Третиот конгрес на Македонската револуционерна организација се одржал во Солун од 2 до 4 јануари 1903 година според стариот календар, односно од 15 до 17 јануари според новиот календар. Поради времето на неговото одржување, во историската литература е познат и како Солунски јануарски конгрес.
Конгресот претставува еден од најзначајните, но истовремено и еден од најспорните собири во историјата на Македонската револуционерна организација. На него била донесена одлуката Организацијата во текот на 1903 година да пристапи кон кревање општо востание во Македонија и Одринско. Со оваа одлука бил отворен патот кон Илинденското востание, кое започнало на 2 август 1903 година во Битолскиот револуционерен округ, а подоцна востанички дејства биле преземени и во другите револуционерни окрузи. (zirm.mk)
Историските околности
На почетокот од 1903 година состојбата во Македонија била исклучително тешка. Македонската револуционерна организација веќе имала изградена широка мрежа од окружни, околиски, градски и селски комитети. Во нејзините редови биле вклучени илјадници луѓе, а во повеќе области дејствувале организирани вооружени чети.
Истовремено, османлиските власти вршеле постојани потери, апсења и разоружување на населението. Револуционерната мрежа често била изложена на провали, предавства и судири со османлиската војска. Во многу места населението било принудено да обезбедува храна, засолништа и материјална помош и за организациските чети и за османлиските сили.
Посебно влијание врз развојот на настаните имало таканареченото Горноџумајско востание од есента 1902 година, организирано од Врховниот македонски комитет. Внатрешната организација не го поддржала ова предвремено востание, бидејќи сметала дека населението не било доволно подготвено и вооружено. Сепак, акцијата предизвикала силни османлиски репресии и дополнително ја влошила положбата во повеќе краишта.
Раководителите на Организацијата стравувале дека Врховниот комитет и други надворешни фактори повторно можат да предизвикаат востанички акции без согласност на внатрешните комитети. Поради тоа, кај дел од Централниот комитет се појавило уверување дека Организацијата мора самата да ја преземе иницијативата и да го определи времето и начинот на востанието. Историските истражувања го посочуваат врховистичкото движење од 1902 година како еден од главните непосредни поводи за отворање на прашањето за востание. (zirm.mk)
Свикувањето на Конгресот
Иницијативата за свикување на Конгресот произлегла од Централниот комитет во Солун, предводен од Иван Гарванов. Значајна улога имале и задграничните претставници Христо Матов и д-р Христо Татарчев, кои во тој период се наоѓале во Софија.
Кон крајот на 1902 година Централниот комитет веќе се определил да го постави прашањето за востание пред претставниците на револуционерните окрузи. До окружните и околиските комитети биле испратени известувања и покани за испраќање делегати во Солун.
Меѓутоа, повиците биле испратени во краток рок, поради што дел од поканетите претставници немале доволно време да пристигнат. Одредени револуционерни окрузи не биле целосно или соодветно претставени, а некои од најистакнатите дејци на Организацијата воопшто не присуствувале.
Гоце Делчев не учествувал на Конгресот. Тој бил против кревање општо и масовно востание во такви услови, бидејќи сметал дека населението не било доволно вооружено и подготвено. Делчев не ја отфрлал револуционерната борба, но се залагал за поинаква тактика: засилени вооружени и диверзантски акции, напади врз османлиските воени и комуникациски објекти и постепено развивање на револуционерната состојба, без веднаш да се изложи целото население на уништување.
На Конгресот не присуствувале ниту Ѓорче Петров, Пере Тошев, Дамјан Груев, Михаил Герџиков и повеќе други истакнати раководители. Дел од нив се наоѓале надвор од Солун или биле зафатени со организациска работа, а дел не биле навремено или непосредно вклучени во подготовката на собирот. Отсуството на основачите, најистакнатите идеолози, војводите и нелегалните дејци подоцна било една од главните причини поради кои се оспорувала регуларноста на Конгресот. (mk.wikipedia.org)
Местото на одржување
Заседанијата се одржале во физичко-математичкиот кабинет на Солунската егзархиска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“.
