Детство, образование и основањето на Македонската револуционерна организација (1869–1893)
Д-р Христо Татарчев е роден на 16 декември 1869 година во Ресен, во угледно и образовано семејство кое големо внимание му посветувало на образованието и националното воспитување. Уште од детството покажувал исклучителна љубопитност и желба за учење, а семејната средина силно влијаела врз неговото чувство за припадност кон Македонија и врз неговите подоцнежни национални убедувања.
Основното образование го започнал во Ресен, а подоцна школувањето го продолжил во Брацигово и Пловдив, каде што се стекнал со солидно класично образование. Како ученик се истакнувал со својата сериозност, интелигенција и интерес за природните науки, што го определило да избере медицински студии.
По завршувањето на гимназиското образование заминал во Швајцарија, каде што студирал медицина на Универзитетот во Цирих. Дел од студиите ги продолжил и на Универзитетот во Берлин, тогаш еден од најреномираните медицински центри во Европа. Во текот на студирањето се запознал со современите европски идеи за национална слобода, демократски развој и правото на народите на самоопределување.
Во јули 1892 година дипломирал медицина и се стекнал со звањето доктор. Наместо да остане во странство, решил да се врати меѓу својот народ. Во средината на септември 1892 година бил назначен за училиштен лекар во Солунската егзархиска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“, најзначајната просветна установа на македонските Бугари во Солун. Токму таму се запознал и започнал тесна соработка со Даме Груев, Иван Хаџи Николов, Петар Поп Арсов, Христо Батанџиев и Андон Димитров.
Во тоа време Македонија се наоѓала под османлиска власт, а меѓу младата интелигенција сè повеќе созревала идејата дека ослободувањето може да се постигне само преку добро организирано внатрешно револуционерно движење.
Основањето на Организацијата
Во вечерните часови на 23 октомври 1893 година, во станот на Христо Батанџиев во Солун, се одржал историскиот состанок на кој присуствувале:
- д-р Христо Татарчев;
- Даме Груев;
- Петар Поп Арсов;
- Иван Хаџи Николов;
- Андон Димитров;
- Христо Батанџиев.
На оваа средба било донесено решението за создавање на Македонската револуционерна организација (МРО), која подоцна ќе стане позната како Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО).
Според сопствените спомени на Христо Татарчев, основачите најнапред разговарале дали е дојдено времето за создавање револуционерна организација, какви ќе бидат нејзините цели, кои лица ќе можат да бидат членови и какви ќе бидат односите со соседните држави и со македонската емиграција.
По долга расправа биле усвоени неколку основни принципи:
- Организацијата да биде тајна и револуционерна.
- Да дејствува исклучиво во Македонија, поради што го добила називот „внатрешна“.
- Да ги обединува луѓето од Македонија без оглед на нивната вера и народност, доколку ја прифаќаат програмата.
- Главна политичка цел да биде автономијата на Македонија.
- Организацијата да остане независна од владите на соседните држави, за да може самостојно да ја води ослободителната борба.
По донесувањето на овие начела, д-р Христо Татарчев бил едногласно избран за прв претседател на Централниот комитет, со што станал првиот раководител на Организацијата.
Подоцна, во своите мемоари, Татарчев ќе запише дека основачите биле свесни оти започнуваат дело чија успешност не може однапред да се предвиди, но биле уверени дека само добро организирано внатрешно движење може да ја поведе Македонија кон слободата.
Така започнала историјата на една од најзначајните револуционерни организации на Балканот, а името на д-р Христо Татарчев засекогаш останало запишано како прв претседател на Централниот комитет и еден од шестемина основачи на Македонската револуционерна организација.
На чело на Централниот комитет (1894–1902)
По основањето на Македонската револуционерна организација кон крајот на 1893 година, д-р Христо Татарчев ја презел најодговорната должност – претседател на Централниот комитет. Во првите години од постоењето на Организацијата, неговата задача била да ја координира работата на новоформираните комитети, да воспоставува врски со учителите и револуционерните дејци низ Македонија и да ја зачува строгата конспиративност.
Во тоа време Организацијата сè уште била мала, но брзо се ширела. Најголем дел од нејзините членови биле учители, лекари, трговци, свештеници и ученици, кои создавале револуционерни комитети во градовите и селата.
