената борба, верувајќи дека новиот уставен поредок ќе овозможи политичка слобода, локална самоуправа и рамноправност на населението.
Сепак, поискусните дејци биле внимателни. Дел од оружјето не било предадено, туку било скриено во тајни складишта. Тие не биле сигурни дали младотурските ветувања ќе бидат почитувани и дали уставниот поредок ќе биде траен.
Различните струи во поранешната ВМОРО
Младотурската револуција ја затекнала ВМОРО поделена на повеќе спротивставени струи.
Приврзаниците на Јане Сандански, Христо Чернопеев и реформско-демократската струја сметале дека новиот поредок треба да се искористи за легална политичка борба. Тие се залагале за демократизација и федеративно преуредување на Османлиското Царство, при што Македонија би добила широка самоуправа.
Од нивните редови постепено се создала Народната федеративна партија. Таа настојувала преку парламентот, јавните собири и политичкото организирање да ги застапува интересите на населението и да се спротивстави на поделбата на Македонија.
Другата струја, поврзана со Христо Матов, Тодор Александров, Петар Чаулев и други поранешни дејци на Организацијата, исто така, го прифатила привремениот премин во легалност. Од неа бил создаден Сојузот на бугарските уставни клубови.
Оваа група била многу повнимателна кон младотурските намери. Нејзините припадници сметале дека Организацијата не треба целосно да ја уништи нелегалната мрежа и дека мора да биде подготвена повторно да ја започне револуционерната борба доколку уставните ветувања не бидат исполнети.
Така, уште во периодот на најголемата хуриетска еуфорија, меѓу поранешните револуционери постоело сомневање дека легалниот политички живот може да биде само привремена појава.
Основната цел на младотурците
Главната цел на младотурскиот Комитет „Единство и напредок“ била зачувување на Османлиското Царство и спречување на неговото понатамошно распаѓање.
Младотурците го обновиле Уставот и парламентот, но не биле подготвени да прифатат автономни области засновани врз историски, географски или национални особености.
Тие се залагале за создавање единствена османлиска држава во која сите жители формално ќе бидат еднакви граѓани. Зад оваа идеја, меѓутоа, постепено се развивала политика на строга централизација и зацврстување на турското политичко влијание.
За младотурското раководство барањето за автономија на Македонија претставувало опасност. Според него, политичкото издвојување на Македонија би можело да биде прв чекор кон нејзиното целосно одделување од Царството.
Токму поради тоа, главните цели на младотурците и на македонското револуционерно движење биле суштински различни. Младотурците се бореле за обновена и централизирана империја, додека ВМОРО се залагала за автономна Македонија како посебна политичка целина.
Противударот од 1909 година
Во април 1909 година во Цариград избувнал бунт на воени, дворски и верски кругови што се обиделе да го укинат младотурскиот поредок и да го вратат целосното владеење на султанот Абдул Хамид II.
За задушување на бунтот била создадена таканаречената Акциона армија, која од Солун се упатила кон Цариград.
Кон неа се приклучиле и одреди предводени од Јане Сандански и Христо Чернопеев. Тие сметале дека го бранат Уставот, политичките слободи и можноста за демократско преуредување на Царството.
Акционата армија влегла во Цариград, бунтот бил задушен, а султанот Абдул Хамид II бил симнат од престолот. На негово место бил поставен Мехмед V.
Учеството на македонските револуционери во одбраната на Уставот покажало дека тие искрено се обидувале да му дадат можност на новиот политички поредок.
Но по победата над противударот, Комитетот „Единство и напредок“ дополнително ја зацврстил својата власт. Наместо проширување на слободите, започнал процес на ограничување на политичката опозиција и засилување на државниот централизам.
Ограничување на политичките организации
Во 1909 година младотурската власт започнала да носи закони и административни мерки со кои се ограничувало политичкото организирање врз национална, верска или регионална основа.
Овие мерки непосредно ги погодиле организациите создадени од поранешните дејци на ВМОРО.
