Гоце Делчев – Пејо Јаворов

Делото на Каравелов, Ботев и Левски — ослободувањето на целокупната бугарска татковина преку револуција — беше осуетено, ако не случајно, тогаш барем мошне неочекувано. Познато е дека апостолите на бугарската слобода не мислеа дека петвековниот роб ќе постигне воена победа. Но тие имаа предвид сигурен политички успех.

Бугарското движење, оставено да се развива во еднаш прифатената насока, порано или подоцна би ја постигнало својата цел. Мизија, Тракија и Македонија, во нераскинливо единство, чекор по чекор би добиле самоуправа. Народот, кој на своите плеќи ја изнел тешката борба, горд со сознанието за извршениот подвиг, би знаел да го цени благодетот на слободата.

И нашиот народ, завршувајќи ја претходната работа околу своето оформување како политичка целина, би можел да му се предаде на мирен културен развој, како достоен член на семејството на културните народи.

Но Русија, користејќи ги немирите во европските области на Турција во несреќната 1876 година, посака да ги оствари, или во краен случај да го приближи остварувањето на своите освојувачки намери кон турското наследство. Таа ја објави таканаречената ослободителна војна, која заврши со судбоносен за нас резултат: татковината беше раскината на три дела.

И големото бугарско прашање остана да се развива во најнеповолни услови, раздробено на низа помали прашања — живи рани врз целокупниот бугарски општествен организам.

Ние само ќе ги споменеме дотогашните погубни за народот талкања на Мизија и Тракија, најнапред секоја одделно, а потоа обединети, и ќе зборуваме за областа што беше оставена под непосредна турска власт.

Македонија, онеправдана од европската дипломатија, протестираше мошне смело: Џумајско, Малешевско и Разлошко речиси цели две години беа во отворено востание; Прилепско и Охридско, иако за пократко време, исто така не останаа настрана. Но една грст луѓе не можеше да ја скрши волјата на „седумте кралеви“ — мртвородениот член 23 од Берлинските одредби само фрлаше прав во очите на целиот свет.

На крајот тие ја наведнаа главата со вера дека Русија нема да го остави своето дело наполовина и дека „слободните браќа“ сепак ќе успеат, при поволна прилика, да направат нешто. Така населението мирно повторно го понесе стариот јарем. Земјата повторно се претвори во сцена на црковно-училишни трагикомедии. Се разбира, повремените хајдучки изблици не заслужуваа посебно внимание.

Така поминаа години — десет и повеќе — во мачно очекување и празни соништа. Во меѓувреме руската влада, според Јаворов, употребила сè за да покаже дека словенството и православието можат да бидат само прикритие за туѓи интереси. Официјална Бугарија талкала по кривулестите патишта на дипломатијата, а црквата и училиштето, при сè полошата економска состојба во областа, постепено го губеле своето поранешно влијание.

Создадената интелигенција, лишена од какво било поле за културна примена на своите сили, не можеше да остане мирна. Требаше повторно да се земе знамето на старите бугарски револуционери и да се побие на македонска земја.

Бурната револуционерна работа што следуваше го претвори целиот народ во моќна револуционерна организација. Решителната борба што започна ја претвори поробената земја во непрегледно гробиште на маченици. Илјадници ликови на загинати во цветот на младоста борци светат со непроменливиот сјај на безпримерно самоодрекување и беззаветна саможртва.

Меѓу нив, меѓутоа, секогаш прво место ќе зазема ликот на човекот чија најдобра биографија еден ден ќе биде пространата историја на македонското револуционерно движење — од неговиот почеток до денес.

Името на тој човек стои како наслов на оваа книга.

Забелешки:

1. Насловите на поглавјата се условни.
2. Востанијата во Џумајско, Малешевско и Разлошко се однесуваат на 1879–1880 година.
3. Движењата во Прилепско и Охридско се однесуваат на 1881–1882 година.

Гоце (Георги) Николов Делчев е роден во градот Кукуш, Источна Македонија, на 23 јануари 1872 година.

Во зимското утро, кога бај Никола Делчев одел со гордо крената глава и со јуначки засукани мустаќи кон својата крчма во Кучук-маало, сигурно претпоставувал илјадници нешта за иднината на своето прво машко дете, родено по две ќерки.

Но на среќниот татко едвај можело да му помине низ мислите дека по многу години, веќе како старец, ќе застане пред кукушкиот кајмакам и ќе ги слуша зборовите:

„Твојот син е најголемиот непријател на царството; твојот син е водач на сите комити; или ќе ни го предадеш, или ќе изгниеш во затвор.“

И стрина Султана, опкружена со разговорливите варошанки, додека ги слушала нивните благослови да дочека синови и внуци во својата пространа куќа, едвај тогаш можела да претчувствува дека еден ден ќе раскажува тешки соништа за безкрстен гроб на својот пораснат син, Бог знае каде скитан.

Детството на Гоце минува, се разбира, без премногу сложени грижи околу воспитувањето и другите тогаш нови работи кај нас. Тој расте под своеобразната строгост на татко си и под прекумерната благост на мајка си — во домашни околности кои, заедно со пијаната улица и неразумното училиште, можеле само да расипат едно дете. Но Бог не ги остава своите избраници на произволот на кривините на светот — самиот ги води.

„Строгиот“ бај Никола, кој сакал само со едно негово поткашлување од улицата „целата куќа да биде на нозе“, сепак не направил од малиот Гоце плашливец. Еднаш разгневениот домаќин кренал рака врз сопругата, којзнае за што обвинета; петгодишниот син, инаку прилично кроток, се фрлил меѓу скараните родители со молњи во очите и го натерал татка си да ја запре раката.

Ни мекосрдечната стрина Султана, која се онесвестувала при секое мало нерасположение на саканото дете и се трудела да му ги исполни и најнеобичните желби на својот „цар над царевите“, не направила од него разгален човек.

Еднаш таа го испратила Гоце да ја изведе низ маалото на пасење една болна овца, која бај Никола, меѓу другото и сточар, ја донел од стадото дома за подобро да се нагледува.

„Царот над царевите“ го јавнал болното животно и, вистински царски, придружуван од цела свита босоноги деца, тргнал да го обиколува градот. На крајот „коњот“, влечен од едни и туркан од други, паднал и умрел.

Виновникот претрпел страшна казна: да не била очајната мајчина заштита, малку недостасувало да биде обесен со главата надолу. Но седумгодишниот Гоце, кој инаку бил толку чувствителен што плачел и од еден прекорен поглед, свесен за својата вина, овојпат не заплакал.

Сепак, ако таткото и мајката неизбежно им оставаат на своите деца по нешто од она што го нарекуваме добар или лош духовен капитал, тогаш Гоце им должи многу на своите родители.

Никола Делчев бил познат во Кукушко со својата цврста јуначка наклонетост; и на стари години се носел како вистински „бабајит адам“.

Неговиот долг пискул на фесот бил прочуен во околината; неговите потури украсени со гајтани биле тема на разговор, а неговото одење со широко замавнување на рацете и понатаму го привлекувало вниманието на градските ковачи. Но, од една или друга причина, јунаштвото на таткото најмногу се исцрпувало во јуначкиот изглед и во јуначкиот збор.

Синот, меѓутоа, го наследил неговиот дух без декламацијата. Како дете се враќал од маалските „бојни полиња“ ту со расцепена глава, ту со изместена рака, а на дваесет и пет години веќе станал херој на една општонародна легенда.

Султана Делчева била позната како жена со добро и „милозливо“ срце. И покрај штедливоста на својот сопруг, таа уживала особена популарност меѓу сиромашните во Кукуш.

И синот го наследил од неа чувството на возвишено сочувство кон сите што страдаат.

Како дете Гоце им го давал своето велигденско „либаденце“ на сиромашни ромски деца, а подоцна, како триесетгодишен човек, ја положил главата за доброто на два милиона луѓе.

Ако средината од која човек ја добива најраната претстава за широкиот Божји свет неизбежно остава свои белези врз нашиот духовен лик, тогаш Гоце можеби ѝ должи нешто и на својата родна средина.

Кукуш, за разлика од повеќето македонски градови, може да се нарече чисто бугарски град; покрај неговите две илјади бугарски куќи, имало едвај стотина турски. Бугарското население било прилично имотно, а Турците, во мнозинството сиромашни, заработувале работејќи кај нив.

Затоа Гоце како дете немал непосредни впечатоци од притисокот на владејачкиот народ. Тој само воопштено слушал за турските неправди, доволно за да знае дека на светот има силни и слаби, дека силните владеат над слабите и дека, според тоа, ќе бидеш добро ако почувствуваш сила во себе и поведеш борба.

Можеби токму затоа Гоце подоцна ја немал онаа омраза кон Турчинот што често го карактеризирала македонскиот Бугарин.

Еднаш другарите го укориле поради неговата преголема човечност, а тој им одговорил:

„Јас не ги мразам Османлиите како народ; јас војувам против османлиската тиранија како државен систем.“

Кукушаните биле меѓу првите што започнале борба за отфрлање на фанариотскиот јарем, кој некогаш го притискал Бугаринот речиси исто колку и турското ропство.

Таа борба продолжила со огромни страдања до почетокот на осумдесеттите години, кога кукушките Бугари, за да се избават од грчките интриги, побарале заштита од француските конзули и ја прифатиле Унијата.

Католичките мисионери, кои и порано биле измамени од кукушаните, овојпат ги насочиле своите напори кон успивање на националното чувство кај покајаните чеда, бидејќи само така останувала надежта кукушкото стадо да биде задржано под сенката на папскиот престол.

Но, и покрај тоа, по десетина години, без голема врева, кукушаните се заблагодариле „за сè“ и повторно се вратиле во православието.

Сепак, мисионерските средства за успивање на националното чувство оставиле извесно влијание врз населението, барем во смисла на смирување на страстите.

И Гоце, роден приближно во времето на прифаќањето на Унијата, не го вдишувал како дете воздухот на распламтени национални страсти. А ликот на „подмолниот“ Грк го познавал само од далечните, веќе избледени спомени на татка си и мајка си.

Можеби токму затоа Гоце никогаш не внесувал во своите постапки оној груб шовинизам што може да го затемни и најсветлото дело.

„Јас го разбирам светот“, велеше тој, „единствено како поле за културен натпревар меѓу народите.“

Меѓу своите другари во кукушкото училиште, најнапред унијатското, а потоа егзархиското, Гоце се истакнувал со рани умствени способности и со трогателно наивен стремеж кон висока добродетел.

Карактеристичен за него, кога имал тринаесет години, е следниот настан.

Класот се договорил за нешто против учителите, но еден ученик ја открил работата. Гоце решил дека е подобро да оди „на бесилка“, отколку да го остави жив „предавникот“, и го забодел своето мало ноже во неговиот грб.

Насилникот не отишол „на бесилка“, но неговиот татко бил принуден на свој трошок да го лекува тешко ранетиот „предавник“.

Гоце во Кукуш завршил трет клас, по што татко му рекол: „Доста е толку“, со намера постепено да го воведе во еснафските работи како иден наследник на имотот и трговијата.

Но поминале една-две години и разумниот татко увидел дека насила не се постигнува ништо, па ја уважил желбата на синот да продолжи со учење.

Во 1888 година, веќе како момче, Гоце се запишал во четврти клас во Солунската гимназија.

Во прво време Гоце се нашол во новата средина како во непознат свет. И тука имало детски лудории, ученички заговори и непромислени демонстрации. Но имало и нешто многу посериозно: разговори за Бугарија и Русија по Соединението, за Егзархијата и туѓите пропаганди, за петвековното ропство и за идеалите на револуционерите.

Во тој шарен свет Гоце слушал сè што му зборувале и читал сè што ќе му паднело в рака, покажувајќи зрелост што не одговарала на неговата возраст. И покрај тоа, бил необично скромен — особина што ќе ја задржи и подоцна, кога ќе раководи со цела револуционерна организација.

На султановиот роденден во април 1889 година, учениците, предводени од наставниците, отишле во конакот за да ја изразат својата верност кон султанот. По говорот и песната дошол ред сите да извикаат „Чок јаша!“ („Да живее!“).

Само Гоце молчел.

Кога еден од надзорниците го поттурнал и го прашал зошто не вика, Гоце одеднаш извикал:

„Аша-а!“ — „Долу!“

Настанал ужас меѓу присутните, но извикот поминал незабележано и скандалот бил избегнат. Подоцна Гоце објаснил дека бил замислен и, кога надзорникот го поттурнал, сакал да извика како другите, „но излегло друго“.

Учениците се шегувале:

„Кукушанецот денес беше искрен за сите нас.“

Но, забележува Јаворов, тогаш никој не знаел дека тоа „кукушанче“ еден ден ќе биде искрено и за цел еден народ.

II. Детство и јуношество – продолжение

Следната година, веќе како петокласник, Гоце стоел многу високо во очите на своите соученици, а меѓу неговите постојани другари имало и ученици од шести и седми клас. Го читал Фламарион, го изучувал Дарвин и речиси напамет го знаел Писарев. Никој од тоа време не можел да го запомни поинаку освен наведнат над книга, длабоко замислен или пламено говорејќи среде група соговорници. А тоа воопшто не му пречело секогаш да биде одличен ученик.

Во тоа време Гоце веќе оформувал и свои погледи, наоѓајќи во минатото личности на кои им се восхитувал речиси фанатично.

Еднаш, во пансионот, некој ученик кажал непристојна шега за „божествената светост“ на словенските првоучители.