Првиот конгрес во Ресен
На 27 август 1894 година, под претседателство на д-р Христо Татарчев, во Ресен бил одржан Првиот конгрес на Македонската револуционерна организација.
На Конгресот биле разгледани дотогашните резултати од организациската работа и биле донесени одлуки за понатамошното ширење на револуционерната мрежа. Особено внимание било посветено на:
- формирање нови месни комитети;
- воспоставување сигурни курирски врски;
- собирање финансиски средства;
- набавка и складирање оружје;
- зачувување на строгата организациска дисциплина.
Со тоа Организацијата почнала да добива поцврста структура и јасно утврдени правила на дејствување.
Солунскиот конгрес од 1896 година
Во летото 1896 година во Солун бил одржан Вториот конгрес на Организацијата, со кој повторно претседавал д-р Христо Татарчев.
Овој конгрес претставувал пресвртница во развојот на Организацијата. Било заклучено дека, покрај внатрешната организациска работа во Македонија, неопходно е да се создаде силен претставнички центар во Софија.
По предлог на Централниот комитет, Гоце Делчев и Ѓорче Петров биле избрани за Задгранични претставници на Организацијата во Софија. Тие добиле задача да обезбедуваат финансиска и материјална помош, да набавуваат оружје и да ги застапуваат интересите на Организацијата пред македонската емиграција.
Оваа одлука значително го олеснила функционирањето на Централниот комитет и овозможила подобра организација на револуционерната дејност.
Работата со Даме Груев и Гоце Делчев
Во текот на овие години Татарчев најтесно соработувал со Даме Груев, Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Христо Матов и другите водечки дејци на Организацијата.
Додека Гоце Делчев најголемиот дел од времето го минувал на терен, создавајќи комитети и чети, Татарчев останувал еден од главните организатори и политички раководители. Благодарение на нивната заемна доверба, Организацијата во втората половина на деведесеттите години прераснала во најсилното револуционерно движење во Македонија.
Апсењето и заточението
Во почетокот на 1901 година, по големите апсења познати како Солунска провала, османлиските власти го уапсиле д-р Христо Татарчев.
Во судскиот процес бил осуден на пет години заточение и испратен во Бодрум Кале, во Мала Азија. Таму, заедно со други револуционери, ги поминал најтешките месеци од својот живот.
И покрај тешките услови, не ја изгубил вербата во Организацијата. Одржувал врски со другите заточеници и внимателно ги следел вестите што пристигнувале од Македонија.
По силниот дипломатски притисок и по донесената амнестија, на 19 август 1902 година бил ослободен и се вратил во Бугарија.
Задграничното претставништво
Кон крајот на 1902 година, Централниот комитет повторно ја покажал својата доверба кон Татарчев, именувајќи го за член на Задграничното претставништво на ВМОРО во Софија.
Во ова својство работел заедно со најистакнатите дејци на Организацијата на обезбедување финансиски средства, набавка на оружје, дипломатски контакти и подготовка на Организацијата за претстојните настани.
Во пресрет на Илинденското востание, Задграничното претставништво претставувало главната врска меѓу раководството во Македонија и македонската емиграција во Бугарија.
По Илинденското востание – поделбите во Организацијата (1903–1911)
Д-р Христо Татарчев, како член на Задграничното претставништво на ВМОРО, од Софија внимателно ги следел подготовките за Илинденското востание. Поради тоа што се наоѓал надвор од Македонија, не учествувал непосредно во борбите, но бил активно вклучен во обезбедувањето финансиска, материјална и организациска помош за востаниците.
По задушувањето на Востанието во есента 1903 година, Организацијата се соочила со една од најтешките кризи во својата историја. Илјадници луѓе биле убиени, стотици села опожарени, а голем дел од раководството загинало или било принудено да ја напушти Македонија.
Во такви околности, меѓу раководителите на ВМОРО почнале да се појавуваат различни гледишта за идниот правец на Организацијата.
Поделбите во ВМОРО
Една група, во која спаѓале д-р Христо Татарчев, Христо Матов, Иван Гарванов, Борис Сарафов и други, сметала дека треба да се зачува првобитната организациска поставеност, со силен Централен комитет и единствено раководство.
