Детството, приклучувањето кон Организацијата и првите револуционерни задачи
Андон Лазов, познат под прекарот Ќосето, е роден на 25 декември 1854 година во селото Голозинци, Велешко. Потекнувал од македонско семејство, а уште како млад покажувал бунтовен карактер и силно чувство за правда.
Во младоста живеел во Велес, каде што дошол во судир со османлиските власти. По обидот за убиство на виден Турчин, Али Чауш, бил принуден да го напушти градот и да се засолни во Солун.
Во Солун стапил во редовите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО). За да ја прикрие својата нелегална дејност, работел како пајтонџија на д-р Христо Татарчев, еден од основачите и претседател на Централниот комитет. Оваа работа му овозможувала слободно движење низ градот и одржување врски со раководството на Организацијата.
Благодарение на својата исклучителна храброст, присебност и безусловна дисциплина, Андон Ќосето станал човек на кого Централниот комитет му доверувал најопасни и најодговорни задачи. Наскоро бил вклучен во специјалните акции на Организацијата против лица што, според тогашните одлуки на ВМОРО, биле сметани за опасни предавници, доушници или соработници на османлиските власти.
Според сведоштвата на повеќе современици, кога неговиот постар брат Никола Лазов, по апсењето од османлиските власти, преминал на нивна страна, самиот Андон предложил да биде извршена смртната пресуда што Организацијата ја донела против него. Настанот останал запаметен како еден од најтрагичните примери за строгата дисциплина и безусловната верност кон револуционерната заклетва.
Во овој период Андон Ќосето учествувал и во други тајни акции на Организацијата, меѓу кои и ликвидацијата на српскиот пропагандист Пејчиновиќ во Солун.
Така, уште во првите години од својата револуционерна дејност, Андон Ќосето стекнал репутација на еден од најрешителните и најбестрашни оперативци на ВМОРО.
Хронологија (I дел)
25 декември 1854 – Роден во с. Голозинци, Велешко.
Младоста – По судир со османлиските власти го напушта Велес и заминува во Солун.
1890-тите – Станува член на ВМОРО.
Во Солун – Работи како пајтонџија на д-р Христо Татарчев и извршува доверливи задачи за Централниот комитет.
1890-тите – Учествува во првите специјални акции на Организацијата.
Најопасните акции, четничката дејност и Аферата „Мис Елен Стоун“
Во мај 1897 година, по наредба на Даме Груев, Андон Ќосето, заедно со Ицо Џорлев и гевгелиските раководители на Организацијата, учествувал во ликвидацијата на Христо Цицов, доушник на османлиските власти и водач на гркоманската партија во Гевгелија.
Акцијата била изведена среде град, пред очите на кајмакамот и на бројни турски службеници. По нејзиното извршување османлиските власти организирале голема потера, но Андон Ќосето и неговите соборци успеале да се извлечат.
По овие настани се приклучил на четите на Иван Крчовалијата и Михаил Анастасов Попето, кои дејствувале во Кукушко. Во овој период учествувал во бројни вооружени акции против османлиската власт, но и во обезбедување финансиски средства за Организацијата. Една од таквите акции било грабнувањето на син на богат чорбаџија, за чие ослободување бил исплатен значителен откуп. Собраните средства биле наменети за потребите на револуционерната организација.
По извесни несогласувања со дел од четниците, Андон Ќосето заминал во Бугарија, каде што бил уапсен од бугарските власти. По интервенцијата на Гоце Делчев и Александар Бузуков, бил ослободен и повторно се вклучил во револуционерната дејност.
Во 1901 година учествувал во познатата Афера „Мис Елен Стоун“, една од најзначајните акции на ВМОРО за обезбедување финансиски средства. Иако во јавноста најчесто се споменуваат Јане Сандански, Христо Чернопеев и нивните најблиски соработници, и Андон Ќосето имал своја улога во организацијата и обезбедувањето на акцијата.
До почетокот на Илинденското востание, Андон Ќосето веќе бил еден од најискусните и најпознатите војводи на Организацијата, човек кому раководството му доверувало најсложени и најризични задачи.
⸻
Хронологија (II дел)
Мај 1897 – По наредба на Даме Груев учествува во ликвидацијата на Христо Цицов во Гевгелија.
1897–1899 – Дејствува во четите на Иван Крчовалијата и Михаил Попето во Кукушко.
Крајот на 1890-тите – Привремено престојува во Бугарија; по интервенција на Гоце Делчев и Александар Бузуков е ослободен.
1901 – Учествува во Аферата „Мис Елен Стоун“.