Гоце, иако веќе „безбожник“, го фатил ученикот за врат, му ја удрил главата во ѕидот на кој висела сликата на Кирил и Методиј и разгневено извикал:

„Овча главо, запомни дека пред оние на кои им ја должиш можноста да го напишеш своето име како човек, треба да стоиш со симната капа дури и кога ги пцуеш!“

Потоа му го симнал фесот од главата и го фрлил низ прозорецот.

Другпат, во гимназијата, друг ученик ги повторувал старите и добро познати клевети против Левски.

Гоце, кој инаку секогаш се одликувал со извонредна трпеливост кон туѓите зборови, овојпат, погоден право во срцето, скокнал разбеснет и со испружени раце извикал:

„Би сакал да му го откорнам гркланот на една мајмуна како тебе; би сакал на синот да му го направам она што досега сто пати требало да му биде направено и на таткото; само татко што им свири на Турците може да роди син што им свири на калуѓерите!…“

Гоце веќе постојано зборувал дека човек треба да му даде смисла на својот живот, дека треба да го заслужи своето постоење — но каде?

Повторувал дека слободата се откупува со крвави жртви и дека тие жртви мора да бидат дадени — но како?

Македонецот сè уште не се бил простил со надежите за едно лесно ослободување. Русија, со својата политика по обединувањето на Мизија и Тракија, веќе била избришана од сметките, но Бугарија во очите на поробениот народ пораснала доволно за, при погодна прилика, да ја одигра улогата на ослободител.

Сосема разбирливо, идеалните стремежи на македонската младина најчесто ја наоѓале својата врата во софиското Воено училиште.

Гоце, деветнаесетгодишен, се разбира, не можел да остане настрана од општите заблуди. Штом го завршил шестиот клас, заминал во Кукуш, им бакнал рака на расплаканите татко и мајка, се простил со петте сестри и трите помали братчиња, дошол во Бугарија и ја облекол униформата на јункер од помладиот курс.

На будниот млад човек му било потребно многу малку време за да се ориентира во политичкиот живот на Кнежевството — барем толку за да ја согледа сета празнина на надежите со кои сè уште се хранел македонскиот Бугарин.

Недела, месец, година — и пламенливиот мечтател сè подлабоко навлегувал во своите незадоволства и разочарувања.

Тој, иако сè уште несигурно, ги насетувал големите противречности во „слободниот“ живот на современите „слободни“ општества и не можел да ги помири со оние крајни и неодредени соништа за слободата што ги донел од поробената земја.

Во тоа време Гоце криел социјалистички книги под перницата, ѝ давал некаква магливо-поетска смисла на мошне определената социјалистичка мисла и се крстел во нејзино име.

Се разбира, подоцна, според начинот на кој работел и според начинот на кој се подготвувал да умре, имал право да каже:

„Зар е малку да бидеме само луѓе?“

Кога дошол во Бугарија, како што самиот подоцна признавал, Гоце си ги претставувал слободните Бугари речиси како луѓе чија единствена работа е заговорот против Турција.

Но сиромавиот едвај успевал, меѓу четирите ѕида на Военото училиште, да најде група момчиња способни да го разберат кога, удирајќи дланка од дланка, велел:

„Зошто не останав во Солун, зошто не ја довршив гимназијата, зошто не станав учител!“

Во Военото училиште го немало она што постоело во Солунската гимназија — едно парче од шареното општество, со неговите најразлични нивоа и стремежи; едно минијатурно отражение на целата сегашност и на нејзината блиска суштина, како и едно колебливо оцртување на иднината.

Военото училиште не било, како Солунската гимназија, место за вежбање на улогата што подоцна требало да се игра на една сцена на која ќе се исправи и цел еден народ.

Оладувањето на Гоце кон касарнско-јункерската средина растело не од ден на ден, туку од час во час.

Целото негово битие се покажало во спротивност со тој свет, кој по команда мислел и чувствувал, па дури и по команда сонувал за полковнички или генералски еполети.

И Гоце се затворил во себе, живеејќи меѓу самозадоволни веселници како вистински аскет.

Но на тој начин, се разбира, не можел никому да му се допадне.

Другари што Гоце порано ги казнувал со камче или со шлаканица — другари што тука ги одминувал само со презриво плукање пред нив — започнале ревносно да му служат на училиштното началство.

И тој веќе не успевал да сокрие ниту книга, ниту постапка, ниту збор.

Затоа, иако Гоце — како порано во Солун и уште порано во Кукуш — секогаш останувал еден од највредните ученици, неговото поведение никогаш не било оценето со оценка повисока од пет.

При секој повод „социјалистот“ бил казнуван, најчесто во мошне неправедна мера.

Предизвикуван и огорчуван на тој начин, тој војувал против „началството“ — некогаш со непосредно и смело посочување на секоја глупост или неправда, а некогаш со молчалив, но очигледен и жесток презир.

— Георги Делчев! За доставување книги за читање на уапсените — самиот толку и толку дена под арест!

— Слушам, господине капетане!

Началникот пребледувал и треперел: тој го чувствувал тоа „слушам“ токму онака како што сакал да биде почувствувано од човекот што го изговарал.

Кон крајот на втората година исклучувањето на Гоце од училиштето било само прашање на првиот посериозен и навидум оправдан повод.

Началникот на училиштето го повикал и му рекол:

„Ти не си човек без способности, но си непоправлив тврдоглавец; би сакал да го промениш патот, зашто инаку ни Господ не може да ти помогне.“

И пред Гоце да успее да отвори уста за да се оправда, началникот додал:

„Нема да те слушам; ти знаеш повеќе од мене. Оди си!“

Благодарение на надворешни застапувања, кои впрочем самиот не ги барал, „непоправливиот тврдоглавец“ останал во училиштето уште една година.

Во тоа време македонската внатрешна интелигенција веќе разбрала дека народното дело треба да го земе врз своите плеќи. Како последица од тоа избувнала познатата борба меѓу Егзархијата, зад која стоела официјална Бугарија, и општините, зад кои стоела широката народна маса.

Егзархијата настојувала во свои раце да ја сосредоточи целата црковно-училишна власт, додека општините ги бранеле своите права да учествуваат во „народното“ црковно-училишно дело. Борбата се водела на сите страни и честопати со мошне крајни средства.

Приврзаниците на општините, нарекувани од спротивната страна „сепаратисти“, меѓу другите аргументи против централизацијата го истакнувале и оној за претстојната крвава пресметка меѓу поробениот и владетелот.

„Народот треба да остане“, велеле тие, „далеку од опеката на кругови кои, не поради недостаток на патриотизам, ниту поради недостаток на жешка желба Македонија да се ослободи, туку по самата своја природа и по докажаните погледи, ќе се кренат против едно македонско востание.“

Но таа „крвава пресметка“ сè почесто станувала предмет на разговори, спорови и предвидувања. Од ден на ден таа ги потиснувала сите други интереси — и револуцијата во умовите незабележливо веќе била свршен факт.

Во 1893 година прашањето:

„Како да се започне?“

веќе било поставено со сета своја острина.

II. Детство и јуношество – продолжение

Гоце, кој со најжив интерес ги следел работите во Турција, веќе ги обиколувал домовите на интелигентни Македонци во Софија и настојувал да се издава еден весник, толку неопходен „за да се поохрабрат оние од другата страна“.

Тој пламнал од воодушевување кога дознал за создавањето на првиот таен револуционерен комитет во градот Х и решил, веднаш по завршувањето на училиштето, по секоја цена да се извлече и да замине како учител во Македонија.

Но би било навистина чудно Гоце да останел да поднесува оставка како офицер.

Во 1894 година, за да заштеди неколку илјади лева, Военото министерство решило за еден-два месеца да го одложи производството на завршените јункери во офицерски чин. Таа мерка предизвикала негодување кај оние што го очекувале својот прв офицерски чин, па некој од нив напишал анонимно навредливо писмо до министерот.

Началникот на училиштето ветил дека ќе го пронајде виновникот. Ги собрал јункерите и им се заканил дека сите ќе бидат отпуштени ако не го посочат оној кого најмногу го сомничат.

Следниот ден веќе немало само еден, туку десетина „осомничени“.

Којзнае како, Гоце не бил меѓу нив. Можеби затоа што, занесен во сосема други планови, останал прилично рамнодушен кон изгубените плати.

Но благородниот млад човек се побунил против неправдата извршена врз „осомничените“.

Тогаш управата на училиштето издала дополнителна наредба:

„Заедно со јункерите Х, У, Z, како автори на анонимното писмо до господинот… се исклучува и Георги Делчев“ — две и две се четири — „како социјалист“.

Гоце го ислушал краткото соопштение, се свртел кон југ и, светнат од радост, ја протегнал раката.

Забелешки:

1. „Вароша“ – кукушко маало во кое се наоѓала куќата на Делчеви.
2. „Бабајит адам“ – срцат, храбар човек.
3. „Либаденце“ – посебен вид горна облека.
4. 1872–1873 година.
5. 1858–1859 година.
6. Само 40–50 сиромашни семејства останале во унијатството поради материјалната помош што им се давала.
7. „Чок јаша“ – „Да живее!“
8. „Аша“ – „Долу!“
9. При највисока оценка 12.

Револуционерната проповед нашла подготвена почва меѓу македонските Бугари; нешто повеќе, таа едноставно одговарала на една потреба на времето. Настаните во последните десетлетија го извршиле своето природно влијание врз народната маса и процесот на „будење“ веќе бил завршен сам по себе. Интелигенцијата, која преку училиштето постојано била меѓу народот, ги делела со него и надежите и разочарувањата, така што постоела приближно иста духовна состојба, а оттаму лесно се доаѓало и до заедничка мисла.

Некогашните бугарски револуционери имале многу работа со незамисливите опустошувања што петвековното ропство ги направило во народната душа. Македонските револуционери, иако нивната задача во други погледи не била полесна, започнале многу подалеку — од местото каде што старите завршиле.

Во август 1894 година, при осветувањето на ресенската црква, најраните апостоли на македонската слобода веќе одржале собир, на кој, и покрај краткото време на револуционерна работа, биле забележани мошне големи и крајно охрабрувачки резултати.

Гоце, слободен да ѝ се предаде на работата по своја волја, веднаш се упатил таму каде што го влечеле и мислата и мечтата — да го побара своето место. Во градот Х. се исправил подготвен за работа пред неколкумината „другари“ што го сочинувале Централниот комитет на младата завера.

Таму Гоце го нашол и Дамјан Груев, пламен и красноречив бунтовник, со кого толку добро се разбрал и зближил што двајцата решиле, барем во почетокот, да учителствуваат некаде заедно. Така, преку заедничката работа, можеле да си ги разјаснат многубројните тактички прашања што чекале решение.

Намерата ја оствариле така што преку Егзархијата издејствувале назначување: Гоце во Ново Село, предградие на Штип, а Дамјан во самиот град.

Секој може да претпостави каков учител на децата можел да биде Гоце — човек целосно обземен од плановите за она друго „учителствување“ што го очекувало меѓу возрасните.

Со училиштето тој завршил така што вовел еден непишан правилник:

„Деца, кој од вас на крајот од годината не може да го прескокне својот чин, нема да помине во погорно одделение; кој не возвраќа кога го тепаат, добро да знае дека и јас ќе го тепам; кој ќе ми го накодоши својот другар за нешто, јазикот ќе му го пресечам; кога некој ќе направи нешто лошо, вие самите ќе го казнувате…“

Гоце и Дамјан, покрај другите свои грижи, покажале толкава неуморност и практичност во уредувањето на заедничките работи на целата организација што многу брзо, покрај формалното раководно тело во Х., тие двајцата станале фактички господари на положбата.

Истата година започнале ерменските немири. Европското јавно мислење негодувало против Турција и барало реформи во разбунтуваната област. Македонските револуционери жалеле што времето било толку погодно да се чуе и гласот на робовите од оваа страна на Босфорот, а немало барем во Бугарија добро организиран печат што пред светот би проговорил за македонските страдања и потреби.

Печатот бил една потреба — надворешна.

Од друга страна, ерменското движење ги натерало револуционерите да ја удвојат својата енергија и комитетите никнувале како печурки. Така се појавила и друга потреба — внатрешна: паралелно со растењето на Организацијата требало да оди и вооружувањето на нејзините членови.

Но паричните средства, при сите тешкотии и расходи со кои била придружена таквата работа, се покажале мошне недоволни.

Затоа, за време на божиќните празници, Гоце, облечен во селска облека, тргнал кон Бугарија за да ја побара поддршката на емиграцијата.

Во Софија пристигнал со настинка во стомачниот предел, добиена по пат, по која следувале стомачни нарушувања што, според Јаворов, не му дале мир до крајот на животот.

И покрај болеста, Гоце разговарал со Никола Наумов за тонот и насоката што требало да ги има весникот „Право“, кој Наумов го уредувал, а со Трајко Китанчев за помошта што Македонците што живееле во Бугарија би можеле да им ја дадат на револуционерите.

И навистина, весникот „Право“ за тоа време се претворил во добар задграничен орган на внатрешните дејци.

Во март 1895 година во Софија бил свикан Првиот македонски конгрес, кој ги обединил различните по цели и насоки друштва и братства во една заедничка легална организација за улогата што веќе ѝ ја наметнувале потребите на револуционерната завера.

Сосема друго прашање е до кој степен таа „легална“ организација ги оправдала надежите што биле положени во неа.

По Велигден Гоце направил една обиколка до У. и Х., минувајќи низ цел ред градови и села, во кои речиси без исклучок успеал да основа комитети.

