Александар (Алексо) Ончев Мартулков – Бизмарк (1878–1962) бил македонски револуционер, социјалистички деец, публицист и учесник во македонското револуционерно движење. Неговиот долг политички пат, од крајот на XIX век до создавањето на македонската држава во 1944 година, го прави една од личностите што непосредно ги поврзуваат старото револуционерно движење со генерацијата на АСНОМ.
Роден е на 23 октомври 1878 година во Велес. Се школувал во родниот град, а образованието го продолжил во Педагошкото училиште во Скопје, од каде бил исклучен поради својата бунтовна и политичка активност.
Уште како млад дошол под силно влијание на социјалистичките идеи. Особено значајно за неговото политичко оформување било познанството со Васил Главинов, еден од пионерите на социјалистичкото движење во Македонија. Мартулков се вклучил во Македонската социјалдемократска група и учествувал во ширењето на социјалистичките идеи меѓу македонската емиграција и во Македонија.
ВО МАКЕДОНСКОТО РЕВОЛУЦИОНЕРНО ДВИЖЕЊЕ
Социјалистичката активност на Мартулков постепено се испреплетувала со македонското револуционерно движење. Тој се вклучил во дејноста на Македонската револуционерна организација и бил активен особено во Велешко и Кумановско.
Неговата положба во движењето била специфична. Мартулков останал приврзаник на социјалистичките идеи, но истовремено учествувал во организациската и револуционерната работа и во борбата против туѓите пропаганди и врховистичкото влијание во Македонија.
Во текот на својата дејност се среќавал со повеќе од најзначајните личности на Организацијата. Подоцна во своите спомени оставил вредни сведоштва за Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Никола Русински и голем број други револуционерни дејци, како и за односите и несогласувањата меѓу различните струи во македонското револуционерно движење.
Поради својата активност бил изложен на прогон од османлиските власти. Бил апсен и поминал пет месеци во скопскиот затвор Куршумли ан, настан за кој подоцна оставил подробно сведоштво во своите мемоари.
За време на Илинденското востание во 1903 година бил вклучен во активностите на револуционерното движење и во помагањето на востаниците. По задушувањето на востанието продолжил со политичката, работничката и организациската дејност.
Во Велес бил меѓу активните учесници во работничкото и културно-просветното организирање. Учествувал во работнички собири и штрајкови, во борбата против врховистичкото влијание и во создавањето организации преку кои се ширеле социјалистичките идеи.
МЕЃУВОЕНИОТ ПЕРИОД И ВМРО (ОБЕДИНЕТА)
По Балканските војни, Првата светска војна и поделбата на Македонија, Мартулков продолжил со политичка активност.
Во меѓувоениот период се вклучил во ВМРО (Обединета), создадена во 1925 година. Организацијата се залагала за обединета Македонија и нејзино политичко решавање во рамките на поширока балканска федеративна концепција.
Политичкиот пат на Мартулков во овој период јасно се разликувал од оној на ВМРО предводена најнапред од Тодор Александров, а подоцна од Иван Михајлов. Тој припаѓал на левото крило на македонското движење и останал тесно поврзан со социјалистичките и комунистичките политички кругови.
Неговата активност повторно го довела во судир со властите. Бил прогонуван, а учествувал и во судскиот процес против припадниците на ВМРО (Обединета), за кој подоцна пишувал во своите спомени.
АЛЕКСО МАРТУЛКОВ И АСНОМ
По Втората светска војна Мартулков повторно се вклучил во политичкиот живот на Македонија. Учествувал во работата на АСНОМ и станал член на Президиумот на АСНОМ, а подоцна бил и пратеник во македонското Народно собрание.
Неговото присуство во новите македонски институции имало и силна симболична вредност. Човек кој бил вклучен во револуционернотоѓ и социјалистичкото движење уште во последните години на XIX век сега учествувал во институциите на новосоздадената македонска држава.
Мартулков припаѓал на генерацијата стари револуционерни дејци, меѓу кои биле Панко Брашнаров, Павел Шатев, Крсте Гермов – Шаќир, Димитар Влахов и други, чие присуство во политичкиот живот по 1944 година претставувало непосредна човечка врска меѓу старото македонско револуционерно движење и новата македонска државност.
Сепак, политичките погледи и подоцнежните судбини на овие луѓе не биле исти. Токму нивните различни патишта по 1944 година претставуваат значајно поглавје од македонската историја.
„МОЕТО УЧЕСТВО ВО РЕВОЛУЦИОНЕРНИТЕ БОРБИ НА МАКЕДОНИЈА“
Особено значење во историското наследство на Алексо Мартулков имаат неговите мемоари.
Во 1954 година Институтот за национална историја во Скопје ја објавил неговата книга „Моето учество во револуционерните борби на Македонија“. Делото има 388 страници и било објавено како шеста книга од едицијата „Материјали за македонската национал-револуционерна историја“.
Во книгата Мартулков пишува за својата младост, Васил Главинов и почетоците на социјалистичкото движење во Македонија, за Македонската револуционерна организација, Гоце Делчев и Ѓорче Петров, Илинденското востание, борбите со врховистите, работничкото движење, политичките поделби и ВМРО (Обединета).
Мемоарите се особено вредни бидејќи Мартулков за голем дел од опишаните настани бил непосреден учесник или сведок. Истовремено, како и секој мемоарски извор, тие треба да се читаат земајќи ги предвид неговите политички погледи и времето во кое биле запишани и објавени.
Алексо Мартулков починал во Софија. Зад себе оставил повеќедецениска револуционерна, политичка и публицистичка дејност, но и едно од пообемните непосредни сведоштва за македонското револуционерно и социјалистичко движење.
Неговата историска важност се состои токму во необично долгиот политички пат: од првите социјалистички групи и Македонската револуционерна организација, преку ВМРО (Обединета), до АСНОМ и создавањето на македонската државност. На тој начин животот на Алексо Мартулков опфаќа повеќе од половина век од бурната историја на македонското револуционерно и национално движење.