Солунскиот конгрес од 1896 година претставува еден од најзначајните настани во раниот развој на Македонската револуционерна организација. На него биле поставени основите на нејзината идната структура, биле определени главните програмски задачи и бил усвоен системот според кој Организацијата постепено ќе се прошири низ Македонија и Одринско.
Конгресот во историската литература често се определува и како прв општ, основачки или законодавен конгрес на Организацијата. Меѓутоа, во хронологиите во кои Ресенското советување од 1894 година се смета за Прв конгрес, собирот во Солун се наведува како Втор конгрес на Македонската револуционерна организација.
Во изворите постојат разлики околу точниот датум на неговото одржување. Во постарата литература најчесто се наведува дека се одржал во текот на летото 1896 година, додека според истражувањето на историчарот Димитар Димески, Конгресот се одржал за време на велигденскиот училиштен распуст, во периодот меѓу 5 и 12 април 1896 година. Работата траела три дена, а заседанијата се одржувале во станот на Андон Димитров, кој се наоѓал спроти Егзархиската машка гимназија во Солун. (zirm.mk)
Историските околности
Во времето на одржувањето на Конгресот, Македонската револуционерна организација веќе излегувала од својата почетна, основачка фаза. По создавањето во Солун во 1893 година и Ресенското советување во 1894 година, нејзината мрежа постепено се ширела во повеќе градови и села.
Месни комитети биле создадени во Битола, Ресен, Прилеп, Охрид, Крушево, Штип, Велес, Струмица, Кавадарци и во други места. Организациската дејност најчесто ја спроведувале учители, трговци, лекари, свештеници и други доверливи лица кои имале можност да патуваат и да воспоставуваат врски со населението.
Брзото ширење на комитетската мрежа создало потреба од појасно определување на целите, правилата и раководните органи. Дотогаш одделните комитети дејствувале според општи упатства и лични договори, но без целосно изграден систем на надлежности и одговорности.
Особено било важно да се утврди каков ќе биде односот меѓу Централниот комитет во Солун и месните комитети, како ќе се организира собирањето средства, како ќе се набавува оружје и на кој начин ќе се одржуваат врските со дејците надвор од територијата на Османлиското Царство.
Поради тоа, било свикано пошироко советување на најистакнатите револуционерни дејци. Целта била Организацијата да добие единствена програма, правилник и територијална структура, со што би се овозможило нејзиното претворање во масовно и дисциплинирано ослободително движење.
Учесници на Конгресот
На Солунскиот конгрес присуствувале околу петнаесет до шеснаесет револуционерни дејци. Тоа бил првиот собир на кој заедно учествувале поголем број истакнати раководители и претставници од различни краишта.
Меѓу присутните биле:
- д-р Христо Татарчев;
- Дамјан Груев;
- Гоце Делчев;
- Ѓорче Петров;
- Пере Тошев;
- Петар Поп Арсов;
- Иван Хаџи Николов;
- Андон Димитров;
- Христо Батанџиев;
- Анастас Лозанчев;
- Григор Попев;
- Тодор Лазаров;
- Михаил Апостолов;
- Димитар Влахов и други организациски дејци.
Во различните историски извори се среќаваат одредени разлики во списокот на учесниците. Тоа се должи на тајниот карактер на Конгресот и на фактот што не е зачуван целосен официјален записник од неговата работа.
Со заседанијата раководел д-р Христо Татарчев, кој бил претседател на Централниот комитет. Значајна улога во работата имале Дамјан Груев, Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев и Петар Поп Арсов.
Потребата од реорганизација
Главната причина за свикување на Конгресот била потребата Организацијата да се приспособи кон своето брзо ширење. Во почетните години таа претставувала тесен круг од доверливи луѓе, но до 1896 година веќе постоеле услови за создавање поширока и поцврсто поврзана мрежа.
Учесниците заклучиле дека револуционерното движење не смее да остане ограничено само на неколку градски комитети и образовани дејци. Организацијата требало да навлезе меѓу селското население, занаетчиите, трговците, работниците и младината.
За да се постигне тоа, требало да се создадат јасно определени раководни тела на различни нивоа. Секој месен комитет требало да знае од кого прима наредби, кому му поднесува извештаи и на кој начин се поврзува со останатите делови на Организацијата.
Конгресот ја потврдил водечката положба на Централниот комитет во Солун, но истовремено ја истакнал потребата од создавање окружни и околиски структури. Така започнало територијалното уредување што во следните години ќе овозможи Организацијата да ги опфати речиси сите делови на Македонија и делови од Одринско.
Поделба на револуционерни окрузи
Една од најважните одлуки на Солунскиот конгрес била територијата на која дејствувала Организацијата да се подели на револуционерни окрузи.