На крајот од учебната година повторно дошол на неколку дена во Бугарија, се видел со Трајко Китанчев, претседател на Врховниот комитет на легалната организација, и во Х. ја однел веста за подготвуваното навлегување на чети.

Револуционерите не го примиле лошо решението на комитетот да се стави во услуга на бугарската влада. Тие очекувале неколку добри резултати:

1. Надворешниот свет, покрај Ерменија, да проговори и за Македонија;
2. Да излезе на виделина сета деморализација на турскиот војник;
3. И едното и другото да се искористат во агитацијата меѓу народот.

Ако го оставиме настрана неморалното во епизодата од 1895 година, овие резултати до извесен степен биле постигнати.

Тоа своеобразно востание воопшто не ја нарушило мирната работа на заговорниците, кои останале далеку од какво било учество во него.

Гоце во тоа време внимателно барал во Х. луѓе кои би можеле да помогнат или со упатства за минерско-разурнувачката работа, или со подготовка и снабдување со експлозивни материи.

Со таа цел цело лето се движел меѓу италијански работници, во чија средина набргу стекнал особена почит и љубов.

Еднаш отишол да побара некого во нивното собиралиште, една кафеана, и ги затекнал како се држат еден со друг за коса.

„Viva Garibaldi, viva Mazzini!“ — извикал Гоце од вратата.

„Viva Giorgio!“ — возвратиле работниците, заборавајќи ја тепачката, и го кренале на раце.

Сепак, Гоце не успеал со нив да среди многу работи.

Гоце и Дамјан решиле, во интерес на делото, во новата учебна година да се разделат и да работат во различни места.

Егзархијата ги прифатила нивните барања, образложени со домашни потреби, и Гоце бил назначен за директор на штипските училишта, а Дамјан за инспектор на Солунската учебна околија.

Така Гоце повторно заминал во Штип, каде особено активно се занимавал со уредувањето на комитетската пошта кон сите краишта на земјата.

Во тоа време Софискиот врховен комитет, наместо да ги оправда надежите што во него ги полагала Организацијата, започнал да поставува свои услови. На почетокот на февруари 1896 година Гоце, повторно облечен како селанец, дошол во Софија за преговори.

Седнат спроти генералот Данаил Николаев, тогашен претседател на Врховниот комитет, Гоце ги изложил потребите на револуционерите.

„Добро“, одговорил генералот, „ќе дадеме сè, но под услови:

1. Врховниот комитет да ја претставува револуционерната организација во сите работи надвор од границите на Турција — во Бугарија и во странство, пред бугарската и пред европските влади;
2. Врховниот комитет да има решавачки глас во прашањето кога треба да се крене подготвуваното востание.“

Гоце не можел да ги прифати овие две барања.

Пред сè, составот на Врховниот комитет се менувал речиси секоја година и затоа не давал никаква гаранција дека ќе води постојана и доследна политика. Уште повеќе, Комитетот можел да стане проводник на надворешни влијанија што немале ништо заедничко со интересите на револуционерното дело.

Од друга страна, ако Врховниот комитет добиел право да решава кога ќе започне востанието, секогаш постоела опасност да биде вовлечен во политички комбинации слични на оние од 1895 година. Таквата грешка овојпат можела да биде судбоносна, бидејќи населението веќе не било сосема невооружено и една непромислена одлука можела да предизвика огромни жртви.

Гоце залудно се обидувал да му го докаже тоа на генералот. Николаев останал зачуден од младичот што се осмелувал да му кажува како треба да се водат работите.

По оваа средба револуционерите сè повеќе ја губеле надежта дека некогаш ќе можат да работат во целосна согласност со „официјалните“ патриоти. Извесна надеж положиле во една мала тајна група во Софија, но и таа не опстанала долго.

Гоце не ја довршил учебната година во Штип. Кон средината на април испратил еден човек од Организацијата, Доне Стојанов, да однесе во Битола околу 200–300 патрони динамит и десетина рачни бомби.

Доне ја ставил забранетата стока на дното од четири вреќи, дополнети со ориз, и тргнал со два натоварени коња. Во близина на Битола товарот бил претресен поради сомнение за шверцуван тутун — и скриеното излегло на виделина.

Турците останале вчудовидени. Дотогаш сметале дека опасноста треба да се очекува единствено од Бугарија — од организираната македонска емиграција, зад која одвреме-навреме се насетувала и сенката на софиската влада. А сега излегувало дека можеби целиот европски дел на Империјата бил претворен, или наскоро ќе биде претворен, во една динамитна мина.

Иако Доне Стојанов не предал никого, властите извршиле низа апсења во Битола, Прилеп, Крушево и Штип.

Се разбира, Гоце бил меѓу првите уапсени, бидејќи бил една од најзабележливите личности меѓу младината во градот. Но добро одиграната улога на млад човек чиј ум „лета по сосема други работи“ го спасила.

— Ќе ми кажеш право, каде постојано одиш наваму-натаму? — лукаво започнал кајмакамот, мислејќи дека со тоа прашање ќе го збуни Гоце.

— Млад сум, кајмакам-ефенди — одговорил Гоце со полусрамежлива насмевка — знаете и сами, не може поинаку.

— Ами дина-митот? — развлечено прашал кајмакамот и остро го погледнал под веѓите.

— Дина, Дина, ефендим, која Дина рековте? Со никаква Дина не сум имал работа…

— Бре, даскале, какви глупости ми зборуваш; те прашувам дали си комита, разбираш ли, дали си комита?

— Уф, јас пак се исплашив да не ме наклеветил некој за нешто…

— Алах, алах! Даскале, царот ѝ дава права на рајата, ама тебе тоа не те интересира. Оди си!

И Гоце бил ослободен.

Но по еден месец, по наредба на самиот вали-паша, повторно бил уапсен и одведен во Скопје. Од исходот на ова апсење се гледа дека немало никакво предавство и дека целата работа се состоела само во силни сомневања.

Скопските власти му соопштиле на Гоце дека повеќе не треба да се враќа во Штип и за неговото ослободување побарале „кефил“ — гарант дека, доколку повторно биде побаран, веднаш ќе се јави. На еден или друг начин било средено и тоа.

Гоце заминал во У., а потоа во Х., каде требало да се одржи вообичаениот годишен собир на повидните дејци на Организацијата.

И Гоце бил ослободен.

Забелешки:

1. Ново Село од Штип го дели реката Суходолна; имало околу 800–900 жители.
2. Легалната организација, како дополнување на револуционерното движење, исто така си поставила за цел политичко самоуправување на Македонија. Во нејзината програма било предвидено: 1) Од Солунскиот, Битолскиот и Скопскиот вилает да се образува една област со седиште во Солун. 2) За главен управител на областа, со мандат од пет години, да се назначува лице што ги исполнува условите на правичност и толерантност и кое припаѓа на преовладувачката народност во областа. 3) Главниот управител да управува со помош на областно собрание, избирано непосредно од населението, при строго почитување на правата на малцинствата. 4) Личноста и домот да бидат еднакво неприкосновени за сите жители, а цензура на печатот да нема. 5) Обласните чиновници да се избираат од народноста што преовладува во местото каде што служат. 6) Јазиците на главните народности во областа да бидат официјални рамноправно со турскиот во сите обласни установи. 7) Училишното дело на христијанските народности целосно да им биде препуштено на нивните училишни организации. 8) За одржување на редот и мирот да се организира обласна жандармерија составена од локалното население и непосредно потчинета на главниот управител. 9) Буџетот и даноците на областа да ги определува областното собрание; 25% од приходите да се внесуваат во државната каса, а останатите да се користат за потребите на областа. 10) При назначувањето на главниот управител да се образува посебна комисија со претставници на локалните народности, која ќе ги разработи подробностите на реформите. 11) Да се даде општа и целосна амнестија за сите политички престапници, осудени или неосудени, како и за сите лица осомничени за политичка неблагонадежност што се наоѓаат надвор од татковината. 12) Слични реформи да се воведат и во Одринскиот вилает.

Статутите на легалната организација предвидувале целта да се постигнува со легални средства: преку печатот, агитација и митинзи, меморандуми и делегации до европските дворови, преговори со балканските држави за заедничко дејствување во корист на автономијата, како и преку поддршка на кандидати за пратеници што ќе се обврзат да работат за целите на македонско-одринските друштва.

Подоцна и реформскиот проект и статутите биле изменети и попрецизно определени.

3. „Viva Garibaldi, viva Mazzini!“ – „Да живее Гарибалди, да живее Мацини!“
4. „Viva Giorgio!“ – „Да живее Георги!“
5. Во тоа време неодамна биле објавени т.н. „реформи“, издејствувани од бугарската влада. Јаворов иронично забележува дека нивната суштина се состоела во назначувањето на тројца христијани како помошници на османлиските валии во Македонија.
6. Устав на Тајната македонско-одринска револуционерна организација, Глава I – Цел:

Чл. 1. Тајната македонско-одринска револуционерна организација има за цел да ги обедини во една целина сите незадоволни елементи во Македонија и Одринско, без разлика на народност, за преку револуција да извојува целосна политичка автономија на двете области.

Чл. 2. За постигнување на таа цел Организацијата се бори против шовинистичките пропаганди и националните раздори што го делат и ослабуваат македонското и одринското население во борбата против заедничкиот непријател; работи за создавање заеднички дух и свест меѓу населението и ги употребува сите средства и напори за негово што побрзо и навремено вооружување со сè што е потребно за едно општо и повсеместно востание.

7. Исто, Глава II – Состав и уредување:

Чл. 3. Тајната македонско-одринска револуционерна организација се состои од локални револуционерни организации – дружини, составени од членовите во секое одделно место, град или село.

Чл. 4. Член на Организацијата може да биде секој Македонец и Одринец кој не е компромитиран со нечесно или безкарактерно однесување пред општеството и кој ветува и се обврзува да биде полезен на револуционерното ослободително дело.

Банско – речиси град, со околу 1.500 куќи.

Кон крајот на 1896 година Револуционерната организација веќе била распространета речиси насекаде, а револуционерната мисла навлегувала и во најоддалечените делови на земјата. Тогаш се почувствувала потребата Организацијата да има свое постојано претставништво во Бугарија, кое ќе се грижи за нејзините надворешни врски и за снабдувањето со сè што било потребно за работата.

Гоце дошол во Софија и го нашол Ѓорче Петров. Двајцата го образувале Задграничното претставништво на Организацијата.

Уште од самиот почеток Гоце ја оставил дипломатската страна на работата главно на Ѓорче Петров. Самиот тој повеќе сакал непосредна практична работа: барал оружје и други материјали, организирал нивно пренесување во Македонија и пронаоѓал луѓе подготвени да заминат таму како учители или револуционерни работници.

Во тој период воспоставил врски и со ерменски револуционери. Од нив побарал искусен мајстор што би можел да изработува рачни бомби и различни алатки потребни за диверзантска работа.

Таков мајстор бил пронајден и долго замислуваната работилница конечно почнала да се остварува.

Гоце работел во леарницата заедно со останатите, и тоа повеќе од сите. Работата била исклучително тешка, средствата недоволни, а сиромаштијата речиси неподнослива. Но неговиот личен пример ги бодрел и охрабрувал другарите.

Морале да брзаат и да изработат што повеќе материјал пред бугарската влада да дознае што се случува во Саблер. Паричните потреби, меѓутоа, биле толку големи што меѓу двајцата претставници на Организацијата понекогаш настанувале сериозни несогласувања и поради сосема мали трошоци.

Тогаш Гоце решил дел од потребните средства да ги обезбеди од богатите турски бегови во Македонија. Наспроти насилството на тиранијата, револуцијата, според неговото сфаќање, имала право да употреби сила.

Сепак, Гоце не ги сметал ваквите грабежи за редовен начин на дејствување на македонското револуционерно движење. За него тие биле лична жртва на поединецот за делото, при што човек понекогаш морал да ги стави на коцка и своето име и својата чест.

Кон крајот на јули 1897 година, со десетина одбрани момчиња, Гоце ја преминал границата. Најнапред се упатил во Кочанско, во селото Буковец, каде една ноќ ја опколил куќата на богат Турчин познат како Черкезот.

Но Черкезот и неговото семејство не биле дома. Во куќата се наоѓал само еден говедар, кој се обидел да употреби оружје и во судирот бил убиен. Од акцијата не биле добиени никакви пари.

По овој неуспех Гоце ја испратил четата кон Струмичко, додека самиот заминал кон внатрешноста за да среди повеќе организациски работи.

Кон средината на август повторно им се придружил на другарите, кои го чекале во близина на едно струмичко село. Преоблечен, заминал кон блиските минерални бањи за да го проучи теренот и да организира киднапирање на богатиот Мафи-бег, кој таму се лекувал.

И тој план пропаднал.

Но Гоце веќе бил решен по секоја цена да обезбеди средства. Ги обиколувал околните села и разгледувал повеќе можни цели, сè додека конечно не се определил за младиот Назл’м-бег — син и зет на мошне богати семејства.

Еден септемвриски ден Гоце со своите другари го зазеде патот меѓу Струмица и Василево, беговски чифлик, очекувајќи Назл’м-бег да помине од градот кон чифликот. Но бегот не помина.

Следниот ден четата повторно се смести на околу половина час од Струмица, покрај патот, во пченките. Луѓето поставени да го следат Назл’м-бег известиле дека тој ден, при крајот на денот, пленот сигурно ќе се појави.