Изборот на гимназијата овозможувал делегатите да се собираат без да привлечат големо внимание, бидејќи голем дел од организациските работници биле учители или лица поврзани со просветните установи. Сепак, собирот морал да се одржува во строга тајност поради опасноста од откривање од османлиската полиција.
Со Конгресот претседавал Иван Гарванов, кој бил претседател на Централниот комитет. За секретар бил избран Димитар Мирчев.
На заседанијата присуствувале вкупно 17 делегати. Сите биле легални организациски работници, односно лица што живееле и работеле јавно, но тајно биле вклучени во револуционерната мрежа. На Конгресот немало војводи и други нелегални дејци кои непосредно ја познавале воената состојба на теренот. (mk.wikipedia.org)
Учесниците на Конгресот
Централниот комитет бил претставен од:
- Иван Гарванов;
- Спас Мартинов;
- Димитар Мирчев.
На Конгресот присуствувале и Христо Поп Коцев и Тодор Лазаров, истакнати штипски револуционерни дејци кои непосредно пред тоа биле ослободени од османлиско заточение.
Од револуционерните окрузи и реони учествувале:
- Иван Сапунаров – претставник на Солунскиот реон;
- Анастас Лозанчев – претставник на Битолскиот округ;
- Никола Петров – претставник на Цариград;
- Велко Думев – претставник на Одринскиот округ;
- Лазар Димитров – претставник на Серскиот округ;
- Димитар Ганчев – претставник на Скопскиот округ;
- Иван Ингилизов – претставник на Струмичкиот округ;
- Тодор Пејков – претставник на Велешкиот реон;
- Георги Варналиев – претставник на Радовишкиот реон;
- Никола Хрлев – претставник на Гевгелискиот реон;
- Христо Влахов – претставник на Кукушкиот реон;
- Димитар Занешев – претставник на Воденскиот реон.
Претставниците на Штипскиот округ и на Тиквешката околија не успеале да пристигнат. Некои области имале само по еден делегат, додека од Солунскиот и од другите поблиски реони присуствувале повеќе претставници. Оваа нерамномерна застапеност подоцна била користена како аргумент дека Конгресот немал доволно широка претставителност. (mk.wikipedia.org)
Прашањето за востанието
Главната и речиси единствена суштинска тема на Конгресот била дали во текот на 1903 година треба да се крене општо востание.
Приврзаниците на востанието сметале дека Организацијата повеќе не може да ја одложува решавачката борба. Османлиските власти сè повеќе ја откривале револуционерната мрежа, оружјето било запленувано, а голем број дејци биле затворани или принудени да преминат во нелегалност.
Постоел и страв дека доколку Организацијата не го поведе населението, востанието може да биде предизвикано од Врховниот комитет или од други надворешни сили. Во таков случај, Внатрешната организација би ја изгубила контролата врз движењето, а населението повторно би било изложено на репресии без заеднички план и раководство.
Друг аргумент бил дека меѓународната положба може да стане поволна доколку во Македонија избувне големо востание. Се очекувало страдањето на цивилното население да го привлече вниманието на европската јавност и да ги принуди големите сили да извршат притисок врз Османлиското Царство за воведување реформи или автономија.
Приврзаниците на одложувањето предупредувале дека повеќето револуционерни окрузи немале доволно оружје, муниција и воено обучени луѓе. Само делови од Битолскиот округ биле подобро организирани и вооружени, додека во други области подготовките биле недовршени.
Тие стравувале дека востанието нема да може да ја победи многубројната османлиска војска и дека неговата главна последица ќе биде уништување на селата, масовни убиства, апсења и бегство на населението.
Ставовите на одделните делегати
Најрешително против непосредното востание се изјаснил Лазар Димитров, претставникот на Серскиот револуционерен округ. Тој бил испратен со став дека Серскиот округ не е подготвен за општа востаничка акција.
Слична положба имал и Димитар Ганчев, претставникот на Скопскиот округ. Тој добил упатство да се заложи за одложување на востанието најмалку за една година, за да може Организацијата подобро да го вооружи и подготви населението.
Велко Думев, претставникот на Одринскиот округ, исто така требало да укаже дека Одринско не е подготвено за непосредно востание. Михаил Герџиков, еден од главните раководители во Одринско, не присуствувал на Конгресот.
