Детство, школување и првите години во Организацијата (1878–1902)
Христо Узунов е роден на 22 февруари 1878 година во Охрид, во угледно охридско семејство, познато по својата просветна и национална определба. Уште од најрана возраст растел во средина во која се негувале образованието, народната традиција и идејата за ослободување на Македонија.
Основното образование го завршил во родниот Охрид, каде што уште како ученик се истакнувал со својата интелигенција, дисциплина и љубов кон книгата. Поради неговите способности, школувањето го продолжил во Солунската егзархиска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“, која во тоа време претставувала најважен просветен центар за македонската младина.
Во Солун се запознал со Даме Груев, еден од основачите на Македонската револуционерна организација (МРО). Под влијание на Груев, Христо Узунов уште како гимназист се приклучил на Организацијата и станал еден од најактивните членови на ученичкиот револуционерен кружок.
Со својата зрелост и организаторски способности брзо ја стекнал довербата на раководството. Во гимназијата раководел со револуционерен кружок, преку кој меѓу учениците се ширеле идеите за слобода, национално достоинство и организирана борба против османлиската власт.
По завршувањето на гимназијата се вратил во Охрид, каде што неколку години работел како учител. Учителската професија му овозможила непосреден контакт со народот, а истовремено му служела како прикритие за револуционерната работа.
Во тој период станал еден од најактивните организатори на Тајната македонско-одринска револуционерна организација (ТМОРО) во Охридско и Струшко. Работел на формирање нови месни комитети, примал нови членови, организирал заколнувања и воспоставувал сигурни врски меѓу револуционерните пунктови.
Неговата дејност не останала незабележана од османлиските власти. Поради револуционерната работа бил двапати уапсен и затворен во Битолскиот затвор, каде што бил подложен на испрашувања и притисоци. И покрај тоа, не открил ништо што би можело да ја загрози Организацијата.
Во март 1903 година, по излегувањето од затвор, веднаш повторно се вклучил во револуционерната работа. Бил избран за член на Охридското раководно тело на ТМОРО, каде што го зазел местото на загинатиот војвода Тома Давидов.
Со ова започнал најзначајниот период од неговиот живот – подготовките за Илинденското востание, во кое Христо Узунов ќе стане еден од главните организатори во Охридско и Струшко.
Смилевскиот конгрес и Илинденското востание (1903)
По ослободувањето од Битолскиот затвор во март 1903 година, Христо Узунов веднаш се вклучил во подготовките за претстојното востание. Иако зад себе ги имал затворските денови и постојаниот прогон од османлиските власти, не помислувал да се повлече од револуционерната борба.
Во тоа време Организацијата забрзано ги завршувала подготовките за општото востание во Битолскиот револуционерен округ. Благодарение на своето искуство и авторитет, Узунов бил избран за член на Охридското раководно тело, преземајќи ја одговорноста за организацијата на востаничките сили во Охридско и Струшко.
Смилевскиот конгрес
Во мај 1903 година учествувал на историскиот Смилевски конгрес, на кој присуствувале претставници од сите реони на Битолскиот револуционерен округ.
На Конгресот бил избран за член на Охридското горско началство, телото што требало да раководи со вооружените сили во Охридско за време на претстојното востание.
На Конгресот биле разгледани:
- организацијата на востаничките чети;
- распределбата на оружјето и муницијата;
- плановите за напад врз турските гарнизони;
- врските меѓу соседните револуционерни реони;
- снабдувањето на населението и четите.
По завршувањето на Конгресот, Узунов веднаш се вратил во својот реон и започнал со последните подготовки за востанието.
Подготовките за востанието
Во текот на летото 1903 година непрекинато ги обиколувал селата во Охридско и Струшко, организирајќи нови чети, обучувајќи востаници и обезбедувајќи оружје и храна.
Особено внимание посветувал на дисциплината и организацијата, сметајќи дека успехот зависи од единството и одговорноста на секој востаник.
Во многу села лично ги организирал револуционерните комитети, а младите луѓе ги подготвувал за претстојните борби.
Во борба за слободата
По избувнувањето на Илинденското востание на 2 август 1903 година, Христо Узунов бил меѓу најактивните војводи во Охридскиот револуционерен округ.
Учествувал во повеќе судири со османлиската војска, а особено се истакнал во борбите кај Сирулски Рид и кај селото Куратица, каде што востаниците неколкупати успешно ги одбиле нападите на многубројниот турски аскер.
Во овие борби покажал исклучителна присебност, храброст и способност за раководење. Иако востаниците биле послабо вооружени и бројно помали, успевале да нанесат сериозни загуби на противникот и да го задржат неговото напредување.
Поразот на востанието
По неколку недели жестоки борби, Османлиската Империја ангажирала многубројна војска и артилерија. Востаничките позиции постепено биле совладани, а голем број села биле запалени.
И покрај поразот, Христо Узунов успеал да ја зачува поголем дел од својата чета и организирано да се повлече. Наместо да ја напушти Македонија, решил да остане во Битолскиот револуционерен округ и веднаш да започне со обновување на револуционерната организација.
Неговото однесување по Востанието уште повеќе го зацврстило неговиот углед меѓу револуционерите. За многумина тој станал пример за војвода кој не се повлекува по поразот, туку продолжува да се бори и да ја обновува Организацијата.
