Четвртиот конгрес на Македонската револуционерна организација, познат како Рилски конгрес, се одржал во есента 1905 година во Рилскиот манастир. Во дел од историските извори се наведува дека заседанијата започнале во октомври, а продолжиле и во текот на ноември 1905 година. Поради долготрајната работа и големиот број разгледувани прашања, Конгресот траел приближно еден месец.
Рилскиот конгрес бил прв општ конгрес на Организацијата по Илинденско-преображенското востание од 1903 година. Неговата главна задача била да ја разгледа тешката состојба во револуционерното движење, да ги оцени причините за неуспехот на востанието и да донесе одлуки за обновување и реорганизација на Организацијата.
Конгресот имал исклучително значење затоа што на него биле донесени нов Устав и Правилник, биле изменети нејзиното име и внатрешно уредување и биле избрани нови раководни тела. Истовремено, на собирот јасно се покажале идејните и личните разлики меѓу водечките револуционерни дејци, кои во следните години ќе доведат до длабоки поделби во Организацијата.
Состојбата по Илинденското востание
По задушувањето на Илинденското востание, Македонската револуционерна организација се нашла во една од најтешките состојби од своето создавање. Голем број села биле запалени или ограбени, населението било изложено на репресии, а многу востаници и револуционерни дејци загинале, биле уапсени или биле принудени да ја напуштат Македонија.
Во повеќе области организациската мрежа била разбиена. Дел од комитетите престанале да дејствуваат, а оружјето и материјалните средства биле уништени или запленети. Во исто време, османлиските власти го засилиле надзорот и испраќале воени и полициски сили во областите каде Организацијата имала најголемо влијание.
Покрај османлиските репресии, во Македонија сè посилно дејствувале вооружените пропаганди на соседните држави. Српски и грчки чети навлегувале во повеќе области и се обидувале да го придобијат или заплашат населението. Овие активности дополнително ја усложниле положбата на Организацијата и довеле до нови вооружени судири.
Раководителите биле принудени да одговорат на повеќе важни прашања. Требало да се утврди дали Организацијата треба да продолжи со вооружени акции, како да се обнови нејзината мрежа и на кој начин да се спречи самостојното дејствување на одделни војводи и раководители.
Особено важно било прашањето за одговорноста за предвременото кревање на востанието во 1903 година. Дел од дејците сметале дека одлуката била донесена без доволна подготовка и без вистинска согласност од сите окрузи. Други тврделе дека востанието било неизбежно поради притисокот на османлиските власти, врховистичките акции и распаѓањето на организациската мрежа.
Окружните конгреси пред Рилскиот конгрес
Рилскиот конгрес не бил свикан веднаш по востанието. Пред неговото одржување, во текот на 1904 и 1905 година биле организирани повеќе окружни конгреси и советувања.
Меѓу нив биле Прилепскиот подвижен конгрес на Битолскиот револуционерен округ, Струмичкиот окружен конгрес, Скопскиот, Серскиот, Солунскиот и други окружни собири.
На овие конгреси се расправало за обновувањето на комитетите, положбата на вооружените чети, заштитата на населението, односот кон странските пропаганди и идното устројување на Организацијата.
Одделните окрузи подготвиле свои предлози за нов Устав и Правилник. Во нив особено се истакнувале барањата за поголема изборност, отчетност и самостојност на месните и окружните раководства.
Окружните конгреси создале услови за свикување општ собир, на кој претставниците од сите револуционерни области требало да донесат заеднички решенија. Рилскиот конгрес претставувал завршница на овој повостанички процес на преиспитување и реорганизација.
Местото на одржување
За место на Конгресот бил избран Рилскиот манастир, сместен во тешко пристапниот предел на планината Рила.
Манастирот овозможувал делегатите да заседаваат подалеку од вниманието на османлиските власти. Истовремено, неговата положба во близина на границата овозможувала полесно пристигнување на револуционерните дејци од Македонија и на оние што се наоѓале во Бугарија.
Заседанијата се одржувале во простории поврзани со ќелијата на Неофит Рилски. Работата била строго тајна, а пристапот до местото бил контролиран од доверливи луѓе на Организацијата.