Наспроти нив, Анастас Лозанчев силно ја поддржувал одлуката за востание. Битолскиот окружен комитет веќе подолго време предупредувал дека понатамошното одложување може да доведе до растурање на организациската мрежа и опаѓање на борбениот дух.
Иван Гарванов ги уверувал делегатите дека во наредните месеци ќе бидат внесени поголеми количества оружје и дека Организацијата ќе добие материјална помош однадвор. Овие уверувања имале значајно влијание врз делегатите кои се сомневале во подготвеноста за востание.
Одлуката за востание
По расправата, делегатите ја прифатиле одлуката во текот на 1903 година да се крене општо востание во Македонија и Одринско.
Конгресот не го определил точниот датум на востанието. Окружните комитети биле задолжени веднаш да започнат забрзани подготовки, да собираат оружје и муниција, да ги организираат четите и да го подготвуваат населението.
Во усвоениот протокол востанието било замислено како општо и стратешко, а не како истовремено масовно кревање на целото население во сите области. Начинот и обемот на дејствувањето требало да се приспособат на условите и подготвеноста на секој револуционерен округ.
Иако дел од делегатите првично имале спротивни упатства, на крајот сите го потпишале протоколот. Лазар Димитров и Димитар Ганчев се приклучиле кон заедничката одлука, иако нивните окрузи претходно се изјасниле за одложување.
Со ова целиот организациски механизам бил ставен во движење. Во окрузите започнале засилени подготовки, собирање средства, набавување оружје, обука на четниците и создавање складишта за храна и санитетски материјали. (zirm.mk)
Реакцијата на Гоце Делчев
По завршувањето на Конгресот, Иван Гарванов отпатувал во Софија за да ги извести задграничните претставници и другите истакнати дејци за донесената одлука.
Таму станало јасно дека меѓу водечките личности на Организацијата не постои единство. Гоце Делчев решително се спротивставил на општо востание во текот на 1903 година. Тој сметал дека Организацијата не располага со доволно оружје и дека народот ќе биде изложен на огромни жртви без реална можност за воена победа.
Делчев предлагал наместо масовно востание да се организираат постојани револуционерни акции: напади врз железнички линии, мостови, телеграфски врски, воени објекти и други симболи на османлиската власт. Според него, на тој начин можело да се создаде долготрајна револуционерна состојба без веднаш да се изложат незаштитените села.
Ѓорче Петров и Пере Тошев, исто така, имале сериозни резерви кон одлуката. Сепак, по долгите расправи било прифатено дека решението веќе не може целосно да се повлече, бидејќи било испратено до организациските структури и подготовките веќе започнале.
Гоце Делчев потоа се обидувал да влијае врз раководителите во Македонија востанието да биде одложено или неговиот карактер да биде изменет. Во април 1903 година се сретнал со Дамјан Груев во Солун. Иако Груев ги разбирал опасностите, сметал дека откажувањето на веќе објавената одлука може да ја уништи дисциплината и авторитетот на Организацијата.
Гоце Делчев не го дочекал востанието. Тој загинал на 4 мај 1903 година во борба со османлиската војска во селото Баница, Серско.
Прашањето за регуларноста на Конгресот
Уште непосредно по неговото одржување се појавиле сомневања околу законитоста и претставителноста на Солунскиот конгрес.
На него не присуствувале основачите на Организацијата, најистакнатите револуционерни идеолози, задграничните претставници, војводите и нелегалните организациски работници. Дел од окрузите биле застапени само со по еден претставник, а некои воопшто немале делегати.
Христо Татарчев, иако ја поддржувал идејата за востание, подоцна забележал дека Конгресот бил свикан спротивно на организациските правила, бидејќи Задграничното претставништво, кое било дел од раководството, немало можност претходно да го изложи својот став.
Критичарите сметале дека делегатите немале јасно овластување од членовите и комитетите што ги претставувале да донесат толку значајна одлука. Посебно било нагласувано дека војводите и луѓето кои непосредно ја познавале состојбата со оружјето и борбената способност на четите не биле присутни.