Попладнето Гоце, заедно со четниците Михаил Попето и некој Стојан, преоблечени во селски алишта, излегле на патот. Со нив бил и еден селанец кој го познавал бегот и требало да им го покаже ако не биде сам.

По два-три часа тешко чекање, од правецот на Струмица се појавиле двајца коњаници во облак од прашина. Едниот, на црвен коњ, бил самиот Назл’м-бег; вториот, кој јавал малку зад него, бил негов придружник и храненик.

Гоце, Попето и Стојан започнале привидна кавга и туркање. Назл’м-бег се приближил и ја подал раката:

— Еј, гјаури, зошто е таа врева, застанете!

Наместо одговор, Попето го фатил коњот за уздите, Гоце се обидел да го собори бегот, а Стојан чекал подготвен да го стегне во своите силни раце.

Придружникот на бегот, штом разбрал што се случува, скокнал од коњот и побегнал пеш. Назл’м-бег, меѓутоа, се покажал похрабар и пред да биде соборен извадил револвер и го ранил Попето во раката.

Тогаш скриените четници притрчале на помош и врзаниот бег тргнал опкружен со своите заробувачи.

Побегнатиот придружник веднаш ја известил Струмица за слученото. Била испратена силна потера, но таа залудно ги барала киднаперите, собирајќи ги предметите на пленетиот, кои намерно биле расфрлани за да се збуни трагата.

По три-четири дена стариот бег во Струмица добил, по сложен канал, писмо со барање да го употреби своето влијание врз властите за да бидат запрени потерите и да испрати преку посочено лице во малешевското село Нивичани 6.000 лири, ако сака повторно да го види својот син жив.

Исплашениот татко го сторил потребното. Потерите веднаш биле запрени, а тој испратил 1.500 лири, со многу поздрави и со „реџа“ до „капетан ефенди“ да се согласи на таа сума, бидејќи годината била лоша и тешко можеле да се најдат повеќе пари.

Гоце ја вратил испратената сума и започнал преговори, скриен во малешевските планини. На крајот, во третата недела од заробувањето, двете страни се договориле на 3.000 лири.

Но токму ноќта кога стариот бег ги испратил парите, Гоце, мачен од стомачни болки, го оставил оружјето и лежел свиткан во еден агол од шумската колиба.

По некое време болниот војвода заспал. Заспале и момчињата. Само стражарот, држејќи го едниот крај од јажето со кое бил врзан пленикот, останал буден во темнината.

Назл’м-бег, кого постојано го сожалувале и затоа не бил особено цврсто врзан, успеал да се ослободи и да го земе револверот на Гоце.

Без да го испушти крајот од јажето, побарал да излезе надвор, а стражарот тргнал по него. Но штом направиле неколку чекори, бегот го пуштил јажето, пукал кон четникот и исчезнал во шумата.

Целоноќното барање на веднаш разбудените четници било залудно. Бегот, кој го знаел патот, отишол право во Нивичани, каде случајно ги затекнал луѓето што ги носеле трите илјади лири, ги зел парите и до вечерта веќе бил дома.

Треба да се забележи дека Гоце мошне вешто ги навел властите да поверуваат дека киднапирањето било дело на обични разбојници. На тој начин биле избегнати истраги меѓу населението — разбојничките киднапирања биле секојдневна појава во Турција.

Во очајот Гоце се обидел со уште неколку најризични планови, но неуспехот го следел насекаде.

Освен тоа, кон крајот на ноември го погодила една страшна вест: Организацијата во целиот Скопски вилает се наоѓала пред непосредна катастрофа.

Една разбојничка дружина го нападнала во селото Виница богатиот Ќазим-бег со намера да го ограби. Бегот пружил отпор и бил убиен.

Скопскиот валија Хаф’з-паша веднаш го искористил случајот како повод за удар врз бугарското население и за уништување на комитетите. На виничкото убиство му бил даден политички карактер, а истрагата му била доверена на познатиот Дервиш-ефенди.

Најнапред биле затворени свештениците, учителите и првенците од Виница и од околните села. Подложени на тешки измачувања, затворениците давале искази какви што властите барале од нив и аферата брзо се проширила низ Кратовско, Малешевско и Штипско.

Во затвор биле фрлени речиси сите поистакнати и побудни луѓе. Неколку стотици бегалци преминале во Бугарија, а значително количество организациски материјал паднало во рацете на турските власти.

Гоце без престан се движел низ погодените краишта, но ударот бил толку ненадеен и брз што речиси ништо не можело да се направи за да се спречи катастрофата.

Сепак, тој решил да се обиде да ги спаси барем уапсените од бесилка или заточение. Со таа намера дошол во Бугарија за да собере голема чета со која би ги нападнал преполнетите затвори во Штип и Скопје и би ги ослободил затворениците.

Но во меѓувреме бугарската влада, потпомогната од европските претставници во Цариград, извршила силен притисок врз Високата порта. Турската влада била принудена да вети амнестија за бегалците и ослободување на затворениците.

Така планот за напад врз затворите останал само план. Амнестијата и ослободувањето следувале набргу, а на подолги затворски казни биле осудени само единаесетмина за кои властите сметале дека се докажани „видни комити“.

Новата 1898 година за Гоце започнала со нови грижи околу работилницата во Саблер. Ерменскиот мајстор ја напуштил уште претходната есен, а работата потоа ја продолжиле неискусни мајстори.

Наскоро турските шпиони влегле во трагата на тајната фабрика и турското вакуфско комесарство побарало од бугарската влада нејзино затворање.

За среќа, подготвуваниот претрес бил навреме откриен. Кога полицијата пристигнала, во работилницата ги нашла само празните ѕидови.

За околу десет месеци од Саблер во Македонија биле испратени околу 1.500 бомби со различна големина, како и неколку стотици секири, лопати и чекани.

Целата преостаната година Гоце ја поминал во неуморни обиди да префрли што е можно повеќе материјал во Турција. При големиот недостиг од пари, неговите напори не останале сосема без резултат благодарение главно на тајните офицерски братства и ученичките кружоци.

Со вооружувањето требало да се брза. Поволни меѓународни моменти, какви што биле ерменското и критското востание и Грчко-турската војна, не можеле вечно да се повторуваат.

На крајот револуционерите повторно си го поставиле прашањето дали на чело на Врховниот комитет не можат да дојдат луѓе што искрено ќе ѝ служат на внатрешната Организација и ќе успеат да ја придобијат материјалната поддршка на емиграцијата.

Вниманието било насочено кон неколку млади офицери, учесници во настаните од 1895 година, кои веќе ја покажале својата готовност да се жртвуваат за македонската слобода и со жар зборувале за нови вооружени борби.

Била спроведена потребната агитација меѓу македонските друштва. Врховниот комитет бил принуден да свика конгрес во мај 1899 година, а Борис Сарафов го презел раководството на легалната македонска организација во Бугарија.

Гоце задоволно ги триел рацете:

„Најпосле можеме да се надеваме, најпосле сепак нешто ќе излезе…“

Големите потреби раѓаат и големи надежи.

Забелешки:

1. Од Извештајот на Врховниот македонски комитет пред V македонски конгрес, 26 јули 1898 година:

Во извештајот се наведува дека во 1896 и 1897 година била постигната значителна еднодушност во организацијата на македонските друштва и дека следната задача била да се воспостави целосно единство во плановите и дејствувањето со Внатрешната организација.

Особено се истакнува дека во европските дипломатски кругови се зборувало за раздор меѓу организацијата во Кнежевството и онаа во внатрешноста на Турција, што му нанесувало голема штета на ослободителното дело.

На IV македонски конгрес било нагласено дека најголемата желба е идниот комитет да воспостави непосредни врски со Внатрешната организација.

При изборот на новиот состав на Комитетот настанале тешкотии, меѓу другото и затоа што Гоце Делчев одбил да влезе во него. И покрај тоа, Комитетот продолжил да работи со цел да се постигне единство меѓу двете организации.

Во извештајот понатаму се наведува дека еден од најважните заклучоци на IV македонски конгрес бил подготовката на востание во Македонија и Одринско, за што најнапред требало да се направи сè што е можно за постигнување единство со Внатрешната организација.

Како главна пречка за целосното обединување се посочувало прашањето за материјалната помош што Врховниот комитет можел да ѝ ја даде на Внатрешната организација.

2. Саблер – село во Ќустендилско.
3. Михаил Попето – подоцна еден од најдобрите работници на Организацијата; убиен во 1902 година во Кукушко.
4. „Реџа“ – молба.
5. Шпионот Георги П. Иванов, жител на Кочани, покажувал особена ревност во клеветењето. Во 1900 година ја добил од Револуционерната организација казната што, според Јаворов, ја заслужил.
6. И офицерските братства и ученичките кружоци подоцна биле растурени. Меѓу ученичките кружоци најзначајни биле самоковскиот – составен од ученици на Железарското училиште, и ќустендилскиот – од ученици на Педагошкото училиште.

Колку повеќе Тајната организација го проширувала кругот на своето дејствување, толку почести станувале и малодушните предавства и шпионските откритија. Заговорниците што успевале да ги избегнат маките на затворот продолжувале да работат во илегала. Наскоро речиси секоја револуционерна околија располагала со по неколку скриени работници, кои извршувале најразлични задачи.

Кон крајот на 1898 година бројот на тие луѓе надвор од законот веќе бил значителен. На некои места, по сопствена иницијатива, тие се здружувале во групи што дејствувале многу поуспешно од поединечните илегалци.

Раководителите на Организацијата ги согледале големите предности на таквата група и ѝ определиле значајно место во револуционерната структура.

Така четата, предводена од војвода и агитатор и составена од пет-шест до десет-петнаесет луѓе, постепено ја презела во свои раце речиси целата бунтовно-подготвителна работа.

На селските, околиските и другите управни тела им останала главно административната работа.

Уште од самиот почеток на Гоце му била доверена грижата да организира чета за секоја револуционерна околија.

Тој бил признаен за началник на сите чети во Македонија.

И, додава Јаворов, исто така и на сите чети во Одринско, кое било приклучено кон заедничката револуционерна организација.

Во тоа време турската влада веќе започнала систематска борба против Револуционерната организација или, како што пишува Јаворов, против бугарштината во Македонија.

Легија шпиони се раширила по градовите и селата — шпиони на кои им се плаќало не само да откриваат, туку и да измислуваат. На тој начин требало да биде уништен цветот на опасниот народ.

Вешто користејќи го начелото „раздели и ослабни“, властите им давале широка поддршка на различните пропаганди што го разјадувале македонското тело. Во меѓусебни борби за национално самоодржување требало да се исцрпат и последните сили на непокорното население.

На крајот, валиите, мутесарифите и кајмакамите организирале таканаречени панисламски дружини. Под патриотска маска ја прикривале вистинската цел: да се исправи народ против народ, племе против племе, и така конечно да се скрши рајата.

Меѓу турската власт и револуционерната завера, значи, започнувал отворен двобој.

Токму во тие околности револуционерната чета требало најмногу да ја покаже својата вредност — да создава, да охрабрува и да одмаздува.

Но една група, претворена и во борбено тело, покрај добро вооружување барала и значителни други трошоци.

Новиот Врховен комитет покажувал голема волја да помогне во тоа, но ниту неговите средства сè уште не биле доволни.

А Гоце, за да воспостави добра организација на четите, пред сè имал потреба од една релативно голема сума пари.

И како две години претходно, повторно бил принуден да бара средства преку насилна акција во Турција.

Околу Петровден, опкружен со триесетина-четириесет другари, Гоце веќе го преминувал безводниот Боздаг.

Со него бил Михаил Попето, кој учествувал во заробувањето на струмичкиот Назл’м-бег.

Таму бил и Стари Илија Крчовалијата — стар планински човек, а сега „народен“ војвода.

Со нив бил и Кочо Муструкот, стар харамија, кого Организацијата исто така настојувала да го стави во служба на народното дело.

Во дружината бил и Антон Бозуков, член на Врховниот комитет, кој тргнал со посебна мисија за која Јаворов зборува понатаму.

По неколку дена Муструкот избегал со неколку свои блиски другари, го заробил еден калуѓер од блискиот манастир „Св. Иван“ и му зел 300–400 лири. Организацијата подоцна го казнила непоправливиот разбојник.

Набргу потоа Антон Бозуков тргнал со дел од момчињата кон Кукушко, а Гоце останал со дванаесетмина да ја врши својата работа во Драмско.

Околу месец и половина Гоце одел по трагата на Илјаз-бег од селото Радоливос, но не успевал да го зароби. Исплашени луѓе, поставени да го следат бегот, постојано ја доведувале четата во заблуда, па таа никогаш не наидувала на вистинска трага.

Но Гоце не сакал да се врати без пари и затоа го изменил планот — и во поглед на лицето, и во поглед на местото.

Една септемвриска ноќ, со преврзана лева рака, на чиј разранет показалец му недостасувал еден зглоб, вооружен само со револвер и кама, Гоце ја повел малата дружина.

До утрото се приближиле до грчкото село Шилинос, на едвај еден час, можеби и помалку растојание.

Во Шилинос живеел Гркот Димитраки, богат лихвар и крчмар. Лирите на кир Димитраки, ако бидат земени, би можеле да придонесат за ослободувањето на Македонија…

Во текот на денот Гоце дознал преку свои луѓе дека кир Димитраки се наоѓа во селото, во својот дуќан, каде што се задржувал и еден даночник со пет-шест заптии.