Сојузот на бугарските уставни клубови бил принуден да ја прекине својата работа. Неговите клубови биле затворани, а политичките активности на членовите биле ограничувани.
Под притисок се нашла и Народната федеративна партија. Иако нејзините раководители претходно соработувале со младотурците, нивните барања за децентрализација и федеративно преуредување биле неприфатливи за Комитетот „Единство и напредок“.
Младотурската власт настојувала да не дозволи политички организации што би можеле да претставуваат одделни народи или области. Сите граѓани требало да бидат вклучени во единствениот османлиски политички систем.
Со тоа биле урнати надежите дека македонското прашање може да биде поставено и решавано преку легални политички средства.
Укинување на легалните клубови
Политичките клубови биле најважните центри на легалниот живот на поранешните револуционери.
Во нив се одржувале состаноци, се разгледувале локални проблеми, се подготвувале изборни листи и се организирале јавни собири. Клубовите истовремено служеле и за одржување на врските меѓу поранешните членови на Организацијата.
За младотурските власти тие претставувале потенцијална опасност. Зад легалното политичко дејствување можела повторно да се создаде широка мрежа способна да бара автономија или да организира вооружен отпор.
Затоа локалната администрација започнала да ги следи клубовите, да ги проверува нивните членови и да ги ограничува нивните активности.
До крајот на 1909 година најголемиот дел од клубовите биле затворени или практично оневозможени да работат.
Луѓето што само една година претходно јавно држеле говори и учествувале на избори повторно биле принудени да се состануваат тајно.
Разоружувањето на населението
Една од најважните причини за повторното преминување на Организацијата во илегала била младотурската акција за разоружување на населението.
По долгогодишната револуционерна борба, во многу македонски села се наоѓале пушки, револвери, бомби и муниција. Дел од оружјето било останато од Илинденското востание, а дел било набавено во следните години.
Младотурската власт барала оружјето да биде предадено. Официјалното образложение било дека во една уставна држава повеќе нема потреба од нелегални чети и вооружени организации.
Меѓутоа, револуционерните дејци стравувале дека разоружувањето има друга цел – целосно уништување на способноста на населението да се спротивстави на централната власт.
Во повеќе области претресите биле спроведувани насилно. Куќите биле пребарувани, жителите биле испрашувани, тепани и апсени, а селските првенци биле принудувани да кажат каде се наоѓаат оружјето и организациските складишта.
Овие постапки силно потсетувале на времето пред Хуриетот и покажале дека старите полициски и репресивни методи не исчезнале.
Скриеното оружје
И покрај наредбите на власта, голем дел од оружјето не бил предаден.
Поранешните револуционери го закопувале во дворови, го криеле во планински пештери, црковни простории, напуштени куќи и специјално подготвени складишта.
Организациските работници воделе тајни списоци за местата каде што се чувале пушките и муницијата. Само мал број доверливи лица знаеле за нивната точна местоположба.
Во некои места на властите им биле предавани стари или неисправни пушки, додека подоброто оружје било задржувано.
Ова покажува дека уште во 1909 година дел од поранешните членови на ВМОРО очекувале повторно продолжување на вооружената борба.
Чувањето на оружјето било прв чекор кон обновувањето на илегалната организација.
Полицискиот надзор
Со зацврстувањето на младотурската власт бил засилен надзорот врз поранешните револуционерни дејци.
Полицијата составувала списоци на поранешни војводи, четници, учители, курири и членови на месните комитети. Се следеле нивните патувања, состаноци и преписки.
Особено внимателно биле набљудувани дејците што не го предале оружјето или отворено ја критикувале политиката на Комитетот „Единство и напредок“.
Во повеќе градови биле вршени претреси и апсења. Печатот бил изложен на цензура, а јавните собири биле ограничувани или забранувани.
Луѓето што претходно биле амнестирани повторно се нашле под сомнение. Некои биле принудени да ги напуштат своите домови и повторно да се засолнат во планините или да преминат преку границата.
Со тоа се обновувале условите карактеристични за нелегалното револуционерно дејствување.