Поради тоа, во повостаничките расправи Конгресот бил оценуван како недоволно претставителен, неправилно свикан и под силно влијание на Централниот комитет. Сепак, без оглед на оспорувањата, неговата одлука била прифатена како обврзувачка и станала основа за понатамошните подготовки. (mk.wikipedia.org)
Подготовките во Битолскиот округ
Одлуката на Солунскиот конгрес имала најголемо непосредно влијание во Битолскиот револуционерен округ. Тамошното раководство сметало дека округот е најподготвен за востание и започнало со свикување сопствен окружен конгрес.
Смилевскиот конгрес се одржал во мај 1903 година. На него повторно било разгледано прашањето дали треба да се прифати солунската одлука. И покрај сомневањата и противењето на дел од делегатите, било решено Битолскиот округ да се подготви за востание.
Бил избран Главен штаб во состав Дамјан Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев. Главниот штаб го определил 2 август 1903 година, празникот Илинден, како ден за почеток на востанието.
Во Битолскиот округ биле организирани востанички реони, биле назначени војводи и биле подготвувани планови за напади врз османлиските гарнизони, административни установи и комуникациски врски.
Востанието во другите окрузи
Одлуката на Солунскиот конгрес не била спроведена на ист начин во сите револуционерни окрузи.
Во Битолскиот округ востанието добило најмасовен карактер. Биле ослободени повеќе области, а во Крушево била создадена Крушевската Република.
Во Одринскиот округ, по Конгресот на Петрова нива, востанието започнало на празникот Преображение. Во Странџа била создадена слободна востаничка територија, позната како Странџанска Република.
Во Серскиот округ дејствата биле одложени до празникот Крстовден и главно имале четнички и диверзантски карактер. Јане Сандански и другите серски раководители останале критички настроени кон предвременото масовно востание.
Во Солунскиот, Скопскиот и Струмичкиот округ немало општо масовно кревање на населението. Таму биле преземани вооружени, саботажни и диверзантски акции во согласност со локалните можности. На тој начин востанието немало еднаков обем и карактер на целата територија на Организацијата.
Последиците од одлуката
Илинденското востание покажало голема храброст, саможртва и организираност на македонското население. Востаниците постигнале значајни почетни успеси и воспоставиле власт во повеќе ослободени места.
Сепак, Османлиското Царство располагало со многубројна и добро вооружена војска. По првичната збунетост, биле испратени големи сили за задушување на востанието.
Следувале тешки борби, палење и ограбување села, убиства на цивили и масовно бегство на населението. Голем број востаници загинале, а организациската мрежа во повеќе области била разбиена.
Големите сили не интервенирале на начинот на кој се надевале дел од раководителите. Под нивен притисок биле најавени и делумно спроведени реформи во османлиската управа, но Македонија не добила автономија.
По востанието започнала широка расправа за причините за неуспехот и за одговорноста на раководството. Дел од дејците го обвинувале Централниот комитет дека наметнал предвремена одлука, додека други сметале дека востанието било историски неизбежно поради состојбата во која се наоѓале Организацијата и населението.
Историското значење
Солунскиот конгрес од 1903 година има пресвртно значење во историјата на Македонската револуционерна организација. Неговата одлука непосредно го насочила движењето кон најголемата вооружена акција во неговата дотогашна историја.
Конгресот покажал дека Организацијата израснала во сила способна да подготвува и да започне широко востаничко движење. Истовремено, начинот на кој бил свикан и составот на неговите делегати ги откриле слабостите во внатрешното управување, недоволната застапеност на одделните окрузи и несогласувањата меѓу раководните дејци.
Одлуката за востание била донесена во сложени услови, под влијание на османлиските репресии, надворешните провокации, стравот од распаѓање на организациската мрежа и надежта за меѓународна интервенција.
Иако востанието не ја остварило политичката цел за автономија, тоа станало еден од најзначајните настани во македонската историја. Илинденското востание ја изразило стремежта на македонскиот народ кон слобода, политичка самостојност и сопствено државно уредување.
Поради тоа, Третиот конгрес во Солун од 1903 година останува историски настан со двојно значење. Од една страна, тој го отворил патот кон херојската илинденска борба, а од друга страна, останал предупредување за последиците од донесувањето пресудни одлуки без целосна подготвеност, широка претставителност и единство во раководството на револуционерното движење.
↑