Предвечер четата трчајќи навлегла во селото, среде вревата на исплашените жители. Даночникот и заптиите отвориле оган од една соба над крчмата, но по два-три истрела од четата биле принудени да легнат на подот и повеќе да не мрдаат.

Напаѓачите влегле во дуќанот, го извлекле Гркот од под една тезга, му ги врзале рацете со јаже и го повеле надвор.

Кога четата веќе го напуштала селото, Турците повторно почнале да пукаат, а преплашениот пленик толку се исплашил што, како што сликовито забележува Јаворов, „си ги намокрил колената без да стапне во капка вода“.

По три-четири дена, од местото „Казанка“ кај Крчово, Гоце му напишал писмо на братот на заробениот во Шилинос и побарал 2.000 лири откуп.

Писмото едвај не паднало во турски раце: носителот, претресуван во близина на Сер, навреме се сетил да го проголта.

Во истите денови двајца селани што ѝ помагале на четата убиле еден војник кај селото Крчово.

Веднаш биле фатени и, без некој посебно да ги испрашува, им откриле на властите дека во „Казанка“ има чета „комити“.

Гоце сè уште не знаел што се случило со испратеното писмо, но навреме дознал за предавството. Затоа ја преместил четата и пленикот во блиското место „Каменлив Чукар“, а по два-три дена, вознемирен од потерите што ја преплавиле околината, заминал меѓу Крчово и Крушово, во рударските јами на местото „Арамјан“.

Таму Гоце дознал што се случило кај Сер и испратил двајца преоблечени четници — Атанас Тешовалијата и Георги Бродилијата — да однесат второ писмо директно во Шилинос.

Додека чекал одговор, дознал дека од Неврокоп кон Сер ќе бидат пренесувани големи државни суми.

Го одвел пленикот во едно од пазувите на Алиботуш, наречено „Капе“, каде го оставил со неколку момчиња, а самиот со пет-шестмина тргнал да ја пресретне царската пошта.

Поштата навистина поминала со многу пари — но и со многу стражари: шеесет до седумдесет војници.

Гоце се вратил во „Капе“ кај пленикот, кој веќе му станал мил по неуспехот, и таму ги затекнал пратениците што се вратиле од Шилинос со само 180 лири и со порака:

„Нема и не може повеќе.“

Времето напредувало, дошол октомври, а животот во планината станувал сè потежок. За работата да заврши побрзо, Гоце ја намалил сумата на 600 лири.

По една сосема соодветна закана, кир Димитраки му напишал на братот да направи што знае и умее, но да ги испрати останатите 420 лири, бидејќи инаку:

„Ќе ми ја отсечат главата.“

Атанас Тешовалијата и Георги Бродилијата го однеле новото писмо. Четата, уверена од Гркот дека овојпат работата ќе заврши, речиси престанала да го користи јажето.

Во меѓувреме кај Гоце постојано доаѓале луѓе од околните места по комитетски работи. Кир Димитраки секогаш бил оддалечуван од четата за да не разбере со какви луѓе има работа.

Една ноќ стражарот што го чувал заспал — и пленикот избегал.

Од височините на Алиботуш кир Димитраки го видел блиското село Белово, во Мелничко, каде што успеал да стигне до утрото. Потоа заминал во Мелник и преку драмските власти го известил братот дека повеќе нема од што да се плаши.

Телеграмата стигнала пред пратениците на Гоце, кои едвај избегнале една вешто поставена стапица.

„По ѓаволите“, сакал да повторува Гоце, „немам ајдучка среќа — и тоа е!“

Околу Никулден Гоце се вратил со празни раце во Бугарија и со огорченост забележал дека Врховниот комитет, наместо да се приближува кон Револуционерната организација, тргнува по сосема спротивен пат.

Во текот на 1899 година Организацијата била потресена од неколку афери. Во Прилепско, Кумановско и Валандовско биле извршени апсења, претреси и истраги, а дел од организациската мрежа бил изложен на сериозна опасност.

Таквите удари, наместо да ја поколебаат Револуционерната организација, уште повеќе ја убедувале дека работата мора да се води систематски, со строга дисциплина и со внимателно подготвување на населението.

Но токму тука сè појасно се покажувало и несогласувањето со Врховниот комитет во Софија.

Од таму сè почесто се размислувало за брзо кревање востание, за навлегување чети и за акции што би предизвикале европска интервенција.

Гоце гледал на работата поинаку.

Според него, востанието не можело да биде резултат на едно политичко решение донесено однадвор, ниту на желбата на неколкумина раководители. Тоа требало да биде природен крај на една долга и темелна подготовка.

Народот морал да биде организиран, вооружен и свесен за целта.

Требало да постојат комитети, врски, чети, складишта за оружје, сигурни патишта, луѓе способни да раководат и население подготвено да ја понесе тежината на борбата.

Во спротивно, едно предвремено востание би значело само непотребно пролевање крв.

Гоце не бил против востанието.

Напротив, целата негова работа водела кон него.

Но востание требало да има дури тогаш кога самиот народ ќе биде способен да го започне и да го издржи.

Токму затоа тој сè поостро се спротивставувал на обидите од Софија да се диктира времето и начинот на борбата.

Односите меѓу Внатрешната организација и Врховниот комитет постепено станувале сè понапрегнати.

Гоце и неговите другари барале помош од емиграцијата — оружје, пари, луѓе и политичка поддршка — но не сакале да дозволат однадвор да се управува со револуционерното движење во Македонија.

Во нивните очи, решавачкиот збор морал да го има населението што ќе ги поднесе жртвите.

Така во Гоцевото сфаќање сè појасно се оформувало едно од основните начела на Организацијата:

ослободувањето на Македонија треба да биде дело пред сè на самиот поробен народ.

Околу 20 март 1900 година Гоце веќе обиколувал градови и села во Одринско. Но таму работеле и луѓе што биле целосно под влијание на Врховниот комитет. На секој чекор наидувал на тешкотии и заклучил дека моментот е мошне непогоден за работата што го одвела во Одринскиот крај.

Го напуштил брегот на Марица, оставајќи меѓу населението спомен за своето име, поврзан со една необична случка.

Преоблечен, Гоце отишол во едно село и се претставил како трговец со свињи. Отседнал во куќата на еден кодџабашија – човек на Организацијата.

Властите во меѓувреме добиле известување дека низ околијата се движи еден голем комитски водач со чета, па испратиле потери.

Набргу една од потерите стигнала во истото село и, по случајност, застанала токму во куќата на кодџабашијата. „Трговецот“ немал можност да се извлече.

Кодџабашијата го собрал целиот свој кураж, ги поканил царските луѓе во посебна соба и се зафатил околу огнот да им приготвува вечера.

Во еден момент вратата заскрцала и се појавил Гоце.

„Трговецот“ ги поздравил учтиво Турците, седнал меѓу нив и почнал да ги нуди со тутун, жалејќи се дека му станало здодевно сам, па дошол малку да поразговара.

— По што сте тргнале, агалари, ако не е тајна? — прашал Гоце.

Тие доверливо му објасниле дека ги следат трагите на еден голем комитски водач.

— Ех, гледајте, агалари, да нè избавите од комитите, оти веќе — ова ќе станело, она ќе станело — ниту трговијата ни оди, ниту живот живееме…

Гоце се вратил во Бугарија и презел мерки барем Македонија да ја заштити од погубните раздори што го поткопувале Одринско.

Една по една ги уредувал реонските чети и им давал подробни упатства за нивната идна работа.

Но кон крајот на летото увидел дека е неопходно лично да ја обиколи цела Македонија, за да ги прегледа и четите и Организацијата воопшто.

Во октомври, придружуван од околу четириесет момчиња што требало да бидат распоредени по различни места, преминал во Турција и се зафатил со работа.

Едно по друго ги обиколил Џумајско, Разлошко и Малешевско. Со голема мака успевал да ги избегне десетиците потери што тргнале по неговите траги и да премине во Радовишко.

Во тоа време едно деморализирано момче од радовишката чета се предало во Скопје и го открило и очекуваното доаѓање на Гоце.

Затоа Гоце го затекнал целиот Радовишки крај вознемирен од гласовите дека Дервиш-ефенди и скопскиот алај-бег се подготвувале да дојдат за истраги и претреси.

Гоце собрал четириесет до педесет од најдобрите момчиња во Радовишко со намера да ги пресретне Дервиш-ефенди и алај-бегот. Во исто време сакал да им испрати порака на властите дека виновникот треба да го бараат во планините.

Со систематски притисок врз чиновништвото и полицијата се надевал да спречи повторување на ужасите од Виничката афера.

Но токму тогаш, околу Божик, во штипското предградие Ново Село се случиле настани што ги запреле и Дервиш-ефенди и алај-бегот токму кога се подготвувале да тргнат кон Радовишко.

Еден четник по име Сандо, ранет, дошол во Ново Село за да се лекува. Еден Евреин го забележал, по што околу стотина војници ја опколиле куќата во која се криел.

Сандо прв отворил оган и речиси секој негов куршум ја погодувал целта.

На крајот куќата била запалена, но Сандо успеал незабележано да се извлече пред самите опсадувачи, оставајќи зад себе околу дваесет убиени.

Настанот во Ново Село ги привлекол во Штип и валијата, и алај-бегот, и Дервиш-ефенди. Турската фантазија во лицето на Сандо го препознала самиот Гоце — и Радовишко било заборавено.

Многу подоцна, кога Гоце веќе бил далеку, измамениот од шпионите Дервиш-ефенди отишол во едно радовишко село и со толпа жандарми го опколил анот на еден Цинцар.

По една недела Дервиш-ефенди веќе ја раскажувал следната приказна:

Тој најдобро знаел дека Гоце се наоѓал во анот, кој имал и втор кат со нешто како балкон или „ќошк“. Стражарите го опколиле објектот, а Дервиш, пред да започне претресот, се оддалечил по некаква работа крај една ограда.

Одеднаш чул шум над себе и видел човек како „лета“ кон полето.

Тоа, наводно, бил самиот Гоце, кој скокнал од ќошкот, ја прелетал опсадната линија и паднал на земјата триста чекори подалеку.

„Дервиш, ако си јунак над јунаците, не оди со таа сган која воопшто не ме плаши, туку излези да се бориме двајцата гради в гради!“ — наводно извикал Гоце, а потоа исчезнал.

Гоцевата вештина и брзина во работата и движењето ги восхитувале сите околу него.

Турците го нарекувале „канатл’ шејтан“ — крилест, летечки ѓавол, а другарите му го дале прекарот „Ахил“.

По Нова година Гоце веќе ги обиколувал Струмичко, Петричко, Мелничко и другите краишта. Во меѓувреме, официјални и неофицијални противници на македонското ослободително дело подготвувале нови и тешки удари.

Неколку месеци порано, група Македонци во Букурешт го убиле романскиот граѓанин Михајлеану, уредник на весникот „Peninsula Balcanica“. Убиството било извршено поради неговите статии против македонските револуционери и предизвикало сериозен конфликт меѓу Бугарија и Романија, кој едвај не завршил со војна.

Во печатот низ повеќе европски земји започнале силни напади против Бугарија и македонското револуционерно движење. Бугарија била обвинувана дека го поттикнува Врховниот комитет во неговите терористички акции, а во весниците отворено биле посочувани поистакнати луѓе во Солун, Битола, Скопје и други градови.

Цариградскиот руски пратеник Зиновјев, според Јаворов, демонстративно му ги „одврзал рацете“ на султанот за да се пресмета со оние што барале слобода во Македонија.

Бугарската влада на крајот била принудена да ги уапси луѓето од Врховниот комитет и да ги предаде на судските власти поради букурешкото убиство.

Во исто време турските власти побрзале во солунскиот затвор Еди-куле да ги затворат речиси сите поистакнати дејци од Солун, Воден, Гевгелија, Дојран, Кукуш, Струмица и други места.

Меѓу уапсените биле Пере Тошев, д-р Христо Татарчев, Иван Хаџи Николов, Христо Матов, Васил Бојаджиев, Христо Ников, отец Григор Јанев, Христо Стојанов, Димитар Палашев, Константин Лазаров, Тодор Чочков, Христо Капитанчев и други.

Пред велигденските празници Гоце се наоѓал во Бугарија.

Уапсениот состав на Врховниот комитет требало да биде заменет со нови луѓе. Во тие денови на тешко испитание било особено важно внимателно да се следи каква помош легалната организација во Бугарија ќе може да ѝ даде на Револуционерната организација.

Забелешки:

1. Најчесто еден интелигентен млад човек ги извршувал и двете должности – војвода и агитатор.
2. Според Правилникот за четите на Тајната македонско-одринска револуционерна организација, четата била дополнителен дел на месната реонска организација.

Нејзина задача била:
– да ја објаснува и шири меѓу населението идејата, целта и задачите на Организацијата;
– во веќе организираните места да ги подготвува членовите за народни борци и да ги зацврстува организациски и дисциплински;
– во неорганизираните места, каде што постојат услови, да создава организации;
– преку убедување и морално влијание да ја шири идејата за самовооружување;
– да помага при создавањето управни тела, групи, извршителна полиција и тајна пошта, како и при водењето на списоците и сметките;
– да ги организира борбените сили на населението, да ги обучува луѓето во воени вештини и да воспоставува борбена дисциплина;
– да го помага пренесувањето на оружје и други борбени материјали, да го распределува оружјето меѓу членовите и да се грижи за неговото чување;
– да им помага на раководните тела при собирањето средства и при влијанието врз лица што не ги исполнуваат своите организациски обврски;
– по наредба на Комитетот да ги извршува смртните пресуди;
– да го спречува пренесувањето оружје во непријателски раце и да се бори против разбојничките и другите вооружени чети што не ѝ припаѓале на Организацијата.