Биле поставени основите за создавање на:
- Солунски револуционерен округ;
- Битолски револуционерен округ;
- Скопски револуционерен округ;
- Струмички револуционерен округ;
- Серски револуционерен округ;
- Одрински револуционерен округ.
Секој округ требало да има свое окружно раководство, кое ќе ја организира работата на околиите и месните комитети. Окрузите понатаму биле делени на околии, а околиите на градски и селски организации.
Ваквата поделба не била веднаш и целосно спроведена во сите области. Во некои краишта Организацијата веќе имала развиена мрежа, додека во други допрва требало да испраќа организатори и да создава комитети. Сепак, одлуката претставувала основа на идната територијална структура.
Со неа се овозможило подобро пренесување на наредбите, собирање информации, организирање на населението и распределување на финансиските и воените средства.
Програмските цели
На Конгресот биле изградени и потврдени основните програмски цели на Организацијата. Како главна политичка цел било поставено извојувањето целосна политичка автономија на Македонија и Одринско.
Автономијата требало да се постигне преку организирање на населението и револуционерна борба против османлиската власт. Таа била замислена како политичко решение што ќе овозможи самоуправа, еднаквост и заштита на населението од административните злоупотреби и насилства.
Раководителите сметале дека ослободувањето не треба да зависи исклучиво од интервенцијата на големите сили или од политиката на соседните држави. Главната сила требало да биде внатрешното население, организирано во сопствено револуционерно движење.
Поради тоа, Конгресот го потврдил принципот на самостојност. Организацијата можела да бара материјална, дипломатска и морална помош однадвор, но не требало да дозволи нејзината политика и раководство да бидат ставени под туѓа контрола.
Во тој период целта била формулирана како политичка автономија во рамките на Османлиското Царство. Меѓутоа, меѓу дејците постоело уверување дека автономијата може да претставува чекор кон поширока политичка слобода и самостојност.
Изработка на Уставот и Правилникот
Една од најзначајните одлуки на Конгресот била задачата на Гоце Делчев и Ѓорче Петров да подготват нов Устав и Правилник на Организацијата.
Во овие документи требало јасно да бидат определени:
- целта на Организацијата;
- условите за членство;
- правата и должностите на членовите;
- структурата на раководните тела;
- начинот на создавање комитети;
- собирањето и трошењето средства;
- организациската дисциплина;
- казните за предавство и непочитување на правилата;
- начинот на подготовка за идната револуционерна борба.
Гоце Делчев и Ѓорче Петров ја извршиле задачата и изработиле Устав и Правилник што станале основа за понатамошното уредување на Организацијата. Со овие документи таа добила појасно определена програма и внатрешна структура.
Во врска со точниот назив и времето на усвојување на најраните уставни документи постојат историографски разлики. Во дел од зачуваните документи Организацијата се среќава под називот Бугарски македоно-одрински револуционерни комитети, додека во подоцнежниот период се употребува називот Тајна македонско-одринска револуционерна организација.
Независно од различните називи во документите и историографијата, Солунскиот конгрес од 1896 година претставувал пресуден момент во правното и организациското обликување на револуционерното движење. По овој собир Организацијата веќе не била само мрежа создадена врз лична доверба, туку движење со напишани правила, определени органи и заедничка програма. (Scribd)
Централниот комитет
На Конгресот била потврдена улогата на Централниот комитет со седиште во Солун како највисокото раководно тело во внатрешноста.
За претседател останал д-р Христо Татарчев, додека Дамјан Груев продолжил да биде еден од главните организатори и двигатели на практичната револуционерна работа.
Централниот комитет требало:
- да ја раководи целокупната дејност;
- да испраќа организатори во различните области;
- да ги одобрува поважните акции;
- да одржува врски со окружните раководства;
- да се грижи за финансиските средства;
- да организира набавка на оружје;
- да ја чува самостојноста и единството на Организацијата.
Солун бил избран и задржан како центар поради својата економска, политичка и сообраќајна важност. Градот бил поврзан со повеќе делови на Македонија преку железнички и трговски патишта, што овозможувало полесно движење на луѓе, пораки и материјали.
Во исто време, присуството на османлиски административни и полициски органи ја правело работата исклучително опасна. Поради тоа, членовите на Централниот комитет морале да дејствуваат под строга тајност и да користат доверливи курири и тајни места за состаноци.
Создавање Задгранично претставништво
Конгресот донел одлука да се создаде Задгранично претставништво со седиште во Софија. Неговото основање било неопходно поради потребата од организирање на дејноста надвор од границите на Османлиското Царство.
Задграничното претставништво требало да ја претставува Организацијата пред македонската емиграција, бугарската јавност, политичките фактори и странските дипломатски претставници.