Од друга страна, околу Јане Сандански, Христо Чернопеев и нивните соработници постепено се оформило крило што се залагало за поголема самостојност на окружните организации и за поинаква политичка стратегија.
Иако разликите првично биле организациски, со текот на времето тие прераснале во сериозни политички и идејни судири.
Повлекување од активното раководење
Поради несогласувањата што се продлабочувале, Татарчев извесен период се повлекол од непосредното раководење со Организацијата. Иако не учествувал активно во секојдневните активности, останал една од најпочитуваните личности меѓу старите револуционери.
Неговото мислење и понатаму имало голема тежина, особено затоа што бил првиот претседател на Централниот комитет и еден од основачите на Организацијата.
Ќустендилскиот конгрес
По Младотурската револуција во 1908 година, дел од револуционерите поверувале дека новиот уставен режим ќе овозможи политичка борба наместо вооружени акции.
Во март 1908 година бил одржан Ќустендилскиот конгрес на ВМОРО, на кој д-р Христо Татарчев повторно бил избран во раководните структури, како советник на Задграничното претставништво, заедно со Тодор Лазаров, Пејо Јаворов и Христо Силјанов.
Со тоа повторно добил значајна улога во политичкото насочување на Организацијата.
Резервен член на Централниот комитет
Во 1910 година бил избран за резервен член на Централниот комитет на ВМОРО.
Иако веќе не бил секојдневно вклучен во оперативното раководење како во деведесеттите години на XIX век, неговиот авторитет останал неспорен. За помладите револуционери Татарчев бил жив симбол на основачката генерација, а неговите совети често биле барани при донесувањето важни одлуки.
Во исто време продолжил да ја следи состојбата во Македонија и да се залага за зачувување на единството на Организацијата, свесен дека внатрешните поделби претставуваат сериозна опасност за револуционерното движење.
Балканските војни, публицистичката дејност и последните години (1912–1952)
Со избувнувањето на Првата балканска војна во 1912 година, д-р Христо Татарчев повторно активно се вклучил во националноослободителната борба. Иако веќе бил познат лекар и еден од најискусните дејци на ВМОРО, решил своето знаење да го стави во служба на ранетите борци и цивилното население.
Во текот на Балканските војни и за време на Првата светска војна, работел како воен лекар, згрижувајќи ранети војници и доброволци. Во тие години бил сведок на драматичните промени што ја зафатиле Македонија по распадот на османлиската власт и нејзината поделба меѓу соседните балкански држави.
Иако не учествувал повеќе во непосредното раководење на револуционерните акции, останал една од најпочитуваните личности меѓу старите дејци на Организацијата. Неговиот авторитет често бил користен како посреднички фактор во обидите за надминување на несогласувањата меѓу различните струи во македонското движење.
Публицистичка работа
По завршувањето на војните постепено се повлекол од активниот политички живот и сè повеќе се посветил на публицистичката и мемоарската работа.
Во своите статии, спомени и јавни настапи настојувал да ги зачува автентичните сведоштва за создавањето на Македонската револуционерна организација и за нејзините први години. Особено внимание посветувал на објаснувањето на идеите што ги воделе основачите при создавањето на Организацијата.
Неговите спомени денес претставуваат едни од најважните историски извори за основањето на ВМОРО, бидејќи во нив како непосреден учесник ги опишува подготовките, разговорите и одлуките донесени на историскиот состанок во Солун на 23 октомври 1893 година.
Живот меѓу Италија, Бугарија и Македонија
Во периодот меѓу двете светски војни извесно време живеел во Италија, каде што продолжил да работи како лекар.
За време на Втората светска војна, кога Вардарска Македонија се нашла под бугарска администрација, живеел во својот роден Ресен, каде што повторно бил меѓу своите сограѓани по долгите години поминати во емиграција.
По завршувањето на војната повторно заминал во Бугарија. Политичките промени по 1944 година и новите околности не му овозможиле активно да се вклучи во јавниот живот.
Во 1949 година ја напуштил Бугарија и повторно се преселил во Италија, каде што ги поминал последните години од својот живот.