Во време на востание четата требало да служи како борбено јадро и „смртна дружина“. Таа прва требало да го крене знамето на револуцијата по наредба на Централниот комитет, да го одржува духот на борците и со своето однесување, храброст и саможртва да служи како пример за населението.

3. Манастирот „Св. Иван“ се наоѓал кај селото Лакос во Серско.
4. К’рчово – село во Демирхисарско, од оваа страна на Вардар.
5. Атанас Тешовалијата бил од с. Тешово, Неврокопско, а Георги Бродилијата од с. Броди, Серско. Подоцна двајцата станале војводи – првиот во Неврокопско, вториот во Серско.
6. „Θα μου κόψουν το κεφάλι“ – „Ќе ми ја отсечат главата.“ (грчки)
7. Според личното сведоштво на Антон Бозуков.
8. „Кодџабашија“ – кмет, селски старешина.
9. Алај-бег – началник на жандармеријата во вилаетот.
10. Сандо успеал да стигне во Бугарија, но по два-три месеци починал од здобиените рани.
11. Судскиот процес за убиството на Михајлеану бил разгледан во јули. Обвинетите биле ослободени.
12. Меѓу уапсените биле: Пере Тошев, д-р Христо Татарчев, Иван Хаџи Николов, Христо Матов, Васил Бојаджиев, Христо Ников, отец Григор Јанев, Христо Стојанов, Димитар Палашев, Константин Лазаров, Тодор Чочков, Христо Капитанчев и други.

Сега веќе ќе зборуваме, како што се вели, за вчерашни работи.

Уапсените во февруари Сарафов, Давидов, Ковачев и други веднаш биле заменети од Стојан Михајловски, Владимир Димитров, Иван Кепов, д-р Владов и други, кои требало да ја раководат легалната организација како привремен Врховен комитет. Редовниот јулски конгрес имал право да избере постојан состав на Комитетот.

Гоце мошне лесно постигнал договор со привремениот комитет. Во мај двете страни потпишале и формална спогодба. Врховниот комитет ја признавал автономноста на Револуционерната организација и се обврзувал да ѝ дава сестрана поддршка според веќе воспоставениот ред — преку нејзиното претставништво и со други подробности што требало да ја заштитат Организацијата од секакви можни манипулации.

Но во меѓувреме значителен круг дејци од легалната организација веќе ги прифатиле погледите што уапсениот состав на Врховниот комитет ги покажал во своите односи кон револуционерната завера. Тие природно сакале, на еден или на друг начин, да им ја наметнат својата волја на револуционерите — односно да ја продолжат политиката на Сарафовиот комитет.

Генерал Иван Цончев поднел оставка од воената служба за да се истакне како нивен водач.

Така дотогаш прикриената борба меѓу Софискиот врховен комитет и Револуционерната организација се пренела во средината на слободното бугарско општество, а набргу требало да се прошири и од другата страна на границата — во самата Македонија.

Токму на генерал Цончев, според Јаворов, му се должело јавното изнесување на принципиелните разлики меѓу двата табора, а со тоа и создавањето две струи во легалната организација: една пријателски и една непријателски настроена кон Внатрешната организација, кон нејзината дотогашна работа и нејзините идни планови.

Во агитацијата меѓу друштвата, од кои барал да испратат на конгресот делегати што ќе го поддржат, Цончев изјавувал дека македонското прашање ќе го решава преку „високите сфери“ во Бугарија, или нешто во таа смисла.

Таквата изјава предизвикала силна критика од луѓето што биле запознаени со суштината на работата.

Аргументите што Гоце некогаш ги изнесувал пред генерал Николаев против тогашните, релативно многу поумерени барања на Врховниот комитет, важеле и сега. А стравувањата што кај него ги предизвикувало барањето на Сарафов да се забрза востанието, сега станувале уште поголеми поради засилената борба во духот на стремежите на поранешниот комитет.

Противниците на Цончев истакнувале и уште еден аргумент:

Револуционерната организација мора да го зачува правото на секоја иницијатива во ослободителната борба, бидејќи европскиот свет треба да биде убеден дека барањата, бранети со крв, се логичен резултат на неподносливите услови за живот во Турција, а не последица на надворешно поттикнување.

Оттаму следувало дека најмалку Цончев треба да го решава македонското прашање — во чие име и преку кого и да било.

Дури и по самата своја положба, како генерал од бугарската армија, тој, според неговите противници, го компромитирал пред странците делото на кое се нафаќал да му служи.

Другата страна, се разбира, имала право најжестоко да се брани и да напаѓа доколку искрено верувала дека токму нејзиниот пат е спасоносен. Но, бидејќи била прилично слаба на принципиелна почва, таа почнала да копа по минатото и врз целата Револуционерна организација да ги натрупува гревовите на одделни личности, кои понекогаш немале никаква врска со неа.

И покрај најголемите напори, Цончев се појавил на конгресот со малцинство. Но неговите противници, иако биле мнозинство, биле мошне разнородни и не успеале да се договорат за единствен состав на идниот комитет.

Името на Стојан Михајловски силно работело во корист на Цончевата листа и така Цончев лесно влегол во Комитетот.

По изборот, мнозинството барем за едно нешто било согласно: да направи сè што е можно Врховниот комитет да биде ограничен во рамките што му ги определувал статутот.

За таа цел била изгласана посебна директива, која уште еднаш ја нагласувала помошната улога на легалната организација во однос на Револуционерната организација.

Но веднаш по конституирањето Врховниот комитет ги заборавил и статутите и директивата. Внатрешните дејци, на чело со Гоце, упатувале предупредувања, но залудно.

Наскоро Врховниот комитет испратил во Турција и неколку свои чети, кои работеле против Револуционерната организација. Неговите агитатори го повикувале македонското население да се подготвува за многу скоро востание, при што не ја криеле својата длабока вера во воена помош однадвор.

Додека овие работи се случувале во Бугарија, Револуционерната организација во Турција претрпела тешки загуби. Во мај завршило судењето на револуционерните дејци уапсени неколку месеци претходно.

Во Солун четириесетмина биле осудени на затворски казни од 101, 15, 7 и други години. Во Скопје дваесетина биле стрелани.

Организацијата останала без многу свои раководни сили. Така Гоце фактички бил оптоварен со раководството на целата револуционерна организација, иако местата на осудените борци не останале празни.

Жестоките прогони од страна на властите и примамливите ветувања на врховистичките агитатори предизвикувале колебање кај македонското население.

Во такви околности влегувањето на Гоце во Турција станало неопходно. Тој требало што побрзо да се појави меѓу народот, кој во тие тешки времиња имал потреба од охрабрување, но и од објаснување за спорот со Врховниот комитет.

Ѓорче Петров се повлекол од работата, а Гоце ги оставил како свои заменици Димитар Стефанов и Туше Дели-Иванов.

Кон крајот на август тој преминал во Турција.

Новата обиколка на Гоце низ Македонија била цела низа триумфални пречекувања. Македонскиот народ во него го гледал својот најблизок, најверен и најсакан учител, пријател и син.

Од блиску и оддалеку луѓето доаѓале кај него, барајќи надеж, барајќи ја вистината, барајќи сè.

Продолжувајќи и дополнувајќи ја работата од претходната година — преглед на комитетите и друго — Гоце, каде што околностите дозволувале, одржувал општи народни собири, на кои држел свои двочасовни говори.

Пред народот ги откривал своите надежи и стравувања, своите воодушевувања и разочарувања, своите најдлабоки чувства — како вистински револуционер, а не како обичен бунтовник.

И сите го разбирале, сите се воодушевувале и сите повторно застанувале на своите места со нескршлива вера во делото.

Ту сам, ту со двајца-тројца, ту со десет, дваесет или педесет-шесет луѓе, Гоце влегувал во градови и села, минувал среде зима низ шуми и планини, изложен секојдневно на опасности — секогаш бодер и насмеан, секогаш подвижен и бестрашен.

Преку Кочанско и Малешевско се спуштил во Радовишко, каде само по среќна случајност го избегнал куршумот.

Поради потребите на работата Гоце морал на неколку дена да ја остави својата чета. Во меѓувреме таа била предадена во селото Уланци од еден Грк.

Од осум или девет момчиња живи останале само двајца.

На почетокот на октомври Гоце веќе бил од другата страна на Вардар — за првпат.

Во тој крај, меѓу гркомани и Куцовласи, на секој чекор ја покажувал сета сила на искрениот збор и сета привлечност на својата светла душа.

И гркоманите и Куцовласите го пречекувале како посакуван гостин, а го испраќале како роден брат.

Пред неговата убедлива проповед во името на самоуправна Македонија исчезнувале националните непријателства.

Пред неговите воодушевени предвидувања за една конфедеративна република на Балканскиот Полуостров исчезнувале и племенските омрази.

За еден-два месеца Гоце успеал да помине низ речиси цела Западна Македонија. Во текот на целото тоа време турските власти упорно го барале, а за неговото фаќање била ветувана висока парична награда.

И покрај потрагите, тој постојано успевал да им се извлече. Во Тиквешко се разминувал со воени патроли, низ Прилепско патувал со пајтон, во Битолско успевал да разговара со затворени другари, а во Леринско и Костурско постојано ги избегнувал потерите.

Неговата неуморност станала легендарна. Дури и Дервиш-ефенди, еден од најупорните гонители на револуционерите, признавал дека сите – од највисоките власти до најобичните луѓе – се измориле од потрагата по Делчев, додека тој самиот продолжувал неуморно да се движи.

Од Костурско Гоце преминал во Воденско. Намерата му била понатаму да ги посети Гевгелиско, Кукушко и Солунско, а оттаму да продолжи кон Серско, Драмско и Одринско. Но развојот на настаните го принудил да го промени планот.

По неговото заминување во внатрешноста, првите чети испратени од Врховниот комитет биле принудени од Внатрешната организација да се вратат назад. Во октомври повторно била прифатена мајската спогодба меѓу двете страни.

Помирувањето, меѓутоа, било само привидно. Главното прашање – кога и на кој начин треба да се крене востание – останало нерешено. И Врховниот комитет и Внатрешната организација ја прифатиле спогодбата главно за да добијат време.

Набргу борбата повторно избувнала, овојпат уште пожестоко. Врховниот комитет продолжил да испраќа свои чети во Македонија, додека Внатрешната организација преку своите претставници и приврзаници започнала противдејство меѓу македонските друштва во Бугарија.

Во почетокот на 1902 година бил основан и весникот „Дело“, кој станал еден од инструментите во оваа меѓусебна борба.

До февруари положбата станала толку сериозна што враќањето на Гоце во Бугарија веќе било неопходно. Врховниот комитет успеал да стекне значително влијание во граничните реони на Организацијата и постоела опасност судирот да доведе до вистинска катастрофа.

Покрај тоа, во Бугарија се подготвувала една мошне ризична акција во името на Револуционерната организација, за која присуството на Гоце било неопходно.

Без подолго задржување, преку Гевгелиско, Струмичко, Малешевско и Џумајско, Гоце се упатил кон границата и околу 10 март пристигнал во Бугарија.

Враќајќи се, Гоце во Малешевско се сретнал со покојниот Софрониј Стојанов, кој ја преминал границата со дваесетина луѓе како агитатор на Врховниот комитет. По долго објаснување и вистинска принципиелна расправа, Софрониј признал дека во зборовите на Гоце има многу вистина и се вратил во Бугарија.

На враќање Гоце затекнал во пограничните места поразителна расипаност меѓу населението. Во кочанското село Разловци и самиот едвај не станал жртва на предавство од селскиот кодџабашија. Предавникот можеби ги имал предвид илјадниците лири што властите ги ветувале за Гоце, но само еден ден претходно јадел и пиел со човек кој порано бил во Револуционерната организација, а тогаш преминал на страната на Врховниот комитет.

Јаворов нагласува дека со тоа не го обвинува самиот Комитет за постапките на секој негов приврзаник. Тој само го бележи фактот како сведоштво за моралното растројство што меѓусебната борба го внесувала во македонската средина.

Кога пристигнал во Софија, Гоце увидел дека понатамошните обиди за помирување со Врховниот комитет се бескорисни. Затоа веднаш започнал да испраќа поинтелигентни и посигурни луѓе во реонските чети, кои ќе можат да им се спротивстават на врховистичките агитатори.

Морал да направи нешто и за Одринско, кое веќе било под крилото на Револуционерната организација, но сè уште претставувало широко поле на различни и често спротивставени влијанија.

По Велигден Гоце учествувал на таен состанок на најистакнатите работници од Одринско, кои по негова покана дошле во Пловдив. На состанокот конечно биле расчистени сите спорови и недоразбирања.

Потоа Гоце направил и обиколка по одринската граница, проверувајќи ги пунктовите и другите организациски врски.

Целата пролет и целото лето ги поминал во Софија. Оттаму истовремено ги насочувал работите на Организацијата во Турција и борбата против Врховниот комитет во Бугарија.

Работите во Турција не се развивале толку лошо. Навреме организираниот отпор против луѓето што ги испраќал Врховниот комитет успеал да ја ограничи меѓусебната борба главно во Џумајско, Петричко, Малешевско и Поројско.

Но борбата во Бугарија предизвикала десетици од најголемите македонски друштва да му ја откажат поддршката на Врховниот комитет.