Неговите задачи опфаќале:
- собирање финансиски средства;
- набавување и пренесување оружје;
- печатење и доставување револуционерна литература;
- одржување врски со емигрантските организации;
- информирање на јавноста за положбата во Македонија;
- организирање погранични пунктови и канали;
- обезбедување засолниште за прогонетите дејци.
За први претставници биле определени Гоце Делчев и Ѓорче Петров. Нивниот избор покажува дека раководството имало голема доверба во нивните способности, посветеност и познавање на организациските прилики.
Задграничното претставништво требало да дејствува паралелно со Централниот комитет, но да не води самостојна политика спротивна на одлуките донесени во внатрешноста. Неговата улога била да ги помага, а не да ги заменува внатрешните раководни органи. (strumski.com)
Улогата на Гоце Делчев
Солунскиот конгрес означил важен момент во издигнувањето на Гоце Делчев меѓу главните раководители на Организацијата.
Делчев веќе дејствувал како учител и организатор во Штип, каде заедно со Дамјан Груев работел на ширењето на комитетската мрежа. Неговата енергија, дисциплина и способност да воспоставува врски со населението го направиле еден од највлијателните револуционерни дејци.
По Конгресот, тој се посветил на создавањето канали за пренесување оружје, организирањето погранични пунктови, испраќањето инструктори и воспоставувањето врски меѓу внатрешноста и емиграцијата.
Заедно со Ѓорче Петров работел и на изработката на програмските документи. Нивната соработка имала големо значење за развивањето на идејата дека Организацијата треба да биде широко народно движење, способно да ги обедини незадоволните слоеви од населението.
Гоце Делчев се спротивставувал на предвремени и неподготвени востанички акции. Според неговото гледиште, револуцијата требало да биде резултат на долготрајно организирање, вооружување и просветување на населението, а не дејство на мала група изолирани заговорници.
Улогата на Ѓорче Петров
Ѓорче Петров, исто така, добил исклучително важна улога по Солунскиот конгрес. Тој бил искусен учител, публицист, истражувач и организатор со добро познавање на состојбите во Македонија.
Неговото политичко и организациско искуство било особено важно при изработката на Уставот и Правилникот. Ѓорче Петров се залагал за создавање широка и децентрализирана организација, во која месните раководства ќе имаат можност да дејствуваат според условите во своите области, но ќе останат поврзани со заедничката програма.
Како задграничен претставник во Софија, тој воспоставувал контакти со емигрантските кругови, со јавни личности и со политички фактори. Истовремено, настојувал да ја заштити самостојноста на внатрешната Организација од обидите на надворешни сили да ја стават под своја контрола.
Заедничката работа на Гоце Делчев и Ѓорче Петров придонела за создавање систем што ги поврзувал комитетите во Македонија со пограничните пунктови, емиграцијата и изворите за снабдување.
Финансирањето на Организацијата
Со ширењето на револуционерната мрежа се зголемувале и финансиските потреби. Биле неопходни средства за патувањата на организаторите, печатењето материјали, одржувањето на курирските врски, помагањето на прогонетите членови и набавката на оружје.
Конгресот ја потврдил обврската членовите да плаќаат редовни прилози во согласност со своите можности. Покрај членарината, средства се собирале преку доброволни прилози од трговци, занаетчии, иселеници и други поддржувачи.
Секој комитет требало да води сметка за собраните и потрошените средства. Иако целата работа била тајна, се настојувало да се воведе внатрешна отчетност и да се спречат злоупотреби.
Поголем дел од средствата во следните години биле наменувани за набавка на пушки, револвери, муниција и материјали за изработка на експлозивни средства.
Вооружување и подготовка
Конгресот утврдил дека Организацијата мора постепено да започне со систематско вооружување на своите членови и на населението.
Вооружувањето било исклучително тешка задача. Османлиските власти строго го контролирале движењето на оружјето, а неговата цена била висока. Затоа биле потребни тајни погранични канали преку кои оружјето ќе се пренесува во внатрешноста.
Било решено да се создадат пунктови долж границата и да се изберат доверливи луѓе што ќе го организираат пренесувањето. Оружјето требало да се складира на безбедни места и да се распределува само по одлука на организациските раководства.
Сепак, вооружувањето не значело дека веднаш треба да се крене востание. Главната задача останувала подготовката. Населението требало да се организира, да се обучи и да научи како да ја чува тајноста.
Односот кон Врховниот македонски комитет
Во времето на Конгресот во Софија веќе дејствувал Врховниот македонски комитет, создаден од македонските емигрантски друштва. Иако двете организации официјално се залагале за подобрување на положбата во Македонија, меѓу нив постоеле разлики во тактиката и начинот на раководење.
Внатрешната организација сметала дека револуционерната борба треба да биде подготвувана и водена од населението во Македонија. Таа се противела на акции на чети испратени однадвор без согласност и подготовка на месните комитети.
