Мајскиот манифест од 1924 година претставува еден од најзначајните, но и најспорните документи во историјата на Внатрешната македонска револуционерна организација. Тој бил резултат на обидот да се постигне обединување на поделеното македонско револуционерно движење и да се создаде поширок политички сојуз за ослободување и обединување на Македонија.
Документот предвидувал создавање обединета и независна Македонија во нејзините географски граници, еднаквост на сите нејзини жители и соработка со револуционерните и прогресивните движења на Балканот и во Европа.
Манифестот, меѓутоа, не довел до очекуваното помирување. Неговото објавување предизвикало тешка политичка и организациска криза во ВМРО. Тодор Александров и Александар Протогеров јавно се оградиле од објавениот документ, додека Петар Чаулев продолжил да ја брани новата политичка ориентација.
Спорот околу Мајскиот манифест ги продлабочил старите поделби во македонското револуционерно движење. Наместо единство, следувале меѓусебни обвинувања, исклучувања и вооружени пресметки.
Кризата дополнително се заострила по убиството на Тодор Александров на 31 август 1924 година. Неговата смрт ќе биде обработена во посебна статија, бидејќи околностите, можните нарачатели и последиците од убиството претставуваат посебна и сложена историска тема.
Положбата на ВМРО по Првата светска војна
По Првата светска војна Македонија останала поделена меѓу Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, Грција и Бугарија.
Обновената ВМРО, предводена од Тодор Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев, ја отфрлала поделбата и се залагала за обединување на Македонија во автономна, а постепено и независна политичка единица.
Главна база на Организацијата станала Пиринска Македонија. Оттаму биле испраќани чети во Вардарска Македонија, обновувани тајни комитети и организирани акции против југословенската државна власт.
ВМРО развила силно политичко и вооружено влијание во Пиринскиот крај. Таа располагала со сопствени комитети, курирски канали, финансиски извори, вооружени сили и поддршка од значителен дел од македонската емиграција.
Но во македонското движење постоеле и други струи. Федералистите, комунистите и дел од старите револуционерни дејци имале различни ставови за иднината на Македонија и за средствата со кои таа цел требало да биде остварена.
Старите поделби во револуционерното движење
Поделбите во македонското револуционерно движење не започнале во 1924 година. Тие постоеле уште од периодот пред Младотурската револуција и биле продлабочени по Балканските и Првата светска војна.
Струјата предводена од Тодор Александров настојувала да изгради силна, централизирана и дисциплинирана револуционерна организација. Таа се потпирала врз вооружени чети, тајни комитети и базата во Пиринска Македонија.
Федералистите се залагале за независна Македонија како рамноправна единица во идна балканска федерација. Тие ја критикувале зависноста на ВМРО од бугарската територија и одредени бугарски политички и воени кругови.
Дел од македонските дејци се приближиле и кон комунистичкото движење. Коминтерната и Балканската комунистичка федерација го прифатиле барањето за обединета и независна Македонија, гледајќи го како дел од пошироката револуционерна промена на Балканот.
Иако сите овие струи формално се спротивставувале на поделбата на Македонија, тие имале различни идеолошки определби, меѓународни сојузници и методи на дејствување.
Односите со владата на Александар Стамболиски
Односите меѓу ВМРО и бугарската влада на Александар Стамболиски биле крајно непријателски.
Стамболиски настојувал да ги подобри односите со Кралството на Србите, Хрватите и Словенците и да ја изведе Бугарија од меѓународната изолација по поразот во Првата светска војна.
Тој сметал дека вооружените акции на ВМРО од бугарска територија ја загрозуваат надворешната политика на земјата и можат да предизвикаат нов вооружен судир.
Во март 1923 година владите на Бугарија и Кралството на Србите, Хрватите и Словенците ја склучиле Нишката спогодба. Со неа бугарската влада се обврзала да преземе мерки против четите на ВМРО и нивното преминување преку границата.
ВМРО ја оценила спогодбата како предавство на македонското дело и како обид Организацијата да биде уништена.