Редовниот јулски конгрес на крајот создал необична состојба: разнишаната легална организација добила два Врховни комитета — еден, преизбраниот стар, кој бил против Револуционерната организација, и друг, нов отцепнички комитет, солидарен со внатрешните дејци.

За Гоце борбата со Врховниот комитет била само бескрајна мака. Таа не го понесувала и не го воодушевувала како работата во Турција.

Тој останувал сосема туѓ на омразата што постепено ги обзела двете спротивставени страни. Во тесен круг често воздивнувал со болка:

„Клета Македонија! Нејзините херои речиси го заборавија заедничкиот непријател, за да се изедат едни со други; расправијата со врховистите ни се наметнува, но таа би можела да биде и помалку одвратна.“

Во тоа време луѓето често го гледале Гоце како трча по работа низ цела Софија — со стара, којзнае од каде земена капа, со палто што веќе не вредело ни за битпазар и со панталони што случајно биле зачувани откако неколку сиромашни луѓе претходно одбиле да ги земат.

Но многу малкумина го гледале на состаноците на кои се решавале важни работи или во прочуената соба број 9 во хотел „Батенберг“, опкружен со купишта шифрирани писма.

Уште помалкумина го гледале кога зборувал или размислувал — нервозен, потресен и огорчен, како да е подготвен да плукне и врз другарите, и врз противниците, и врз целиот свет.

Во септември Врховниот комитет прогласил востание во Џумајско и Петричко. Тоа завршило многу несреќно: без некаков посериозен резултат, двете кази биле речиси целосно разорени.

Делот од слободното бугарско општество што дотогаш го поддржувал Комитетот почнал да се отрезнува. Наскоро Врховниот комитет останувал и без средствата потребни за продолжување на својата работа.

„Секое зло за добро“, се надевал Гоце. „Џумајско и Петричко ќе ја спасат останатата Македонија.“

Во истото време турската влада амнестирала голем дел од осудените во Солунската афера. Меѓу амнестираните имало луѓе што повторно требало да му се посветат на револуционерното дело.

Гоце се радувал, бидејќи Организацијата добивала нови сили. Освен тоа, очекувал некои од нив да го заменат во Бугарија.

Сакал повторно да влезе во Турција, послободен од грижите во Софија, и таму да го искористи поразот во Џумајско и Петричко како поука во агитацијата против дотогашната политика на Врховниот комитет.

Навистина, очекуваните полномошници на Централниот комитет набргу пристигнале во Бугарија. Тоа биле Христо Татарчев и Христо Матов. Пере Тошев не се вбројувал меѓу нив, бидејќи се откажал од полномошното и избрал повторно да работи во планината.

Но, спротивно на очекувањата на Гоце, новите претставници на Револуционерната организација не сакале да ја продолжат борбата со Врховниот комитет.

Уште вториот ден по нивното пристигнување побарале помирување — и тоа врз основа на согласност штотуку задушеното Џумајско-петричко востание да се прошири низ цела Македонија.

Изненадувањето на Гоце било уште поголемо кога Татарчев и Матов му соопштиле дека таков бил ставот и на Централниот комитет.

Многубројните искушенија биле толку тешки, а секојдневните потреси толку силни, што не би било чудно некои од борците да ја изгубат душевната рамнотежа.

Но Гоце го изложил својот план за идната работа — и никој не успеал да му спротивстави сериозни аргументи.

На крајот и претставниците оставиле впечаток дека се согласуваат со него.

Кон средината на јануари 1903 година Гоце веќе бил со чета во Турција.

Авторот на оваа книга имал среќа извесно време лично да го придружува.

Сега Гоце не бил чудниот жител на софискиот хотел „Батенберг“, туку прочуениот војвода за кого целиот народ пеел во своите задушевни песни.

Тој бил војводата што ѝ испраќа поздрав на гората — да му даде дебела сенка и да му подготви студена вода — и гората го слуша.

Тој бил војводата што им заповеда на пашите мирно да мируваат и зулум да не прават — и пашите треперат.

И, најпосле, тој бил војводата што зборува дека мајка му е македонската земја, а род и роднина му е сложната дружина — и дека тоа му е доволно.

На главата носел бело арнаутско фесче со црн шал завиткан околу него. Сива шајачна куртка и сиви панталони, со ореовокафени чорапи до колената и цврсто врзани опинци, ја оцртувале неговата правилна, средно висока фигура.

Темносиво кепе, облечено само на левиот ракав и полуфрлено преку рамото, ѝ давало необична, дива привлечност на неговата горда појава.

Со кама, револвер и патрондаш на половината и со светла манлихерка префрлена преку рамото, Гоце личел на некакво хајдучко божество.

Китка темнокостенлива коса се покажувала над високото, чисто чело, над кое лесно се собирале веѓите. Темното лице го осветлувале големи кафеави очи, со поглед обично благ, но подготвен при најмала тревога да светне како нож.

Правилниот, малку свиен римски нос над неголемите мустаќи, со ноздри што жедно дишеле, ја издавал жарта на едно благородно срце.

Лесно полните усни, исцртани во неопределена насмевка, и убаво заоблената брада можеби сведочеле за пламено чувство, длабоко поетично по својата суштина.

Во целата негова појава имало нешто необично меко, а истовремено упорно; нешто необично нежно, а сепак заповедничко; нешто мечтателно, а секогаш стремително и победничко.

Во таа појава бил самиот Гоце — во својата мисла, во своето чувство, во своето дело, во целиот свој живот.

Забелешки:

1. Давидов – убиен претходната пролет во борба со Турците.
2. Статутите, во новата редакција, предвидувале:
   „Морална и материјална поддршка во борбата на македонско-одринскиот роб; сплотување на целата македонско-одринска емиграција и на сите што сочувствуваат со македонско-одринската кауза во името на целисходна дејност; влијание преку печатот, агитација и митинзи врз сите цивилизирани народи за сочувство кон делото; преземање мерки диктирани од силата на околностите.“
3. Директивата, донесена од конгресот на македонско-одринската организација, во суштина утврдувала:

1) Движењето во Македонија и Одринско е револуционерно, со крајна цел укинување на постојниот деспотски режим и воспоставување автономна управа.

2) За постигнување на таа цел е неопходно пред сè да се организира поробеното население во Македонија и Одринско во силна борбена организација, која ќе ја развива неговата политичка и граѓанска свест и ќе дејствува секаде каде што може да му се нанесе удар на турскиот деспотизам.

3) Задачата на македонско-одринската организација во слободна Бугарија не е да го насочува и раководи револуционерното движење во Македонија и Одринско, кое се развива во посебни услови и не трпи надворешно наметнување, туку само морално и материјално да го помага и да ги објаснува неговите цели пред бугарската и европската јавност.

4) Поранешниот Македонско-одрински комитет, во лицето на Сарафов и неговите другари, се оддалечил од непосредните задачи на организацијата во слободна Бугарија и се обидел да ја преземе улогата на Внатрешната организација, со што му нанел штета на македонското дело.

5) Теророт како систем на борба е не само неморален, туку неговата примена во слободна Бугарија може повеќе да го компромитира и забави отколку да го забрза ослободителното дело.

Поради тоа било решено:

– да се нагласи револуционерниот карактер на ослободителното движење во Македонија и Одринско;
– да се осудат насоката и тактиката на поранешниот комитет на Сарафов;
– да се отфрли секое надворешно мешање на влади или партии;
– да се работи за отстранување на националните и шовинистичките непријателства меѓу народите на Балканскиот Полуостров и за заедничка борба против заедничкиот непријател.

4. Димитар Стефанов – поранешен директор на Битолската гимназија.
5. Туше Дели-Иванов – поранешен директор на кукушките училишта.
6. Софрониј Стојанов – убиен претходната пролет во борба со Турците.
7. Составот на стариот Врховен комитет:
   Стојан Михајловски, Иван Цончев, Стојчев, Белов, Николов и Бозуков.
8. Составот на новиот, отцепнички комитет:
   Станишев, Карајовов, Стојанов, Асенов, Петров и Јаворов.

Овојпат, работејќи во Турција, Гоце се ограничувал на цели ноќи да разговара само со најбудните членови на заговорот. Сакал добро да биде разбран од оние што стоеле меѓу населението како негови непосредни раководители.

Вревата што веќе се кренала низ цела Европа околу македонското прашање не требало да стивне. Напротив, таа била успех за делото и требало уште повеќе да се засили.

А тоа, според Гоце, можело да се постигне само ако Револуционерната организација премине во нападна борба против турските власти.

Тој го изложувал својот план за понатамошно дејствување:

„Ние зад себе го имаме примерот со Ерменците, а пред себе изгледите што ни ги отвора австро-руската спогодба. Освен тоа, злосторство е да се ослободува еден народ преку намерно создавање пожари и касапници. Инаку ќе заличиме на просјак кој си ги чепка раните и вади гној и крв за да ги натера луѓето со една пара да се избават од глетката на гадоста.“

И практичните причини, учел Гоце, налагале борбата да се води со најголема економија на средства и сили.

Не можело да се биде сигурен дека, ако Турците бидат предизвикани на грабеж и пустошење, нужно ќе следува интервенција на големите сили. А уште помалку можело да се биде сигурен дека, дури и ако дојде до европска интервенција, ќе се добие нешто што ќе ја оправда толку големата жртва.

„Треба да започнеме“, сметал Гоце, „со напади на четите врз аскерски одделенија и со атентати од решителни момци врз железнички линии и државни установи. И така да продолжиме, но секогаш далеку од бугарското население, кое не треба да го изложуваме на турски прогони и жестокости.“

Според него, Бугарите во Македонија речиси сами го носеле товарот на револуцијата и затоа морало да бидат зачувани, за борбата да може да продолжи сè додека не биде постигната крајната цел.

Планот бил Турција да биде доведена во состојба на постојана несигурност: султановата држава да се разниша од темел, положбата да стане неодржлива и на тој начин силите што го чувале постојното „status quo“ да бидат принудени, повторно во име на сопствените интереси, да прифатат некакво похумано уредување.

Се разбира, велел Гоце, сосема друго би било ако избие нова грчко-турска, српско-турска или, на крајот, бугарско-турска војна. Но би било лошо да ѝ се возврати на Бугарија за многубројните жртви што ги дала за Македонија така што самите револуционери ќе ја вовлечат неподготвена во оган.

Така проповедал Гоце затоа што, според Јаворов, во секој чекор од неговиот бурен живот го водела љубовта кон народот.

Тој сакал слобода за македонското население, а не само за македонската земја.

Не можел да изложи на масакр десетици илјади луѓе, кога одбивал смртна пресуда дури и за докажани турски шпиони.

Наместо тоа, ги повикувал кај себе, им зборувал за братство, должност и величината на заедничкото дело, а некои од нив искрено се покајувале и подоцна станувале добри работници на Организацијата.

Гоце имал нескршлива вера во сопствените сили и ја барал истата вера и кај своите другари. Сакал товарот на револуционерната борба да падне врз што помалку плеќи, а народот да биде изложен на што помалку непосредни страдања.

Така сакал да се жртвува себеси за народот, а не народот за своите обиди.

Не бил човек на празна декламација, туку на работа.

Кога кај него доаѓале дописници на странски весници, ги отпраќал со зборовите:

„Ќе бидете многу наивни ако им верувате на нашите зборови — гледајте ги нашите дела.“

Гоце сакал да создаде дела што сами ќе зборуваат за себе и што ќе го наметнат решавањето на македонското прашање.

Во љубовта кон луѓето, пишува Јаворов, Гоце бил вистински човек; во самодовербата — вистински борец; во јасновидството — вистински пророк.

Гоце често зборувал за еден мошне голем недостаток во македонското револуционерно дело: недостигот од чисто револуционерна литература.

Македонија, велел тој, секогаш имала доволно борци на уличниот збор — и „дипломати“, ако сакате. Но речиси никогаш немало барем двајца што ќе го врзат перото за камата и ќе напишат неколку книги што би му служеле на народот за утеха, а на агитаторите за поука.

Хектографираните листови што во различни времиња и места се издавале низ Македонија — „Борец“, „Востаник“, „Ослободување“, „На оружје“ и други — биле обид да се задоволи таа потреба од револуционерно четиво. Но со работа што најчесто се вршела тајно и во мошне тешки услови не можело да се постигне многу.

Тогаш, додека се наоѓал во Турција, во еден таков разговор на Гоце му дошла идејата да започне издавање на поголем хектографиран лист за поширока пропаганда меѓу работниците и населението.

На 10 февруари излегол првиот број на весникот „Слобода или смрт!“.

Во текот на три месеци, секој понеделник, весникот стигнувал по тајни патишта до куририте и оттаму се распространувал меѓу населението.

Тој зборувал во духот на Гоцевите сфаќања и во името на Револуционерната организација.

Но уште во јануари, додека се наоѓал во Неврокопско, Гоце добил вест што го погодила како зимска грмотевица.

Петнаесет-шеснаесет претставници на окружните комитети, свикани по Нова година од Централниот комитет во Солун, донеле решение:

„Востание во мај.“

Одлуката се сметала за неотповиклива и веќе им била соопштена и на двата врховни комитета во Бугарија, со соодветни предупредувања.

Гоце, кој покрај другото бил и подвижен член на Централниот комитет, не се задржал на личната навреда што му била нанесена со тоа што толку судбоносно решение било донесено без негово знаење.

Тој се обидувал да ги разбере причините што ги натерале другарите на таков опасен чекор и барал барем сенка од некаква поволна околност што би можела да го оправда решението.