1902–1903 – Продолжува како еден од најдоверливите војводи на ВМОРО.
Илинденското востание и борбите по неговото задушување
Во текот на подготовките за Илинденското востание, Андон Ќосето бил меѓу најискусните војводи на ВМОРО. Поради своето долгогодишно четничко искуство и безрезервната посветеност кон Организацијата, раководството му доверило важни задачи во вооружените дејства.
За време на Илинденското востание во 1903 година, ја предводел својата чета во Прилепско, заедно со Ѓорче Петров и Лазар Иванов. Востаничките единици учествувале во повеќе борби против османлиската војска, настојувајќи да ја задржат контролата врз ослободените подрачја и да го попречат движењето на турските воени сили.
По задушувањето на главните востанички жаришта, Андон Ќосето со својата чета се префрлил во Велешко, каде што продолжил со герилските дејства. Во една од најтешките борби, неговата чета била нападната од околу 500 османлиски војници.
И покрај бројната надмоќ на противникот, четниците успеале да издржат долг отпор. Искористувајќи ја ноќта и доброто познавање на теренот, Андон Ќосето успеал да ја извлече својата чета од опколувањето без целосно уништување.
По повеќемесечните борби и тешкото повлекување низ планинските предели, во средината на декември 1903 година пристигнал во Ќустендил, каде што се собрале голем број преживеани војводи и четници по задушувањето на Востанието.
Во наредниот период останал активен во Организацијата и извесно време соработувал со Серската револуционерна група, која дејствувала под водство на Јане Сандански. Во 1905 година, по повеќе од една деценија непрекината револуционерна активност, постепено се повлекол од непосредната четничка дејност.
Хронологија (III дел)
1903 – Како војвода учествува во Илинденското востание.
Август 1903 – Заедно со Ѓорче Петров и Лазар Иванов дејствува во Прилепско.
По Востанието – Продолжува со борбите во Велешко.
Декември 1903 – Пристигнува во Ќустендил по повлекувањето од Македонија.
1904–1905 – Соработува со Серската револуционерна група.
1905 – Се повлекува од активната четничка дејност.
Последните години, историското наследство и значењето
По повлекувањето од активната револуционерна дејност во 1905 година, Андон Лазов – Ќосето не ја прекинал врската со македонското ослободително движење. Иако повеќе не бил постојано во четите, останал почитуван меѓу своите поранешни соборци како еден од ветераните на Организацијата.
За време на Балканските војни (1912–1913) повторно зел оружје. Учествувал како четник во четата на Христо Чернопеев, вклучувајќи се во борбите за ослободување на Македонија.
По завршувањето на војните се населил во Горна Џумаја (денес Благоевград), каде што работел како службеник и живеел повлечено. И покрај тоа што повеќе не учествувал во активната работа на ВМРО, останал жив сведок на нејзините почетоци и на најзначајните настани од македонското револуционерно движење.
Починал на 10 септември 1953 година во Горна Џумаја, на речиси деведесетгодишна возраст.
⸻
Хронологија
25 декември 1854 – Роден во с. Голозинци, Велешко.
1890-тите – Станува член на ВМОРО и извршува специјални задачи на Организацијата.
1897 – Учествува во ликвидацијата на Христо Цицов.
1901 – Учесник во Аферата „Мис Елен Стоун“.
1903 – Војвода за време на Илинденското востание.
1905 – Се повлекува од активната четничка дејност.
1912–1913 – Учествува во Балканските војни во четата на Христо Чернопеев.
По 1913 – Живее и работи во Горна Џумаја.
10 септември 1953 – Починува во Горна Џумаја (Благоевград).
⸻
Историско значење
Андон Лазов – Ќосето е една од најпознатите и најконтроверзните личности во историјата на ВМОРО. Уште од самите почетоци на Организацијата бил меѓу нејзините најдоверливи оперативци, извршувајќи задачи што раководството ги сметало за клучни за зачувување на револуционерната мрежа.
Како четник, војвода и учесник во Аферата „Мис Елен Стоун“, Илинденското востание и Балканските војни, оставил длабока трага во македонското националноослободително движење.
Во историската литература неговото име најчесто се поврзува со неговата бескомпромисна дисциплина, личната храброст и безрезервната верност кон Организацијата. Поради природата на задачите што ги извршувал, останал една од најпроучуваните и најразлично оценуваните личности во историјата на ВМОРО.
Без оглед на различните историски толкувања, Андон Лазов – Ќосето има значајно место меѓу генерацијата револуционери што ја создадоа, ја зацврстија и ја бранеа Организацијата во нејзините најтешки години.