Во јуни 1923 година владата на Стамболиски била соборена со воен преврат. Во настаните и насилствата што следувале учествувале и вооружени сили поврзани со ВМРО.
Новата бугарска влада
По превратот во јуни 1923 година на власт дошла владата на Александар Цанков.
Односот на новата власт кон ВМРО бил поповолен. Организацијата повторно можела слободно да ги користи своите бази во Пиринска Македонија и да ја продолжи дејноста против југословенската власт.
Но владата на Цанков била меѓународно изолирана и се соочувала со силен внатрешен отпор. Во септември 1923 година Бугарската комунистичка партија организирала востание, кое било задушено од владините сили.
Во задушувањето учествувале и луѓе поврзани со ВМРО. Ова дополнително ги влошило односите меѓу Организацијата и комунистичкото движење.
Сепак, во следните месеци Коминтерната настојувала да воспостави контакти со раководството на ВМРО. Целта била македонското револуционерно движење да биде привлечено кон поширок балкански револуционерен сојуз.
Политиката на Коминтерната
Комунистичката интернационала, позната како Коминтерна, настојувала да ги обедини револуционерните движења на Балканот против постојните монархии и повоениот политички поредок.
Во нејзината политика македонското прашање имало важно место.
Коминтерната и Балканската комунистичка федерација започнале да ја поддржуваат паролата за обединета и независна Македонија. Според нивните планови, таквата Македонија требало да биде дел од идната балканска федерација.
За остварување на оваа политика била потребна соработка со ВМРО, која располагала со најсилната организациска и вооружена структура во македонското движење.
Од друга страна, дел од раководството на ВМРО барал меѓународна поддршка. Тодор Александров бил свесен дека Организацијата не може сама да ја промени поделбата на Македонија и затоа разгледувал можности за нови сојузи.
Овие интереси довеле до воспоставување тајни контакти и започнување преговори.
Улогата на Димитар Влахов
Димитар Влахов бил еден од главните посредници во преговорите меѓу ВМРО, македонските федералисти и претставниците на комунистичкото движење.
Тој бил поранешен револуционерен деец, пратеник во Османлискиот парламент и политичар со широки врски во балканските и европските левичарски кругови.
Влахов се залагал за обединување на сите македонски револуционерни сили врз програмата за независна Македонија.
Според него, старите поделби меѓу автономистите, федералистите и комунистите требало да бидат надминати. Обединетото движење требало да се спротивстави на владите на Југославија, Грција и Бугарија, кои ја одржувале поделбата.
Влахов учествувал во разговорите што се воделе во Виена и во подготвувањето на документите за новото политичко обединување.
Улогата на Петар Чаулев
Петар Чаулев, член на Централниот комитет на ВМРО, бил најотворениот поддржувач на соработката со федералистите и левичарските сили.
Тој верувал дека Организацијата мора да бара меѓународна поддршка надвор од бугарските државни и политички кругови.
Чаулев ја застапувал идејата за независна Македонија и сметал дека македонското движење треба да се ослободи од влијанието на сите балкански влади.
Неговата положба во Централниот комитет му давала значајна улога во преговорите.
Но токму неговата определба за новата политичка ориентација подоцна ќе го доведе во отворен судир со Тодор Александров и Александар Протогеров.
Виенските преговори
Во почетокот на 1924 година во Виена се воделе тајни разговори меѓу претставници на ВМРО, македонските федералисти и комунистичкото движење.
Виена била избрана како место за преговори бидејќи овозможувала релативно безбедни контакти меѓу претставници што доаѓале од различни држави.
Целта била создавање единствен македонски револуционерен фронт.
Во преговорите биле разгледувани повеќе прашања:
- обединувањето на поделените револуционерни организации;
- создавањето независна Македонија;
- односот кон балканските држави;
- соработката со Коминтерната и Советскиот Сојуз;
- прекинувањето на меѓусебните пресметки;
- создавањето заедничко политичко и организациско раководство.
Разговорите биле тешки, бидејќи меѓу учесниците постоеле длабоки идеолошки и лични разлики.