На едно советување меѓу Гоце, Димитар Гуштанов, Јане Сандански и самиот Јаворов било договорено да се вложат најголеми напори за решението на Централниот комитет да биде изменето.

Гоце се надевал дека и неколкумина истакнати дејци што тогаш се наоѓале во Бугарија ќе помогнат во истата насока.

Но пред лично да замине во Солун и да разговара со Централниот комитет, сакал преку еден успешен атентат врз железничките линии практично да ја покаже оправданоста на својот план за дејствување.

Најнапред требало да ги прегледа четите во Серскиот револуционерен округ и да им даде упатства за идната работа.

Во првите денови од февруари четите веќе биле собрани на Алиботуш.

Гоце поминал со нив околу една недела, работејќи на нивната подготовка.

Од Алиботуш заминал со Демирхисарската и со својата лична чета покрај реката Струма, за да ги проучи мостовите што би можеле да бидат цел на напад.

Но поради различни причини решил тие атентати да ги остави за подоцна.

По дваесетина дена се одморил во карпите над селото Крчово.

Таму го повикал Јаворов, кој се наоѓал во едно блиско село, за да му ги прочита писмата што пристигнале од Бугарија од претставниците на Организацијата.

Во писмата се соопштувало дека и претставниците и други истакнати дејци го одобриле решението за востание.

Токму тогаш легалната организација во Бугарија веќе се распаѓала. Настаните во Џумајско и Петричко ја компромитирале тактиката на Врховниот комитет, а бугарското општество сè повеќе им го вртело грбот на неговите луѓе и ги оставало без материјални средства.

Во исто време бугарската влада, под притисок на дипломатијата, веќе се подготвувала да ги распушти македонско-одринските друштва.

Според Гоце, околностите всушност се развивале во корист на Внатрешната организација: „врховистичкото зло“ исчезнувало.

А сепак, со решението за востание, самата Организација тргнувала по патот на врховните комитети против кои дотогаш толку жестоко се борела.

Додека Гоце ги читал писмата — а можеби веќе ги бил препрочитал неколку пати — две солзи му паднале врз шифрираните редови.

Чувствувал дека останува сам, или речиси сам, со своите планови, со своите мечти и со своите идеали — со неколку десетици чети и со целото македонско население.

Но Гоце не бил роден за диктатор.

Неколку дена подоцна Гоце веќе бил во Драмско со три чети — својата, Демирхисарската и месната Драмска.

На 25 март му пишувал на „уредникот“ на „Слобода или смрт!“:

„Брате П., го разурнавме железничкиот мост кај Анџиста и блискиот тунел; на едно место ги прекинавме шините, а на две места телеграфските жици. Сè беше изведено толку успешно што и најдобриот воен инженер би ни позавидел. Од страна на Турците досега нема никакви движења.“

Потоа додавал:

„Кога ќе пишуваш во весникот за извршеното, немој да го припишуваш на чета, туку на онаа сила воопшто што постои низ целата земја под името Тајна револуционерна организација.“

Јаворов забележува дека Гоце, до болка скромен, се плашел неговото име да не биде споменато пред името на Организацијата.

Писмото завршувало:

„Утре или задутре ќе заминам сам за Х., каде ќе се сретнам со тебе, со познатите и со мојот најмил другар Груев, кој неодамна пристигнал таму од Подрум. Во Х. ќе останам најмногу десетина дена и ќе гледаме да се согласиме околу оној вопрос.“

Два-три дена пред Велигден, еден парталав селанец, со кошница црвени јајца во раката, парче леб и неколку страка праз во појасот, рано наутро се приближувал кон северните врати на Х.

Неколку агенти на тутунската режија и двајца заптии го запреле за да го претресат поради шверцуван тутун.

Но селанецот добро ги познавал турските обичаи. Им ја подал кошницата; тие земале по неколку јајца и го пуштиле без да го претресат.

А тој селанец на рамениците носел глава вредна илјада лири.

Тоа бил „крилестиот ѓавол“ — Гоце, со два револвера скриени во пазувите.

Во Х., како што можело да се очекува, Гоце успеал во својата мисија. Новогодишното решение било изменето во духот на неговиот план.

Наместо општо востание на целото население, Организацијата требало да започне засилено до крајност движење преку четите. За подобро да се подготват четите, општите акции биле одложени за август.

Јаворов со горчина прашува:

„Зар Гоце сакал да умре во април?“

Гоце имал намера повторно да ја започне работата од Серскиот округ, каде што го чекала неговата чета.

При заминувањето од Х. наредил на Ѓурѓовден во Алиботуш да се соберат претставници на околиските комитети и на четите од целиот округ.

Еден окружен конгрес требало подробно да го разгледа планот за учество на Серскиот округ во предвидените акции.

Избраните претставници на околиските комитети и четите брзале кон определеното место.

И Гоце брзал натаму.

Но тој не стигнал.

Токму во тоа време се случиле Солунските атентати.

Јаворов нагласува дека веста за нив го стигнала Гоце во серските села и дека тие атентати не биле дело на Револуционерната организација.

Тие биле подготвени од група самопожртвувани млади луѓе, приврзаници на чисто анархистичко дејствување.

Организацијата го толерирала постоењето на тие „независни“, бидејќи не само што не ѝ пречеле, туку понекогаш и ѝ биле од корист.

Стравот дека нивната работа може предвреме да биде откриена и спречена ги натерал да побрзаат со атентатите.

На 19 април вечерта Гоце пристигнал во селото Баница, недалеку од Сер.

Таму пристигнале и две чети — Серската, под водство на Георги Бродилијата, и Драмската, под водство на Димитар Гуштанов. Вкупно имало околу дваесет луѓе.

Гоце се сместил во една куќа со Георги Бродилијата, Димитар Гуштанов, Димо Хаџи Димов, кој случајно се наоѓал таму, и уште две-три момчиња.

Останатите четници се сместиле во соседна куќа.

Целиот 20 април минал мошне весело.

Гоце не знаел дека следниот ден веќе нема да биде жив.

Ниту дека еден ден подоцна неговото тело ќе биде носено сè до Сер, од каде повторно ќе го вратат за да биде погребан во Баница.

Јаворов ги наведува различните претпоставки за тоа како турските власти дошле до неговата трага: дали го следеле уште од Х. или од селата во околината; дали бил предаден од учителот Андреја од Горно Броди, кој подоцна предал и други луѓе; или, како што се сомневале жителите на Баница, од еден селанец чија сестра била потурчена и кој бил во добри односи со својот турски зет.

На 21 април, рано наутро, Гоце и неговите другари ги разбудила една преплашена старица, која влетала во куќата и извикала:

„Станувајте, момци! Аскерот го опколи селото и ги претресува куќите…“

На чело на околу илјада низами што ја превртувале Баница наопаку бил Тефиков — поранешен соученик на Гоце од Военото училиште и поранешен офицер во бугарската војска.

За половина час Гоце и сите момчиња веќе биле подготвени за претстојната крвава пресметка.

Во меѓувреме Турците ги собирале сите жители од претресените куќи и многу брзо речиси целото население било ставено под стража.

Претресите се приближувале кон двете куќи во кои се наоѓале четите.

Во тоа време од Цариград била издадена тајна наредба да се уништува секое село во кое ќе биде откриена револуционерна чета. На тој начин веќе биле изгорени Балдево во Неврокопско, Карбинци во Штипско, Смрдеш во Костурско и други села.

Гоце решил да излезе од Баница пред таа да биде запалена, надевајќи се дека така ќе го спаси селото.

Наместо да ја дочека ноќта засолнет во камена куќа и тогаш да се пробие низ турскиот обрач, тој им наредил на момчињата да бидат подготвени да тргнат по него.

Со гордо крената глава и со пламен во очите Гоце ја повел малата дружина кон непријателот.

Но само по една минута опсадувачите со викотници истуриле врз нив град од неколку стотици куршуми.

„Легнете!“ — наредил Гоце и самиот легнал крај едно мало пресушено корито.

„Ме ранија!“ — се слушнал глас меѓу момчињата.

„Мајко, умирам!“ — одекнало понатаму.

„Го убија Димитар!“ — извикал трет.

„Кучиња!“ — опцул Гоце и пукнал кон Турците.

Но пред да успее повторно да го затвори оружјето, еден куршум го погодил во градите.

Бликнала млаз топла крв…

Забелешки:

1. Имало, сепак, и такви луѓе кај кои Гоце едноставно згрешил со помилувањето; на пример шпионите Мице од с. Владово, Воденско, и Фоте од с. Острово, исто така Воденско.
2. Се однесува на постапка на Гоце со еден дописник на англиски весници.
3. Меѓу хектографираните револуционерни листови биле: „Борец“, „Востаник“, „Ослободување“, „На оружје“ и други.
4. Соопштението на Централниот комитет во суштина гласело:

„Тајниот централен македонско-одрински комитет е задолжен од сите раководители на револуционерните реони во земјата и од сите видни дејци на Тајната македонско-одринска организација да ви го соопшти следното:

1) Тајната македонско-одринска организација решила во недалечна иднина во текот на оваа година да крене востание во Македонија и Одринско и да се бори со сите средства додека не извојува човечки права за поробениот народ.

2) Организацијата ги осудува настојувањата на сите официјални и неофицијални фактори во Бугарија кои, без нејзина согласност, се обидувале и се обидуваат да го вовлечат народот во востание. Со таквите постапки, свесно или несвесно, тие ја поткопуваат каузата на македонско-одринскиот роб и ѝ даваат на неговата борба изглед на надворешно поттикнување — нешто што силно го користат Турција и европската дипломатија.

3) Организацијата јавно изјавува дека до денот на востанието ќе се бори против сите комитети, корпорации или поединци кои со своите постапки би ја принудиле предвреме да влезе во нерамноправна борба и би го нарушиле нејзиниот план за дејствување. Таа ќе бара одговорност од сите што би се обиделе борбата на поробениот народ да ја употребат за други цели, а не за подобрување на неговата положба.

4) По објавувањето на востанието, сите борци подготвени да го поддржат народот во нерамноправната борба ќе бидат пречекани со отворени раце. Пожелно е, сепак, сите борбени сили претходно да стапат во согласност со Организацијата.“

5. Гоце уште при минувањето низ Разлог ја завршил работата со Разлошката чета. На Алиботуш биле собрани: две Неврокопски чети, Мелничката, Демирхисарската, Поројската, Драмската и Серската чета. Сите заедно биле фотографирани. Јаворов забележува дека фотографијата се наоѓала на почетокот од книгата и дека Гоце на неа тешко се препознава, бидејќи стои некаде најназад.
6. Селото Крчово, Демирхисарско, од оваа страна на Вардар. Во времето кога Јаворов ја пишувал книгата веќе било разурнато.
7. Јаворов забележува дека намерно испуштил повеќе карактеристични подробности од последните денови на Гоце, бидејќи имал намера да ги објави како лични спомени во друга книга.
8. Атентатот кај Анџиста бил извршен ноќта меѓу 18 и 19 март. Како и кај сите железнички мостови и тунели во Османлиската Империја, и таму имало воена стража. Кога атентаторите започнале со сечење на телеграфските столбови, стражарите го изгаснале светлото во својата барака и останале без да реагираат.
9. До влегувањето на Гоце во Турција, Димитар Гуштанов ја извршувал должноста инспектор на Серскиот револуционерен округ. Гоце ја укинал таа должност, а Гуштанов станал началник на чета и агитатор во Драмско.
10. Четите што ќе биле откриени во некое село обично чекале да падне ноќ, засолнети во добро утврдена куќа, а потоа се пробивале низ турскиот обрач. Јаворов забележува дека на тој начин често успевале да се извлечат без никакви жртви.

На 20 април Гоце им раскажувал на своите другари за некои свои поранешни соништа, кои се совпаднале со загинувањето на нему блиски луѓе, и рекол:

„Со ваков живот каков што живееме, веќе станав и фаталист. Ноќеска сонував дека Турци ме погодија во срцето. Штипската чета е разбиена во Карбинци. Милан, брат ми, е во таа чета и сигурно е убиен.“

Гоце, меѓутоа, не ја сонувал смртта на својот втор помлад брат. Милан загинал многу подоцна, во текот на летото, кај Неманци, Кукушко.

Гоце веќе ги заборавал своите неодамнешни претчувства.

Сонот всушност го прорекувал неговиот сопствен гроб.

Речиси истовремено со Гоце биле убиени уште шестмина, меѓу нив и Димитар Гуштанов.

Останатите живи четници влегле во една плевна и, по целодневна борба, успеале незабележано да се извлечат меѓу пламените јазици на целосно запалената Баница.

Димо Хаџи Димов подоцна се сеќавал:

„Петнаесет часа Турците не се осмелија, поради нашите куршуми, да им се приближат на нашите мртви. Петнаесет часа ние го гледавме мртвиот Гоце, наведнат како над гробот на Македонија. И петнаесет часа ни се кинеа срцата…“

Зашто осиротуваше цел еден народ.

Забелешка:

Во подоцнежните изданија на книгата „Гоце Делчев“ се приложени и факсимили од две своерачно напишани писма на Гоце Делчев до Никола Малешевски.

Писмата претставуваат непосредно документарно сведоштво за организациската работа на Делчев, неговите врски со задграничните пунктови и практичните прашања поврзани со снабдувањето и дејствувањето на Револуционерната организација.

Едното од приложените писма е од 10 јуни 1899 година, а другото од 17 февруари 1900 година.