Долгото траење на Конгресот покажува дека делегатите разгледувале голем број прашања и дека меѓу нив постоеле сериозни несогласувања. Расправите понекогаш биле остри, особено кога станувало збор за одговорноста за востанието, за улогата на поранешните раководители и за идното уредување на Организацијата.
Учесниците на Конгресот
На Рилскиот конгрес присуствувале дваесетина делегати од шесте револуционерни окрузи. Во историските извори најчесто се наведуваат околу 22 делегати, иако постојат разлики во списокот и во бројот на присутните.
Меѓу најпознатите учесници биле:
- Дамјан Груев;
- Пере Тошев;
- Ѓорче Петров;
- Јане Сандански;
- Борис Сарафов;
- Христо Чернопеев;
- Ѓорѓи Поп Христов;
- Павел Христов;
- Добри Даскалов;
- Михаил Развигоров;
- Аргир Манасиев;
- Лазар Маџаров;
- Стамат Икономов;
- Климент Шапкарев;
- Мануш Георгиев;
- Петар Кушев и други револуционерни дејци.
За претседател на Конгресот со тајно гласање бил избран Дамјан Груев, кој уживал голем авторитет како еден од основачите и најискусните раководители на Организацијата.
За секретари биле избрани Илија Балтов и Аргир Манасиев.
На Конгресот не присуствувале како делегати поранешните задгранични претставници Христо Матов и Христо Татарчев, бидејќи не биле избрани од ниту еден револуционерен округ. Иван Гарванов, кој претседавал со Централниот комитет при донесувањето на одлуката за востание во 1903 година, исто така не бил избран за делегат.
Отсуството на овие личности покажувало дека во Организацијата постоело големо незадоволство од нивната дотогашна политика и од начинот на кој било подготвено востанието.
Извештаите од револуционерните окрузи
Една од првите точки на дневниот ред била разгледувањето на извештаите за состојбата во одделните револуционерни окрузи.
Претставниците зборувале за последиците од востанието, бројот и состојбата на четите, обновувањето на комитетите, односот на населението кон Организацијата и дејствувањето на османлиските власти.
Било утврдено дека состојбата не била еднаква во сите области. Во некои окрузи Организацијата успеала релативно брзо да ја обнови својата мрежа, додека во други комитетите биле речиси целосно разбиени.
Посебно тешка била положбата во оние области каде населението било изложено истовремено на османлиски репресии и на дејствувањето на српските или грчките вооружени чети.
Делегатите заклучиле дека не може да се продолжи со старите методи на работа. Била потребна подлабока реорганизација, при која локалните раководства ќе добијат поголема одговорност, а вооружените чети ќе бидат ставени под поцврста организациска контрола.
Причините за неуспехот на востанието
На Конгресот била водена долга и остра расправа за причините поради кои Илинденското востание не ја остварило поставената политичка цел.
Приврзаниците на реформската и децентралистичката струја тврделе дека востанието било кренато предвреме, без доволно оружје и без подготвеност на сите револуционерни окрузи.
Тие го критикувале Солунскиот конгрес од јануари 1903 година, бидејќи на него не присуствувале голем број истакнати раководители, војводи и претставници од теренот. Според нив, мал број луѓе донеле одлука што имала тешки последици за целото население.
Друг дел од делегатите сметале дека востанието, иако воено било задушено, имало големо политичко и морално значење. Според нив, тоа го покажало стремежот на населението кон слобода и го привлекло вниманието на европската јавност кон македонското прашање.
Конгресот не ја осудил самата идеја за востание, но заклучил дека во иднина таква одлука не смее да биде донесена од тесен круг луѓе. За општо востание требало да одлучува само општ конгрес на Организацијата, врз основа на реалната подготвеност на сите окрузи.
Судирот меѓу централистите и децентралистите
Најважната идејна расправа на Рилскиот конгрес се водела околу идното уредување на Организацијата.
Една група дејци се залагала за силно централно раководство. Според нив, Организацијата можела да опстане само со цврста дисциплина, единствено раководење и строго извршување на наредбите од повисоките органи.
Другата група, во која особено се истакнувале Ѓорче Петров, Пере Тошев, Јане Сандански и нивните приврзаници, барала поширока децентрализација. Тие сметале дека прекумерната централизација овозможила мал број раководители да донесуваат одлуки без вистинска контрола од членството.