Разочарувањето на поранешните револуционери
Разочарувањето од младотурскиот режим било особено силно меѓу луѓето што искрено го прифатиле Хуриетот.
Тие ги распуштиле четите, јавно се појавиле пред властите и се обиделе да ги остварат своите цели преку законски политички средства.
Наместо очекуваната автономија и локална самоуправа, добиле централизирана администрација што не ги признавала посебните интереси на Македонија.
Наместо целосна слобода на здружување, нивните политички клубови биле забранети.
Наместо еднаквост и доверба, биле изложени на полициски надзор, разоружување и апсења.
Во такви услови, сè повеќе дејци заклучувале дека легалниот период завршил и дека повторно е неопходно создавање тајна организациска мрежа.
Тодор Александров и обновувањето на мрежата
Еден од главните дејци во повторното организирање бил Тодор Александров.
Тој уште од почетокот бил внимателен кон младотурските ветувања и не сметал дека Организацијата треба целосно да се распушти. Александров одржувал контакти со поранешните околиски и окружни раководители и настојувал да ги зачува врските меѓу нив.
Кога легалните клубови биле затворени, тој започнал поактивно да работи на обновување на тајните комитети.
Посебно внимание било посветено на Скопскиот револуционерен округ, каде Александров имал силно влијание. Во Штипско, Кочанско, Радовишко, Малешевско, Велешко и во другите области повторно биле воспоставувани врски со доверливи луѓе.
Организациската работа се одвивала внимателно. Не било можно веднаш да се создадат големи чети, бидејќи властите будно ги следеле поранешните револуционери.
На почетокот се создавале мали тајни групи, се собирале информации, се чувало оружје и се обновувале курирските патишта.
Христо Чернопеев и повторната илегала
Христо Чернопеев бил меѓу дејците што во почетокот го прифатиле Хуриетот и учествувале во одбраната на уставниот поредок.
Тој соработувал со Јане Сандански и учествувал во Акционата армија што го задушила противударот во Цариград.
Меѓутоа, Чернопеев постепено се разочарал од политиката на младотурците. Централизацијата, ограничувањето на политичките права и разоружувањето покажале дека ветената слобода нема да ги исполни очекувањата на македонското револуционерно движење.
Тој повторно се вклучил во тајната организациска работа и во обновувањето на вооружените структури.
Неговото искуство како војвода и организатор било значајно за создавањето нови чети и за поврзувањето на различните револуционерни области.
Положбата на Јане Сандански
Јане Сандански подолго од другите раководители се обидувал да ја зачува можноста за легална и федералистичка политичка борба.
Тој верувал дека преку демократизација на Османлиското Царство Македонија може да биде зачувана како целина и да добие широка самоуправа.
Сандански не сакал брзо враќање кон старите методи на четничка борба. Тој сметал дека населението е изморено од долгогодишните вооружени судири и дека треба да се искористат сите политички можности.
Сепак, и неговите односи со младотурците постепено се влошиле. Комитетот „Единство и напредок“ не ја прифаќал федерализацијата, а Народната федеративна партија била ограничена во својата работа.
Дел од неговите поранешни соработници, меѓу кои Христо Чернопеев, повторно се насочиле кон нелегална активност.
Така, поранешната Серска група дополнително се поделила околу прашањето дали да се продолжи со легалната борба или повторно да се пристапи кон вооружено организирање.
Обновување на тајните комитети
Повторното преминување во илегала започнало со обновување на некогашната комитетска мрежа.
Во селата и градовите биле избирани доверливи лица што требало да одржуваат врска со окружните и околиските раководители.
Комитетите повторно собирале средства, пренесувале писма, обезбедувале засолништа и подготвувале места за чување оружје.
Поради силниот полициски надзор, новата мрежа била помала и повнимателно организирана од онаа пред Илинденското востание.
Членовите не ги познавале сите други лица вклучени во организацијата. Врските биле воспоставувани преку доверливи курири, а писмените документи се сведувале на најмала можна мера.
Целта била во случај на апсење или предавство да не биде откриена целата структура.