Последните денови
До крајот на животот останал верен на идеалите што ги прифатил како млад лекар во Солун.
Иако бил сведок на бројни историски пресврти, политички поделби и војни, никогаш не престанал да се смета за еден од основачите на револуционерното дело во Македонија.
Д-р Христо Татарчев починал на 2 јануари 1952 година во Торино, Италија, на осумдесет и две години.
Со неговата смрт згаснал последниот жив член од генерацијата што ја создаде Македонската револуционерна организација во 1893 година.
Неговото име останува неразделно поврзано со раѓањето на Организацијата и со почетокот на организираната револуционерна борба за ослободување на Македонија.
Спомени, историско наследство и значење
Покрај својата лекарска и револуционерна дејност, д-р Христо Татарчев оставил значајно мемоарско и публицистичко наследство. Неговите сведоштва претставуваат едни од најавтентичните извори за историјата на Македонската револуционерна организација, бидејќи бил непосреден учесник во нејзиното создавање и во првите години од нејзиното постоење.
Во своите спомени детално ги опишува подготовките за историскиот состанок на 23 октомври 1893 година, разговорите меѓу шестемина основачи и причините поради кои било одлучено Организацијата да биде тајна, внатрешна и независна од политиката на соседните држави.
Особено значајни се неговите сведоштва за односите меѓу основачите, за работата на првиот Централен комитет, за првите конгреси и за организациските принципи што ја одбележале историјата на ВМОРО.
Историски сведоштва
Како непосреден учесник, Татарчев оставил драгоцени податоци за:
- основачкиот состанок во Солун;
- изборот на првиот Централен комитет;
- првите правила и организациската структура;
- работата на Ресенскиот и Солунскиот конгрес;
- улогата на Даме Груев, Гоце Делчев, Петар Поп Арсов, Иван Хаџи Николов, Христо Батанџиев и Андон Димитров;
- првите години од развојот на Организацијата.
Благодарение на овие сведоштва, денес може со голема сигурност да се реконструираат настаните поврзани со создавањето на Македонската револуционерна организација.
Позначајни трудови
Д-р Христо Татарчев не оставил голем број книги како Христо Матов или Христо Силјанов, но неговите мемоари, статии, писма и интервјуа претставуваат извори од прв ред за историјата на ВМОРО. Неговите текстови се објавени во повеќе историски зборници и публикации посветени на македонското револуционерно движење.
Хронологија
16 декември 1869 – Роден во Ресен.
1892 – Дипломира медицина и станува училиштен лекар во Солунската машка гимназија.
23 октомври 1893 – Еден од шестемина основачи на Македонската револуционерна организација; избран за прв претседател на Централниот комитет.
27 август 1894 – Претседава со Првиот конгрес на Организацијата во Ресен.
1896 – Претседава со Вториот (Солунски) конгрес; Гоце Делчев и Ѓорче Петров се избрани за Задгранични претставници.
1901 – Уапсен и испратен на заточение во Бодрум Кале.
19 август 1902 – Амнестиран.
Крај на 1902 – Член на Задграничното претставништво на ВМОРО.
1908 – Избран за советник на Задграничното претставништво.
1910 – Резервен член на Централниот комитет на ВМОРО.
1912–1918 – Воен лекар за време на Балканските и Првата светска војна.
По 1918 – Се посветува на публицистичка и мемоарска работа.
1949 – Заминува во Италија.
2 јануари 1952 – Починува во Торино, Италија.
Историско значење
Д-р Христо Татарчев е една од најзначајните личности во историјата на Македонската револуционерна организација. Како еден од шестемина основачи, прв претседател на Централниот комитет, претседавач на Првиот и Вториот конгрес, член на Задграничното претставништво и долгогодишен организатор на револуционерното движење, тој одиграл клучна улога во создавањето и развојот на Организацијата.
Покрај револуционерната работа, Татарчев оставил непроценливо историско наследство преку своите спомени и сведоштва, кои претставуваат едни од најверодостојните извори за основањето и првите години на ВМОРО.
Неговото име останува трајно запишано како првиот претседател на Централниот комитет, човекот што ја предводел Организацијата од нејзините први денови и една од најистакнатите личности во македонското националноослободително движење.
↑