Декларацијата од април 1924 година
Пред Мајскиот манифест била подготвена декларација со која раководството на ВМРО ја изложило новата политичка ориентација.
Во неа се истакнувало дека македонското ослободително движење треба да биде независно од владите на балканските држави.
Било нагласено дека Организацијата ќе соработува со сите револуционерни сили што искрено го поддржуваат создавањето обединета и независна Македонија.
Декларацијата претставувала основа врз која бил подготвен Мајскиот манифест.
Сепак, останува спорно до кој степен сите членови на Централниот комитет целосно ги прифаќале формулациите и политичките последици од новите договори.
Потпишувањето на Мајскиот манифест
Мајскиот манифест го носи датумот 6 мај 1924 година и бил поврзан со преговорите водени во Виена.
Документот бил претставен како заедничка политичка платформа на ВМРО, македонските федералисти и силите поврзани со Коминтерната.
Во историските извори постојат различни толкувања за начинот на неговото потпишување.
Петар Чаулев активно го прифатил и го бранел документот. Александар Протогеров бил непосредно вклучен во преговорите и потпишувањето.
Тодор Александров во текот на дел од преговорите не се наоѓал во Виена. Според одредени сведоштва, тој оставил полномошно документот да биде потпишан во негово име. Подоцна, меѓутоа, тврдeл дека Манифестот бил објавен без негово конечно одобрување или дека неговиот потпис бил злоупотребен.
Поради овие спротивставени тврдења, прашањето за неговото целосно и доброволно прифаќање на конечниот текст останува предмет на историски спорови. Преговорите, полномоштвото и договорот документот да биде објавен подоцна се забележани и во академски трудови за кризата во револуционерното движење. (js.ugd.edu.mk)
Основните определби на Манифестот
Мајскиот манифест ја прогласувал борбата за ослободување и обединување на поделените делови на Македонија во независна политичка единица.
Документот ја отфрлал поделбата воспоставена со Букурешкиот договор и потврдена со повоените мировни договори.
Во него било истакнато дека Македонија располага со географски, економски и населбени услови за самостоен политички живот.
Идната држава требало да обезбеди рамноправност на сите народности и верски заедници.
Манифестот ја насочувал борбата против владите на Југославија, Грција и Бугарија, бидејќи сите три држави контролирале делови од Македонија и се спротивставувале на нејзиното обединување.
Особено значајна била определбата за соработка со револуционерните движења на Балканот, Коминтерната и Советскиот Сојуз. (en.wikipedia.org)
Обединета и независна Македонија
Манифестот не се ограничувал само на традиционалното барање за автономија.
Во него била истакната целта за обединета и независна Македонија во нејзините географски граници.
Тоа значело отфрлање на власта на сите три држави што контролирале делови од земјата.
Идната Македонија требало да биде самостоен политички фактор и врска меѓу балканските народи.
Документот ја истакнувал еднаквоста на различните етнички и верски заедници и настојувал македонското прашање да го претстави како заедничка борба на целото население против поделбата и туѓото владеење.
Оваа програма била привлечна за различни струи, но истовремено предизвикала страв кај балканските влади, вклучително и кај власта во Софија.
Односот кон Бугарија
Еден од најспорните делови на Мајскиот манифест бил односот кон бугарската држава.
Обновената ВМРО својата главна база ја имала во Пиринска Македонија и зависела од можноста да дејствува на бугарска територија.
До 1924 година таа била во судир со југословенската и грчката власт, но не водела борба против бугарската држава како окупаторска сила.
Манифестот, меѓутоа, ја поставувал борбата за обединување на сите делови на Македонија и ја критикувал политиката на сите три балкански монархии.
Тоа значело дека и Пиринскиот дел требало да се издвои од Бугарија и да се вклучи во идната независна Македонија.
За бугарската влада и националните кругови ваквата програма била неприфатлива. Таа била оценувана како закана за територијалната целост на државата и како доказ дека ВМРО се приближува кон комунистичката политика.