Според децентралистите, сите раководни тела требало да бидат избирани од членовите и да одговараат пред оние што ги избрале. Окрузите и околиите требало да имаат поголема слобода да ја приспособуваат работата кон локалните услови.
На Конгресот преовладале основните идеи на децентралистичката струја. Во новите документи биле внесени изборноста, колективното раководење, отчетноста и пошироките права на окружните и околиските организации.
Сепак, била зачувана и потребата од заедничко централно тело кое ќе ја претставува целата Организација и ќе ја координира нејзината работа.
Новото име на Организацијата
На Рилскиот конгрес било прифатено новото име:
Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација – ВМОРО.
Со употребата на зборот „внатрешна“ се нагласувало дека Организацијата е создадена и дејствува внатре во Македонија и Одринско и дека нејзината основна сила е тамошното население.
Името требало да ја разликува од надворешните комитети и организации што дејствувале меѓу македонската емиграција во Бугарија. На тој начин се потврдувал принципот дека ослободителното движење мора да биде раководено од луѓето што живеат и работат во областите за чие ослободување се бори.
Во името било задржано и Одринско, бидејќи Организацијата имала изградена мрежа и во Одринскиот револуционерен округ и ја продолжувала традицијата на заедничката македонско-одринска револуционерна борба.
Новиот Устав
Една од најзначајните одлуки на Конгресот било усвојувањето нов Устав на ВМОРО.
Во него како основна цел било определено обединувањето на незадоволните елементи во Македонија и Одринско, без разлика на нивната народност, за извојување политичка автономија на овие области.
Организацијата требало да се бори против сите обиди Македонија и Одринско да бидат поделени или завладеани од која било соседна држава.
Со Уставот било нагласено дека член на Организацијата може да стане секој жител што ја прифаќа нејзината цел и е подготвен да работи за ослободителното дело. На тој начин програмски се задржувала идејата за широко, наднационално револуционерно движење.
Во Уставот биле определени основните организациски единици:
- селски и градски организации;
- околиски организации;
- окружни организации;
- Централен комитет;
- Задгранично претставништво;
- општ конгрес.
Секое раководно тело требало да биде избрано, да има определен мандат и да поднесува извештај за својата работа.
Правилникот на ВМОРО
Покрај Уставот, Конгресот усвоил и нов Правилник, со кој подетално биле разработени внатрешната структура и начинот на дејствување.
Со Правилникот бил определен начинот на избор на селските, градските, околиските и окружните раководства. Биле утврдени должностите на членовите, собирањето средства, одржувањето врски и начинот на донесување одлуки.
Посебно внимание било посветено на вооружените чети. Тие не требало да претставуваат независна сила на војводите, туку извршни органи на Организацијата.
Војводите биле должни да ги почитуваат одлуките на избраните раководства и да не преземаат самостојни акции што можеле да предизвикаат репресии врз населението.
Четите требало да ја штитат организациската мрежа, да го обучуваат населението, да се спротивставуваат на османлиските сили и на странските вооружени пропаганди и да ги извршуваат задачите определени од надлежните организациски тела.
Револуционерните судови
Со новото уредување бил воспоставен и систем на организациски судови.
Тие требало да решаваат спорови меѓу членовите, да ги разгледуваат прекршувањата на организациската дисциплина и да изрекуваат казни за предавство, злоупотреба, насилство или самоволие.
Целта била да се спречи поединци или војводи самостојно да одлучуваат кој е виновен и каква казна треба да биде изречена.
Со воведувањето изборни судски тела се настојувало да се намали самоволието и да се воведе определена постапка при решавањето на внатрешните спорови.
Организациските судови, сепак, дејствувале тајно и надвор од официјалниот османлиски правен систем. Нивното постоење покажувало дека ВМОРО настојувала да создаде сопствен паралелен систем на управување во областите каде имала силно влијание.
Односот кон четите
Рилскиот конгрес настојувал јасно да го определи односот меѓу легалните комитети и нелегалните вооружени чети.
Во периодот по востанието, дел од војводите стекнале голема самостојност. Некои од нив дејствувале без доволна контрола и донесувале одлуки што можеле да имаат сериозни последици за населението.