Обновување на курирските канали
За успешно илегално дејствување било неопходно повторно воспоставување на курирските канали.
Куририте пренесувале писма, наредби, пари, оружје и информации меѓу градовите, селата и пограничните пунктови.
Тие користеле планински патеки и тајни премини, избегнувајќи ги главните патишта и османлиските стражи.
Особено важни биле врските со Бугарија, од каде можеле да се обезбедуваат оружје, печатени материјали и засолниште за прогонетите дејци.
Старите канали биле проверувани и повторно активирани, а во некои области биле создадени нови патишта за движење на луѓе и материјали.
Обновувањето на курирската мрежа било сигурен знак дека Организацијата повторно се подготвува за подолготрајна нелегална борба.
Создавање на нови чети
Во почетокот повторно биле создадени мали вооружени групи.
Тие немале задача веднаш да започнат широко востание, туку да ја заштитуваат организациската мрежа, да ги придружуваат куририте и да им помагаат на прогонетите дејци.
Четите се движеле внимателно и настојувале да избегнуваат непотребни судири со османлиската војска. Секоја поголема борба можела да предизвика масовни апсења и репресии врз населението.
Со заострувањето на младотурската политика, бројот на вооружените групи постепено се зголемувал.
Во нив се вклучувале поранешни четници, луѓе што избегале од апсење и помлади членови што биле незадоволни од политиката на власта.
Така, само неколку години по свеченото слегување од планините, револуционерните чети повторно станале дел од македонската политичка стварност.
Печатот и пропагандната дејност
Покрај обновувањето на вооружената мрежа, големо значење имала и пропагандната работа.
Револуционерните дејци објавувале статии, брошури и прогласи во кои ја критикувале младотурската политика и објаснувале зошто легалниот период не ги исполнил очекувањата.
Во нив се укажувало дека Уставот формално прогласил еднаквост, но дека во практиката централната власт продолжува да ги ограничува правата на населението.
Било нагласувано дека Македонија не добила самоуправа и дека нејзината положба не може да биде решена само преку општи османлиски закони.
Преку печатот се настојувало повторно да се придобие поддршката на населението и на македонската емиграција.
Односот на населението
Населението било изморено од долгогодишните борби и со недоверба го следело повторното појавување на нелегалните структури.
Многу луѓе искрено посакувале Хуриетот да донесе мир и не сакале нови судири, апсења и палење села.
Меѓутоа, насилното разоружување, полициските претреси и ограничувањето на политичките права повторно го зголемувале незадоволството.
Во областите каде младотурските власти постапувале особено сурово, населението повторно започнало да им дава засолниште, храна и информации на четите.
Поддршката не била еднаква насекаде. Во некои краишта Организацијата брзо ја обновила својата мрежа, додека во други легалните политички надежи се задржале подолго.
Повторното име и организациско обединување
По распадот на легалните политички организации, дел од поранешните дејци започнале да работат на обединување и обновување на револуционерната организација.
Процесот бил тежок затоа што старите поделби меѓу различните струи не биле надминати. Постоеле несогласувања околу раководството, тактиката и односот кон Бугарија и младотурската власт.
Сепак, заедничкото разочарување од младотурскиот режим создавало услови за соработка меѓу дел од некогашните противници.
Во текот на 1910 и 1911 година сè појасно се оформувала обновена организациска структура, во која значајна улога имале Тодор Александров, Петар Чаулев и Христо Чернопеев.
Тие настојувале повторно да создадат Централен комитет и да ја координираат работата на одделните револуционерни окрузи.
Засилувањето на репресиите
Во следните години младотурската власт дополнително ги засилила мерките против нелегалните организации.
Биле испраќани потери по четите, затворани осомничени лица и вршени масовни претреси во селата.
Особено сурови биле акциите за собирање оружје. Во некои области жителите биле изложувани на телесно насилство и колективни казни за да ги откријат тајните складишта.
Овие постапки целосно ја уништиле довербата што била создадена во деновите на Хуриетот.