Односот кон Советскиот Сојуз
Манифестот изразувал подготвеност за соработка со Советскиот Сојуз и со меѓународното комунистичко движење.
Советската држава била претставувана како сила што го поддржува правото на потиснатите народи на самоопределување.
За комунистите, соработката со ВМРО требало да создаде силно револуционерно движење во средиштето на Балканот.
Но во редовите на ВМРО постоела силна недоверба кон комунизмот. Значителен дел од нејзините членови биле конзервативни, национално ориентирани и непријателски настроени кон Бугарската комунистичка партија.
Самата Организација учествувала во борбите против комунистите во текот на 1923 година.
Поради тоа, сојузот предложен во Манифестот бил тешко прифатлив за голем дел од членството.
Зошто Тодор Александров преговарал
Одлуката на Тодор Александров да дозволи или барем да разгледува преговори со левичарските и комунистичките сили била резултат на сложената политичка положба.
ВМРО била силна на локално ниво, но меѓународно изолирана. Југославија и Грција ја сметале за опасна вооружена организација, а големите сили не го поддржувале менувањето на границите.
Бугарската влада на Цанков ја толерирала ВМРО, но истовремено настојувала да избегне меѓународни проблеми.
Александров барал нови дипломатски и политички можности. Соработката со Коминтерната можела да обезбеди финансиска, пропагандна и меѓународна поддршка.
Можно е тој преговорите да ги сметал за тактички маневар, а не за целосно и трајно идеолошко приближување.
Коминтерната, од своја страна, настојувала да ја привлече ВМРО под свое влијание и да ја насочи против сите балкански влади.
Овие различни намери биле една од причините договорот да биде нестабилен.
Објавувањето на Манифестот
Било предвидено Мајскиот манифест да не биде објавен веднаш, туку по одреден период и во согласност со договорот меѓу учесниците.
Сепак, документот бил објавен во јули 1924 година во списанието „Балканска федерација“, поврзано со комунистичките и федералистичките кругови.
Неговото објавување предизвикало политички потрес.
Бугарската влада и влијателните кругови во Софија побарале објаснување од раководството на ВМРО.
Во самата Организација голем број војводи и членови биле изненадени од новата ориентација. Тие не биле подготвени за сојуз со комунистите и за отворена борба против бугарската држава.
Објавувањето го претворило дотогаш тајниот политички маневар во јавна криза.
Оградата на Тодор Александров
По објавувањето, Тодор Александров и Александар Протогеров јавно се оградиле од Манифестот.
Тие тврделе дека документот бил објавен без нивна согласност, дека неговиот конечен текст не бил одобрен или дека потписите биле злоупотребени.
Во јавните изјави било нагласено дека ВМРО нема да стане комунистичка организација и дека нема да прифати туѓо идеолошко раководство.
Ова повлекување предизвикало уште поголема забуна.
Федералистите и комунистите тврделе дека членовите на Централниот комитет доброволно го прифатиле документот, но се повлекле под притисок на бугарската влада и воените кругови.
Поддржувачите на Александров, пак, тврделе дека комунистите се обиделе да го измамат и да ја преземат контролата врз ВМРО.
Прашањето дали Александров искрено ја прифатил програмата, дали ја користел само тактички или дали бил наведен да потпише документ со пошироки последици, останало предмет на спротивставени толкувања.
Судирот во Централниот комитет
Мајскиот манифест предизвикал отворен судир меѓу членовите на Централниот комитет.
Петар Чаулев продолжил да ја поддржува програмата за обединување со федералистите и за соработка со меѓународното левичарско движење.
Тодор Александров и Александар Протогеров ја отфрлиле таквата ориентација и настојувале да ја задржат Организацијата во дотогашната политичка и организациска рамка.
Со тоа практично престанало заедничкото дејствување на тројцата членови на Централниот комитет.
Чаулев се нашол надвор од раководната структура контролирана од Александров и Протогеров.
Спорот повеќе не бил само за еден документ. Тој се однесувал на идниот карактер на ВМРО, нејзините сојузници, односот кон Бугарија и конечната политичка цел.