Конгресот нагласил дека политичкото раководство треба да им припаѓа на избраните организациски тела, а не на вооружените луѓе само затоа што располагаат со сила.
Четите требало да бидат подредени на околиските и окружните раководства. Тие биле задолжени да ги штитат членовите, да вршат организациска и воена обука и да интервенираат само кога тоа било неопходно.
Со овие одлуки се правел обид да се зачува вооружената способност на Организацијата, но истовремено да се спречат непотребни акции и внатрешни пресметки.
Односот кон странските пропаганди
На Конгресот се расправало и за српската, грчката и другите странски пропаганди што дејствувале во Македонија.
Делегатите се согласувале дека вооружените чети поддржувани од соседните држави претставуваат сериозна опасност за Организацијата и за населението.
Сепак, постоеле разлики околу начинот на кој треба да им се спротивстави. Некои раководители барале решителна вооружена борба, додека други предупредувале дека меѓусебните судири меѓу населението само ги зајакнуваат османлиските власти.
Ѓорче Петров, Јане Сандански и други дејци сметале дека Организацијата треба да го придобива населението со политичка и просветна работа, а не со присилно наметнување црковна или национална припадност.
Конгресот го осудил мешањето на соседните држави и нивните обиди преку вооружени чети да ја наметнуваат својата политика во Македонија.
Односот кон надворешните фактори
Рилскиот конгрес повторно ја потврдил самостојноста на Внатрешната организација.
Помошта од емиграцијата и од надворешните кругови била прифатлива само доколку не била поврзана со политички услови и со обиди за преземање контрола врз Организацијата.
Делегатите биле особено чувствителни кон можноста соседните држави да го користат македонското револуционерно движење за сопствени политички и територијални цели.
Задграничните претставници требало да ги спроведуваат одлуките на Организацијата, а не да водат сопствена политика. Тие биле задолжени да собираат средства, да набавуваат оружје, да одржуваат врски со емиграцијата и да ја информираат странската јавност.
Конгресот нагласил дека внатрешните раководства и населението во Македонија и Одринско мора да имаат решавачки збор за насоката на ослободителната борба.
Случајот со Борис Сарафов
Една од најострите расправи на Рилскиот конгрес се однесувала на дејноста на Борис Сарафов.
Тој бил обвинуван дека во името на Организацијата воспоставувал самостојни контакти со политички претставници и примал финансиски средства без јасно овластување од надлежните раководства.
Особено спорни биле неговите контакти со српски политички кругови. Делегатите сметале дека примањето средства од фактори што истовремено ја поддржувале српската вооружена пропаганда во Македонија било спротивно на интересите на Организацијата.
Сарафов се обидувал да објасни дека средствата ги примил без политички обврски и со намера да ги користи за револуционерното дело.
Конгресот остро ја критикувал неговата самостојна политика, но не донел одлука за негово физичко отстранување. Случајот, сепак, дополнително ги продлабочил недовербата и судирите меѓу различните групи во Организацијата.
Избор на Централниот комитет
На Конгресот бил избран нов Централен комитет на ВМОРО.
За негови членови биле избрани:
- Дамјан Груев;
- Пере Тошев;
- Тодор Поп Антов.
Изборот на Дамјан Груев претставувал обид да се зачува единството, бидејќи тој уживал авторитет меѓу различните струи во Организацијата.
Пере Тошев бил еден од најистакнатите приврзаници на изборноста, отчетноста и ограничувањето на прекумерната централизација.
Тодор Поп Антов бил претставник на Серскиот револуционерен округ и бил близок до реформските и децентралистичките гледишта.
Во историската литература постојат разлики во наведувањето на составот на Централниот комитет, особено поради подоцнежните промени и различното прикажување на легалните и нелегалните членови. Сепак, изборот покажувал дека реформската струја имала значително влијание врз новото раководство.
Задграничното претставништво
Конгресот избрал и ново Задгранично претставништво, кое требало да дејствува во Софија.
Неговата задача била да ги одржува врските со емиграцијата, да собира финансиски средства, да набавува оружје и да ја претставува Организацијата пред надворешната јавност.