Последната мисија и саможртвата кај Цер (1904–1905)
По задушувањето на Илинденското востание, Христо Узунов не ја прекинал револуционерната дејност. Напротив, се вклучил во обновувањето на организациската мрежа во Битолскиот револуционерен округ, каде што повторно се создавале комитети, се формирале нови чети и се воспоставувале прекинатите врски.
На Прилепскиот конгрес во 1904 година, поради своето искуство, дисциплина и авторитет, бил назначен за организатор и ревизор на четите во Охридско, Струшко и Кичевско. Негова задача била да ја обнови револуционерната организација, да ја зацврсти дисциплината и да ја координира работата на војводите во овие реони.
Во текот на следните месеци постојано се движел меѓу Охридско, Струшко, Кичевско и Крушевско, одржувајќи состаноци со месните комитети и водејќи сметка за единството на Организацијата.
Последната задача
Во април 1905 година добил задача да замине во Кичевско, каде што Организацијата се соочувала со сериозни проблеми поради предавства и нарушена дисциплина.
На 24 април 1905 година, тргнал од Крушево кон Кичевско, придружуван од четиринаесет добро вооружени четници и двајцата војводи Ванчо Србаков и Петар Георгиев.
По пристигнувањето во селото Цер, четата била предадена и опколена од бројна османлиска војска, засилена со артилерија. Турските сили целосно го затвориле обрачот околу куќата во која се наоѓале револуционерите.
Последната борба
Борбата траела повеќе часови. Иако биле бројно многу послаби, четниците давале жесток отпор и им нанесувале загуби на османлиските сили.
Кога станало јасно дека пробивот е речиси невозможен, Ванчо Србаков предложил со фрлање бомби да се направи обид за излегување од опколувањето. При првиот обид бил смртно погоден.
По неговата погибија, состојбата станала безизлезна. Муницијата била при крај, а османлиската војска веќе навлегувала во дворот.
Саможртвата
Свесен дека живото заробување значело тешки измачувања и опасност да бидат откриени организациски тајни, Христо Узунов донел најтешка одлука во својот живот.
Заедно со своите соборци решил да не им се предаде жив на османлиските власти.
Еден по еден, револуционерите го положиле својот живот, останувајќи верни на заклетвата што ја дале пред Организацијата.
На 24 април 1905 година, Христо Узунов и неговите тринаесет соборци загинале кај селото Цер, оставајќи зад себе пример на исклучителна пожртвуваност и верност кон револуционерната идеја.
Нивната саможртва силно одекнала низ Македонија и меѓу македонската емиграција. Името на Христо Узунов станало симбол на бескомпромисната борба за слободата и на непоколебливата верност кон Организацијата.
Но, пред да ја дочека смртта, Христо Узунов напишал писмо кое ќе остане едно од најпотресните сведоштва во историјата на македонското револуционерно движење.
Последното писмо, историското наследство и значењето
Последните часови од животот на Христо Узунов не останале запаметени само по херојската борба кај селото Цер, туку и по неговото проштално писмо, напишано непосредно пред саможртвата.
Во него Узунов мирно и достоинствено ја соопштува својата последна одлука, покажувајќи дека целосно е свесен за судбината што го очекува. Писмото не содржи омраза или страв, туку силна вера во идеалот за слободата на Македонија и грижа за своите најблиски и за своите соборци.
Тој не пишува како човек што се помирува со поразот, туку како револуционер кој верува дека неговата жртва ќе биде дел од идната слобода на татковината.
Поради својата искреност и човечка длабочина, ова писмо денес се смета за еден од најпотресните документи на македонското револуционерно движење.
Споменот за Христо Узунов
По неговата смрт, Христо Узунов останал запаметен како еден од најхрабрите војводи на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација.
Неговото име го носат училишта, улици и културни установи, а неговата саможртва кај селото Цер останува една од најсветлите страници во историјата на македонското револуционерно движење.
Во народното сеќавање останал како пример за човек кој до последниот миг останал верен на дадената заклетва.
Хронологија
22 февруари 1878 – Роден во Охрид.
1890-тите – Ученик во Солунската егзархиска гимназија; станува член на ТМОРО.
По матурирањето – Учител во Охрид и организатор на револуционерната мрежа.
1900–1903 – Двапати затворен во Битола.
Март 1903 – Излегува од затвор и станува член на Охридското раководно тело.
Мај 1903 – Избран за член на Охридското горско началство на Смилевскиот конгрес.
Август 1903 – Учесник во Илинденското востание.
1904 – На Прилепскиот конгрес назначен за организатор и ревизор на четите во Охридско, Струшко и Кичевско.
24 април 1905 – Загинува кај селото Цер заедно со своите соборци.
Историско значење
Христо Узунов е еден од најистакнатите војводи и организатори на ТМОРО/ВМОРО во Охридскиот револуционерен округ. Како ученик на Даме Груев, учител, организатор на револуционерната мрежа, член на Охридското горско началство, учесник во Илинденското востание и ревизор на четите во Охридско, Струшко и Кичевско, дал исклучителен придонес во развојот на Организацијата.
Неговата херојска саможртва кај селото Цер на 24 април 1905 година, заедно со неговите соборци, го вбројува меѓу најсветлите личности на македонското националноослободително движење.
Покрај неговото револуционерно дело, последното писмо на Христо Узунов останува едно од најзначајните историски сведоштва за моралната сила, идеализмот и саможртвата на македонските револуционери од почетокот на XX век.
↑