Реакцијата во ВМРО
Поголемиот дел од раководните кадри во Пиринска Македонија застанале зад Тодор Александров.
Организациската структура, четите и локалните раководства биле изградени под негово влијание и биле зависни од базата на бугарска територија.
Сојузот со комунистите бил неприфатлив за многумина поради идеолошки причини и поради крвавите судири во Бугарија во 1923 година.
Други се плашеле дека новата ориентација ќе доведе до забрана на ВМРО, затворање на нејзините бази и судир со бугарската војска.
Сепак, дел од дејците сметале дека Мајскиот манифест нуди можност македонското движење да стане вистински независно од балканските држави.
Така, кризата создала нова поделба меѓу оние што останале верни на Александров и оние што ја поддржувале програмата на Манифестот.
Реакцијата на бугарската влада
За владата во Софија Мајскиот манифест бил сериозна политичка опасност.
Тој предвидувал отцепување на Пиринска Македонија и нејзино вклучување во независна македонска држава.
Дополнително, соработката на ВМРО со Коминтерната можела да го зајакне комунистичкото движење во Бугарија, кое само неколку месеци претходно организирало востание против државната власт.
Бугарските политички и воени кругови извршиле силен притисок врз раководството на ВМРО да се откаже од документот.
Владата стравувала дека Советскиот Сојуз и Коминтерната можат да ја искористат Организацијата за поттикнување нови немири и револуција.
Повлекувањето на Александров и Протогеров од Манифестот затоа било поздравено од бугарските владејачки кругови.
Реакцијата на Коминтерната
Коминтерната го претставила Мајскиот манифест како голем успех и доказ дека македонското револуционерно движење ја прифатило програмата за обединета и независна Македонија.
Повлекувањето на Александров било оценето како резултат на притисок од бугарската влада и националистичките кругови.
Комунистичките претставници продолжиле да го признаваат Манифестот како важечки документ.
Тие започнале да ги поддржуваат оние македонски дејци што останале верни на неговата програма.
Тоа подоцна ќе доведе до создавање посебна организација – ВМРО (Обединета), која ќе се повикува на политичките основи на Мајскиот манифест.
Продлабочувањето на кризата
До летото 1924 година ВМРО се соочувала со една од најголемите кризи од нејзиното обновување.
Централниот комитет бил поделен, односите со федералистите и комунистите биле нарушени, а бугарската влада внимателно ги следела случувањата.
Во самата Организација се ширеле сомневања, обвинувања и страв од предавство.
Едни го обвинувале Петар Чаулев дека ја предал ВМРО на Коминтерната.
Други го обвинувале Тодор Александров дека се откажал од договорената програма и се потчинил на притисокот на бугарската влада.
Политичкиот спор постепено се претворал во борба за контрола врз Организацијата.
Во таква атмосфера секој противник можел да биде прогласен за предавник, а организациските пресуди станувале средство за решавање политички несогласувања.
Убиството на Тодор Александров
На 31 август 1924 година Тодор Александров бил убиен во Пиринска Македонија.
Неговото убиство било непосредно поврзано со длабоката криза што ја зафатила ВМРО по Мајскиот манифест, но околностите и можните нарачатели останале предмет на долготрајни спорови.
Поради сложеноста на настанот, убиството, извршителите, различните верзии и последиците ќе бидат обработени во посебна статија.
За темата на Мајскиот манифест е важно да се нагласи дека смртта на Александров создала празнина во раководството и го забрзала преминувањето од политичка криза кон отворени внатрешни пресметки.
По смртта на Александров
По смртта на Тодор Александров раководството на ВМРО веднаш започнало истрага и казнени акции.
Луѓето осомничени дека биле поврзани со убиството биле ликвидирани, а во Пиринска Македонија започнала широка пресметка со вистинските и наводните противници на дотогашното раководство.
Александар Протогеров останал формално највисок член на Централниот комитет, но влијанието на помладите кадри брзо се зголемувало.
