Детство, образование и револуционерно оформување
Никола Петров – Русински е роден на 21 октомври 1875 година во селото Русиново, Малешевско. Подоцна, според родното село, го добил прекарот Русински, а во некои извори се среќава и како Русински-Чукарски. Потекнувал од македонско семејство кое кај него уште од најрана возраст ја развило љубовта кон татковината и чувството за правда. (Makedonska Enciklopedija)
Основното образование го започнал во родното село, а гимназиското го продолжил во Кочани. Од 1893 до 1895 година престојувал во Цариград, каде што го проширил своето образование и се запознал со современите политички идеи. Во тој период особено бил привлечен од идеите на социјализмот, убеден дека националното ослободување и социјалната правда треба да одат рака под рака. (Македонска нација)
Од 1895 до 1897 година учел во Подофицерската школа во Софија. Токму таму се запознал со Гоце Делчев, кој силно влијаел врз неговото политичко и револуционерно оформување. Благодарение на ова пријателство, Никола Русински се приклучил на Тајната македонско-одринска револуционерна организација (ТМОРО) и станал еден од најблиските соработници на Делчев. (Македонска нација)
Во 1897 година бил четник во првата чета на Организацијата во Малешевско, а потоа се приклучил на четата на Гоце Делчев, со кого учествувал во бројни акции. Во овој период се истакнал како дисциплиниран, храбар и способен револуционер, поради што брзо ја стекнал довербата на раководството на Организацијата. (Македонска нација)
Во 1898 година се запознал со Васил Главинов и се вклучил во Македонско-одринската социјалдемократска група, каде што членувале и Никола Карев, Веле Марков, Димо Хаџи Димов и други македонски социјалисти. Русински сметал дека слободата на Македонија мора да биде извојувана од самите Македонци и дека автономна Македонија е предуслов за создавање поправедно општество. (Македонска нација)
Во 1900 година, по налог на Гоце Делчев, бил испратен во Битолскиот револуционерен округ, каде што станал еден од првите војводи-агитатори. Во наредните години дејствувал во Крушевско, Демирхисарско, Кичевско, Прилепско, Охридско, Струшко, Битолско Поле и Мариово, создавајќи комитети, организирајќи селски чети и подготвувајќи го населението за претстојното востание. Неговата организациска работа имала огромно значење за ширењето и зацврстувањето на ВМОРО во западниот дел на Македонија. (Македонска нација)
Војвода на ВМОРО и организатор на Илинденското востание
Од почетокот на XX век Никола Петров – Русински бил меѓу најактивните војводи на ВМОРО во Битолскиот револуционерен округ. По доверба на Гоце Делчев, постојано патувал низ западниот дел на Македонија, создавајќи нови комитети, обучувајќи селски чети и воспоставувајќи сигурна организациска мрежа.
Неговата работа не се ограничувала само на воените подготовки. Како искусен организатор настојувал секое село да има комитет, курирска служба, складиште за оружје и луѓе подготвени да ја продолжат борбата и во најтешките услови. Токму поради тоа, неговото влијание било особено силно во Крушевско, Кичевско, Демирхисарско, Прилепско, Охридско, Струшко, Битолско Поле и Мариово.
Во текот на 1902 година учествувал во подготовките за општото востание. Заедно со другите окружни војводи ги обиколувал селата, вршел воена обука, обезбедувал оружје и муниција и ги подготвувал востаниците за претстојната борба.
Како делегат учествувал на Смилевскиот конгрес, каде што биле донесени конечните одлуки за кревање на Илинденското востание. По завршувањето на Конгресот веднаш се вратил на терен за да ги заврши подготовките во својот реон.
За време на Илинденското востание во 1903 година, Никола Русински командувал со чета која дејствувала во повеќе реони на Битолскиот округ. Учествувал во бројни борби против османлиската војска, обезбедувал врска меѓу востаничките сили и им давал поддршка на соседните реони кога тоа било потребно.
По задушувањето на Востанието не ја прекинал револуционерната дејност. И покрај големите загуби што ги претрпела Организацијата, останал во Македонија и активно работел на обновување на комитетската мрежа, убеден дека борбата за слобода мора да продолжи.
Во наредните години бил еден од најценетите војводи на ВМОРО. Благодарение на своето долгогодишно искуство и блиската соработка со Гоце Делчев, често бил испраќан во најтешките реони, каде што било потребно повторно да се воспостави организацијата или да се надминат внатрешните несогласувања.