Задграничните претставници биле подредени на Централниот комитет и немале право самостојно да склучуваат политички договори во името на ВМОРО.
Со оваа одлука се настојувало да се спречат злоупотребите и да се стави крај на практиката поединци да настапуваат како претставници на целата Организација без јасно овластување.
Комисијата за спроведување на одлуките
На Конгресот била избрана посебна комисија во состав:
- Дамјан Груев;
- Пере Тошев;
- Ѓорче Петров;
- Ѓорѓи Поп Христов.
Нејзината задача била да ги редактира донесените одлуки и да подготви циркулари со најважните решенија.
Комисијата требало да ги достави документите до револуционерните окрузи и да даде објаснувања за правилната примена на новиот Устав и Правилник.
Ова било особено важно затоа што новите принципи на изборност и децентрализација барале промени во начинот на кој дотогаш работеле локалните организации.
Значењето на Конгресот
Рилскиот конгрес од 1905 година претставува еден од најзначајните собири во историјата на Македонската револуционерна организација.
Тој бил прв обид по Илинденското востание да се направи општа процена на состојбата и да се обнови единството на револуционерното движење.
На Конгресот биле усвоени нов Устав и Правилник, биле определени правата и обврските на организациските тела и биле поставени принципите на изборност, отчетност и колективно раководење.
Со новото име ВМОРО бил нагласен внатрешниот и самостоен карактер на Организацијата.
Конгресот го ограничил самоволието на вооружените чети и ја потврдил потребата тие да бидат подредени на избраните раководства.
Истовремено, било заклучено дека идно општо востание може да биде прогласено само од општ конгрес и по целосна процена на подготвеноста на сите револуционерни окрузи.
Рилскиот конгрес се обидел да ги помири различните струи и да создаде единствено раководство. Дамјан Груев имал особено значајна улога во настојувањето да ги приближи спротивставените групи.
Продлабочувањето на поделбите
Иако на Конгресот формално било постигнато единство, тоа не траело долго.
Разликите меѓу децентралистичката и централистичката струја продолжиле да се продлабочуваат. Во Серскиот и Струмичкиот округ силно влијание имале Јане Сандански, Христо Чернопеев и нивните приврзаници, кои се залагале за изборност, широка децентрализација и независност од надворешните политички фактори.
Наспроти нив стоеле дејци поврзани со Борис Сарафов, Иван Гарванов и Христо Матов, кои се залагале за посилно централно раководство и за поинаков однос кон помошта од Бугарија.
Смртта на Дамјан Груев во декември 1906 година била тежок удар за обидите за зачувување на единството. Тој бил еден од ретките раководители што уживал доверба кај повеќе спротивставени групи.
По неговата смрт, судирите станале поостри. Во 1907 година Борис Сарафов и Иван Гарванов биле убиени во Софија по наредба на раководството на Серскиот револуционерен округ.
Со тоа поделбата станала речиси неповратна, а одделните струи започнале да одржуваат сопствени конгреси и да создаваат посебни раководства.
Историското наследство
И покрај подоцнежниот расцеп, одлуките на Рилскиот конгрес имале големо историско значење.
Тие претставувале најцелосен обид Организацијата да се изгради врз демократски и изборни принципи. Локалните организации добиле поголема улога, а раководителите требало да одговараат пред членството.
Уставот и Правилникот од 1905 година ја потврдиле идејата дека борбата треба да ги обедини сите незадоволни жители на Македонија и Одринско без разлика на нивната народност.
Истовремено, Конгресот ја осудил поделбата на Македонија и мешањето на соседните држави во револуционерното движење.
Рилскиот конгрес бил обид да се извлечат поуки од Илинденското востание и да се спречи повторување на грешките од 1903 година. Тој нагласил дека големите одлуки не смеат да ги донесува тесен круг луѓе, туку мора да произлегуваат од целата Организација.
Поради тоа, Четвртиот конгрес во Рилскиот манастир од 1905 година останува пресвртница во развојот на македонското револуционерно движење. Тој претставувал најсериозен обид за обновување, демократизација и обединување на Организацијата по Илинденското востание, но истовремено ги открил и длабоките идејни и лични поделби што наскоро ќе доведат до нејзино расцепување.
↑