I дел – Живот и атентатот врз Велимир Прелиќ
Мара Бунева е родена во 1901 година во Тетово. Основното и прогимназиското образование го завршила во родниот град, а потоа посетувала стопанско училиште во Скопје.
За време на Првата светска војна, заедно со својот татко заминала во Бугарија, каде живеел и нејзиниот брат Борис. Таму останала да живее кај него и се омажила за коњичкиот офицер Иван Хранков од Русе.
Во втората половина на дваесеттите години, потресена од репресијата што ја спроведувале властите во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците врз македонското население, а особено од малтретирањето на македонските студенти по Скопскиот студентски процес, Мара Бунева се вклучила во активностите на Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО).
Особено силно влијание врз неа оставиле вестите за физичките и психичките мачења на затворените студенти, меѓу кои биле Митре Ѓузелов, Кирил Нецев, Димитар Андреев, Иван Светиев, Наум Боздов, Димитар Фукаров, Васил Чкатров, Коста Шопов и други. За главен виновник за суровите истраги во македонската јавност бил сметан Велимир Прелиќ, висок полициски функционер и правник.
Со задача од Организацијата, Мара Бунева се вратила во Македонија. Извесно време престојувала во Тетово, а потоа се преселила во Скопје, каде внимателно ги следела движењата на Прелиќ.
На 13 јануари 1928 година, околу 12:15 часот, на кејот на реката Вардар во Скопје, Мара Бунева со три истрели го ранила Велимир Прелиќ. Веднаш потоа се обидела да си го одземе животот пукајќи си во градите. Тешко ранета, се обидела да стигне до реката Вардар, но паднала пред да успее. Полицијата ја пренела во болница, каде починала истиот ден од здобиените рани.
II дел – Последици, историски контекст и значење
По атентатот врз Велимир Прелиќ, српските власти започнале обемна полициска акција во Скопје и Тетово. Извршени биле бројни претреси, апсења и испрашувања на лица за кои се сомневало дека биле поврзани со ВМРО или со Мара Бунева.
Меѓу првите бил уапсен нејзиниот татко, а под притисок на властите се нашле и други членови на семејството. Нејзиниот брат Лазар исчезнал, додека братучедот Борис Андрејчин, млад адвокат од Тетово, бил убиен од српските власти. На испрашувања и малтретирања биле изложени и нејзината сестра, тетка, пријателки и повеќе граѓани осомничени за соработка со Организацијата.
Се смета дека Мара Бунева била погребана на скопските гробишта, без црковен обред и без присуство на јавноста, под строга полициска контрола.
Личноста на Мара Бунева и денес претставува предмет на различни историски и политички толкувања. Во традицијата на ВМРО и кај дел од македонската и бугарската емиграција таа се смета за револуционерка и саможртвувана борка за македонската кауза. Од друга страна, во југословенската историографија, а и кај дел од современата македонска јавност, нејзиниот атентат бил оценуван како политички мотивирано убиство поврзано со активностите на ВМРО. Овие различни гледишта остануваат предмет на историски расправи и денес.
Без оглед на различните интерпретации, неспорно е дека атентатот врз Велимир Прелиќ претставува еден од најпознатите настани во историјата на ВМРО меѓу двете светски војни, а Мара Бунева останува една од најпознатите жени поврзани со македонското револуционерно движење.
Хронологија
1901 – Родена во Тетово.
Прва светска војна – Заминува во Бугарија.
По војната – Се омажува за Иван Хранков.
1927–1928 – Се враќа во Македонија како активист на ВМРО.
13 јануари 1928 – Го извршува атентатот врз Велимир Прелиќ во Скопје и истиот ден умира од здобиените рани.
По 1928 – Следуваат масовни апсења и репресии врз нејзиното семејство и лица поврзани со ВМРО.
Историско значење
Мара Бунева е една од најпознатите жени во историјата на ВМРО и македонското револуционерно движење. Нејзиниот атентат врз Велимир Прелиќ, извршен како одмазда за репресијата врз македонските студенти и активисти, претставува еден од најзначајните политички атентати во меѓувоениот период.
Нејзината личност и денес предизвикува различни историски толкувања. Затоа, при нејзиното проучување е важно да се земат предвид различните извори и перспективи, со цел да се добие што поцелосна слика за нејзината улога и за историскиот контекст во кој дејствувала.