Освен како способен војвода, Никола Русински бил познат и по својата дисциплина, скромност и чувство за одговорност. Современиците го опишуваат како човек кој ретко зборувал за себе, но секогаш бил подготвен прв да ја преземе најтешката задача. Меѓу четниците уживал голем авторитет, а неговите одлуки биле почитувани поради неговото богато искуство и личната храброст.
Посебна вредност за историјата имаат неговите „Спомени“, во кои со голема прецизност ги опишал создавањето на револуционерната организација, работата на Гоце Делчев, подготовките за Илинденското востание и револуционерната дејност во Битолскиот округ. Денес тие претставуваат еден од најзначајните мемоарски извори за историјата на ВМОРО и често се користат во научните истражувања.
Последните години и историското значење
По Илинденското востание Никола Петров – Русински останал еден од најавторитетните војводи на ВМОРО. И покрај тешките загуби што ги претрпела Организацијата, продолжил да работи на обновувањето на комитетската мрежа и на повторното организирање на револуционерната дејност во Битолскиот револуционерен округ.
По Рилскиот конгрес активно учествувал во спроведувањето на донесените одлуки и во зацврстувањето на Организацијата. Како искусен војвода често бил повикуван да посредува при решавање на организациски прашања и несогласувања меѓу поединечни чети и раководители.
Во текот на следните години дејствувал во Македонија и Бугарија, одржувајќи тесни врски со своите поранешни соборци. По Младотурската револуција во 1908 година, како и многу други дејци на ВМОРО, привремено ја прекинал четничката дејност, но не престанал да го следи развојот на македонското прашање.
Во текот на Балканските војни и Првата светска војна останал поврзан со македонското ослободително движење. Подоцна најголемиот дел од својата енергија ја посветил на запишување на сопствените спомени и на зачувување на историската вистина за создавањето и развојот на ВМОРО.
Неговите „Спомени“ денес претставуваат еден од најважните мемоарски извори за историјата на Организацијата. Во нив со голема прецизност ги опишува првите години на ВМОРО, соработката со Гоце Делчев, организацијата на револуционерната мрежа, подготовките за Илинденското востание и револуционерната дејност во западниот дел на Македонија. Благодарение на овие записи, историчарите денес располагаат со бројни податоци што не се зачувани во други извори.
Никола Петров – Русински починал на 24 март 1942 година во Софија.
Личност и карактер
Современиците го опишуваат како исклучително дисциплиниран, скромен и чесен човек. Не сакал непотребно да се истакнува и ретко зборувал за сопствените заслуги. Меѓу четниците бил познат како човек што најнапред ја извршувал задачата, а дури потоа зборувал за неа.
Бил еден од најблиските соработници на Гоце Делчев и до крајот на животот останал верен на неговите организациски принципи. Особено се залагал за строга дисциплина, добро организирана комитетска мрежа и постојана работа меѓу населението, сметајќи дека токму тоа е темелот на секое успешно револуционерно движење.
Книги и литература
- „Спомени“ – едно од најзначајните мемоарски дела за историјата на ВМОРО, особено за дејноста на Гоце Делчев, организацијата на Битолскиот револуционерен округ и подготовките за Илинденското востание.
- Мемоарски записи и статии објавени во историски списанија и зборници посветени на македонското револуционерно движење.
Хронологија
21 октомври 1875 – Роден во Русиново, Малешевско.
1895–1897 – Се школува во Подофицерската школа во Софија и се запознава со Гоце Делчев.
1897 – Се приклучува на ВМОРО.
1900 – По налог на Гоце Делчев е испратен како војвода во Битолскиот револуционерен округ.
1903 – Учествува во подготовките и во Илинденското востание.
1905 – Учествува на Рилскиот конгрес.
По 1908 – Се посветува на мемоарската и јавната дејност.
24 март 1942 – Починува во Софија.
Историско значење
Никола Петров – Русински останува запаметен како еден од најспособните организатори и војводи на ВМОРО, близок соработник на Гоце Делчев и еден од најдобрите познавачи на организациската работа во Битолскиот револуционерен округ. Покрај својата револуционерна дејност, тој оставил и непроценливо мемоарско наследство, благодарение на кое денес можат да се реконструираат многу значајни настани од историјата на македонското револуционерно движење. Неговите спомени претставуваат еден од темелните историски извори за проучување на ВМОРО и на Илинденското востание.