Меѓу нив најмногу се истакнал Иван Михајлов, поранешен секретар и близок соработник на Тодор Александров.
Михајлов и неговите приврзаници ја презеле организацијата на казнените акции и постепено ја зголемиле својата моќ во ВМРО.
Судбината на Петар Чаулев
Петар Чаулев останал верен на политичките определби од Мајскиот манифест.
Тој се спротивставил на новото раководство на ВМРО и продолжил да одржува контакти со федералистичките и левичарските кругови.
Поради тоа бил прогласен за непријател и предавник на Организацијата.
Чаулев дејствувал во странство, обидувајќи се да ја брани својата политика и да создаде поширока поддршка за независна Македонија.
Во декември 1924 година бил убиен во Милано.
Неговата смрт била дел од серијата ликвидации што следувале по кризата околу Мајскиот манифест.
Со тоа исчезнал последниот член на Централниот комитет од 1919 година што отворено ја бранел новата политичка ориентација.
Создавањето на ВМРО (Обединета)
Дејците што останале верни на програмата на Мајскиот манифест продолжиле да работат на создавање нова организација.
Во 1925 година била создадена ВМРО (Обединета).
Таа се залагала за обединета и независна Македонија и за еднакви права на сите нејзини жители.
Организацијата била тесно поврзана со Коминтерната и комунистичкото движење.
Меѓу нејзините познати дејци биле Димитар Влахов, Павел Шатев, Владимир Поп Томов и други македонски револуционери и левичари.
ВМРО (Обединета) немала вооружена и територијална сила каква што имала ВМРО на Александров и подоцна на Михајлов. Нејзината дејност главно била политичка, пропагандна и емигрантска.
Сепак, таа го продолжила политичкото наследство на Мајскиот манифест и идејата за обединета независна Македонија.
Зацврстувањето на десницата во ВМРО
По кризата од 1924 година во главната ВМРО преовладала десната и антикомунистичка струја.
Соработката со Коминтерната била целосно отфрлена, а поддржувачите на Мајскиот манифест биле отстранети или прогонувани.
Организацијата дополнително ја засилила својата централизирана структура и вооружената дисциплина.
На Шестиот конгрес во 1925 година биле усвоени нови организациски документи и избран нов Централен комитет.
Иако Александар Протогеров формално останал во раководството, Иван Михајлов постепено станувал највлијателната личност во Организацијата.
Кризата околу Мајскиот манифест така го отворила патот кон нова етапа, обележана со уште посилна централизација и сурови внатрешни пресметки.
Судирот меѓу михајловисти и протогеровисти
Поделбите што започнале во 1924 година не завршиле со отстранувањето на приврзаниците на Мајскиот манифест.
Во следните години се појавил нов судир меѓу приврзаниците на Иван Михајлов и Александар Протогеров.
Михајлов го обвинувал Протогеров дека носи одговорност за убиството на Тодор Александров или дека не презел доволно мерки да го спречи.
Протогеров ги отфрлал обвинувањата и настојувал да го зачува своето место во раководството.
Во 1928 година Александар Протогеров бил убиен по одлука на групата околу Иван Михајлов.
По неговата смрт започнале долготрајни вооружени пресметки меѓу михајловистите и протогеровистите.
Така кризата што избувнала околу Мајскиот манифест придонела за поделби и насилства што ја потресувале Организацијата со години.
Политичкото значење на Манифестот
Мајскиот манифест бил значаен затоа што понудил широка програма за обединување на различните македонски револуционерни струи.
Тој јасно ја истакнал целта за обединета и независна Македонија и ја отфрлил поделбата меѓу Југославија, Грција и Бугарија.
Документот предвидувал еднаквост на населението и соработка со пошироките балкански револуционерни движења.
Но Манифестот бил создаден во услови на меѓусебна недоверба и различни политички намери.
Коминтерната настојувала да ја привлече ВМРО кон комунистичкиот фронт. Федералистите сакале да ја ослободат македонската борба од бугарското државно влијание. Тодор Александров барал нова меѓународна поддршка, но не бил подготвен Организацијата да стане комунистичка или да ја изгуби базата во Бугарија.