Таквите акции можеле да предизвикаат османлиски репресии, додека населението не било подготвено да се заштити. Покрај тоа, постоела опасност движењето да биде употребено за интересите на надворешни политички фактори.
Солунскиот конгрес не ја отфрлил можноста за соработка со емиграцијата. Организацијата имала потреба од оружје, средства и политичка поддршка. Меѓутоа, со создавањето на Задграничното претставништво настојувала односите со надворешните организации да ги води преку сопствени претставници и да ја зачува својата независност.
Тајност и дисциплина
Еден од најважните услови за опстанок на Организацијата била строгата тајност. Османлиските полициски и административни органи настојувале да ги откријат комитетите, куририте и складиштата за оружје.
Поради тоа, новите членови требало внимателно да се избираат и примаат со заклетва. Секој член бил должен да ги чува организациските тајни, да ги исполнува задачите и да не ги открива другите членови.
Комитетите требало да знаат само онолку колку што било неопходно за извршување на нивните задачи. Врските меѓу одделните места се одржувале преку доверливи курири, а писмата често биле пишувани со шифри или пренесувани усно.
Со Правилникот биле предвидени и казни за предавство, злоупотреба на средствата, самоволно дејствување и непочитување на наредбите.
Строгата дисциплина понекогаш доведувала до сурови постапки, но раководителите сметале дека без неа тајната мрежа не може да опстане во услови на постојан надзор и репресија.
Ширењето меѓу населението
По Конгресот, Организацијата започнала забрзано да ја проширува својата мрежа. Организаторите патувале низ градовите и селата, создавале комитети и ги поврзувале со окружните раководства.
Учителите и понатаму имале голема улога, но движењето постепено се ширело и меѓу селаните, занаетчиите, трговците и работниците.
Во селата биле избирани селски раководители, курири и лица задолжени за собирање храна, пари и оружје. Се создавале тајни складишта и засолништа, а населението постепено се подготвувало за организирана самозаштита.
Во градовите комитетите се грижеле за финансирањето, набавката на материјали, одржувањето на врските и заштитата на организациските работници.
Така, по 1896 година, Организацијата почнала да прераснува во сложен паралелен систем што постепено развивал свои раководства, судски тела, курирски канали и вооружени сили.
Значењето на Солунскиот конгрес
Солунскиот конгрес од 1896 година има исклучително значење во историјата на Македонската револуционерна организација. Тој претставувал премин од првичниот период на создавање комитети кон изградба на единствена, територијално организирана и раководена револуционерна сила.
На Конгресот биле определени основните програмски цели, била потврдена борбата за политичка автономија на Македонија и Одринско и била нагласена потребата движењето да се потпира врз сопствените сили.
Со поделбата на револуционерни окрузи биле поставени темелите на организациската мрежа што во следните години ќе се прошири низ голем дел од Македонија и Одринско.
Со задолжувањето на Гоце Делчев и Ѓорче Петров да изработат Устав и Правилник, Организацијата добила правна и програмска основа. Во овие документи биле определени нејзините цели, структурата, должностите на членовите и начинот на дејствување.
Со создавањето на Задграничното претставништво бил воспоставен организиран систем за врски со емиграцијата, набавка на оружје, собирање финансиски средства и претставување на македонското ослободително дело пред надворешната јавност.
Конгресот истовремено го потврдил принципот дека револуционерната борба треба да биде подготвувана одвнатре, а помошта однадвор да биде ставена во служба на потребите и одлуките на внатрешната Организација.
Историското наследство
Одлуките на Солунскиот конгрес не останале само формални заклучоци. Во годините што следувале, Организацијата брзо се ширела и станала значајна сила во политичкиот и општествениот живот на Македонија.
Биле изградени окружни, околиски и селски комитети, биле создадени погранични канали и складишта за оружје, а постепено се развивал и четничкиот институт.
Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Дамјан Груев, Пере Тошев и другите раководители продолжиле да патуваат, да го организираат населението и да ги усогласуваат активностите на различните области.
Системот воспоставен по Конгресот овозможил Организацијата да ги преживее првите провали и апсења и повторно да ја обновува својата мрежа. Во исто време, нејзиното ширење довело до нови предизвици, несогласувања и судири околу тактиката, централизацијата и односите со надворешните фактори.
Сепак, основните организациски принципи утврдени во 1896 година останале значајни во целиот предилинденски период.
Поради тоа, Вториот конгрес во Солун од 1896 година се смета за еден од темелните настани во историјата на македонското револуционерно движење. Со него Организацијата се претворила од ограничен круг револуционерни дејци во уредено ослободително движење со јасна програма, сопствени раководни тела и мрежа што постепено го опфатила населението во Македонија и Одринско.
↑