Младотурскиот режим сè повеќе бил доживуван како продолжение на старото владеење, но со нови политички пароли и поорганизиран централен апарат.
Репресиите истовремено ја поттикнувале Организацијата да ја зацврстува дисциплината и да го проширува своето тајно присуство.
Подготовките за нова вооружена борба
До 1911 година повторното преминување во илегала било во голема мера завршено.
Организацијата повторно располагала со комитети, курири, тајни складишта и вооружени групи. Нејзината сила не била иста како пред Илинденското востание, но мрежата повторно можела да спроведува акции и да мобилизира дел од населението.
Се подготвувале диверзии против железничките линии, мостовите и другите објекти на османлиската власт.
Истовремено се следела меѓународната положба. Балканските држави забрзано се вооружувале, а сè почесто се зборувало за можноста од заедничка војна против Османлиското Царство.
Дел од раководителите очекувале дека претстојниот воен судир може да создаде нова можност за решавање на македонското прашање.
Патот кон Балканските војни
Во 1912 година Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора го создале Балканскиот сојуз и започнале подготовки за војна против Османлиското Царство.
Обновените структури на македонското револуционерно движење биле вклучени во разузнавањето, саботажите и подготовките на населението.
Поранешните војводи и четници повторно формирале вооружени групи што требало да навлезат во Македонија пред или заедно со сојузничките армии.
Така, разочарувањето од Хуриетот и повторното преминување во илегала непосредно ја поврзале Младотурската револуција со настаните што довеле до Првата балканска војна.
Македонските револуционери повторно се вклучиле во борбата, надевајќи се дека поразот на Османлиското Царство конечно ќе овозможи создавање автономна или независна Македонија.
Значењето на повторното преминување во илегала
Повторното преминување на Организацијата во илегала во 1909 година претставувало крај на краткиот обид македонското прашање да се решава исклучиво преку легална политичка борба во Османлиското Царство.
Настаните покажале дека ВМОРО и нејзините поранешни струи биле подготвени да го остават оружјето кога постоела надеж за вистинска политичка слобода.
Но тие не биле подготвени да се откажат од автономијата на Македонија и да прифатат централизиран систем што не ја признавал нејзината политичка посебност.
Забраната на политичките клубови, разоружувањето, полицискиот надзор и отфрлањето на децентрализацијата ги убедиле револуционерните дејци дека младотурскиот режим нема суштински да го реши македонското прашање.
Поради тоа, повторното преминување во илегала не било едноставно враќање кон старите методи. Тоа било последица на неуспехот на легалната политичка борба и на неспособноста на младотурскиот систем да ги исполни сопствените ветувања за слобода и еднаквост.
Заклучок
Во јули 1908 година македонските револуционерни чети слегле од планините со надеж дека Хуриетот ќе отвори пат кон слобода, еднаквост и политичко решавање на македонското прашање.
Само една година подоцна, надежта започнала да исчезнува. Младотурската власт ја зацврстила централизацијата, ги ограничила политичките организации и започнала со насилно разоружување на населението.
Легалните клубови биле затворени, поранешните револуционери повторно биле следени, а барањата за автономија и федеративно уредување биле отфрлени.
Во такви услови, дел од дејците на ВМОРО повторно воспоставиле тајни комитети, курирски канали и складишта за оружје. Тодор Александров, Христо Чернопеев, Петар Чаулев и други раководители започнале да ја обновуваат организациската мрежа.
Процесот започнал во 1909 година и продолжил во следните години. До 1911 година Организацијата повторно располагала со илегални структури и вооружени групи способни да дејствуваат против младотурската власт.
Така, Хуриетот, кој бил пречекан како почеток на слободата, завршил со обновување на револуционерната борба. Повторното преминување во илегала претставувало уверување дека без вистинска самоуправа и политичко признавање на Македонија, ветувањата за еднаквост остануваат празни зборови.
Овој развој непосредно водел кон новата револуционерна активност и кон учеството на македонските чети во настаните што започнале со Првата балканска војна во 1912 година.