Поради тоа договорот бил нестабилен уште од почетокот.
Историските спорови
Мајскиот манифест и денес е предмет на различни историски толкувања.
Едни историчари го сметаат за искрен обид на Тодор Александров да ја насочи ВМРО кон борба за целосно независна Македонија и да ја ослободи од зависноста од бугарската политика.
Други сметаат дека тој ги користел преговорите само како тактичко средство за да добие советска и комунистичка поддршка, без намера целосно да ја прифати нивната програма.
Постои и гледиште дека Александров бил вовлечен во договор чии последици не ги предвидел и дека се повлекол кога станало јасно оти Манифестот ќе предизвика судир со бугарската држава и поголемиот дел од ВМРО.
Спорно е и прашањето дали неговиот потпис бил даден доброволно, преку полномошно или бил употребен без конечно одобрување.
Поради недостатокот на целосно усогласени сведоштва, не е оправдано само едно толкување да се претставува како целосно докажана вистина.
Последиците за македонското движење
Наместо да го обедини македонското револуционерно движење, Мајскиот манифест довел до негово дополнително разделување.
Главната ВМРО ја отфрлила соработката со комунистите и федералистите и продолжила да дејствува од Пиринска Македонија.
Приврзаниците на Манифестот создале посебна политичка организација – ВМРО (Обединета).
Започнала серија политички убиства, казнени акции и меѓусебни пресметки.
Во следните години биле убиени Петар Чаулев, Александар Протогеров и голем број други истакнати и помалку познати дејци.
Кризата ја ослабнала можноста за заедничко настапување и го претворила македонското прашање во поле на судир меѓу спротивставени идеолошки, државни и меѓународни интереси.
Значењето за ВМРО
За ВМРО, Мајскиот манифест претставувал пресвртница.
До 1924 година Организацијата под водство на Тодор Александров била релативно единствена и централизирана, иако имала бројни противници.
По Манифестот единството на Централниот комитет било разрушено.
Организацијата била принудена јавно да го определи својот однос кон комунизмот, Советскиот Сојуз, Бугарија и идејата за независна Македонија.
По смртта на Александров и отстранувањето на Чаулев преовладала антикомунистичката струја.
Во следниот период ВМРО ќе стане уште поцентрализирана, а одлуките постепено ќе преминат во рацете на Иван Михајлов и неговиот круг.
Заклучок
Мајскиот манифест од 1924 година бил создаден како обид да се обединат различните делови на македонското револуционерно движење врз заедничката цел за обединета и независна Македонија.
Во преговорите учествувале претставници на ВМРО, македонските федералисти, Коминтерната и комунистичкото движење.
Документот ја отфрлал поделбата на Македонија, барал обединување на сите нејзини делови и предвидувал еднаквост на населението и соработка со балканските револуционерни сили.
Но зад привидното единство постоеле длабоки разлики.
Тодор Александров и дел од раководството барале нова меѓународна поддршка, но не биле подготвени да ја стават ВМРО под комунистичко влијание или да влезат во отворен судир со Бугарија.
Петар Чаулев и федералистите биле поподготвени за новата ориентација и за целосно независна политика од сите балкански влади.
По објавувањето на Манифестот, Александров и Протогеров се оградиле од него. Тоа предизвикало распад на Централниот комитет и отворен судир со Чаулев и неговите приврзаници.
Убиството на Тодор Александров во август 1924 година дополнително ја продлабочило кризата, но неговите околности и последици заслужуваат посебна статија.
Наместо обединување, следувале поделба, создавање на ВМРО (Обединета), политички атентати и долготрајни внатрешни пресметки.
Поради тоа Мајскиот манифест останува еден од најзначајните и најпротивречните документи во историјата на ВМРО. Тој претставувал смел обид за нова политичка ориентација, но истовремено станал непосреден повод за една од најтешките кризи во македонското револуционерно движење.