Во своите спомени Иван Михајлов се осврнува на односите меѓу македонското револуционерно движење и албанските политички и национални дејци во периодот меѓу двете светски војни.
Според неговото сведоштво, дел од албанските првенци биле подготвени да соработуваат со македонското движење во борбата против заедничкиот противник – југословенската централистичка власт. Тие ја прифаќале идејата за независна Македонија и, барем во тогашните договори, не истакнувале пошироки територијални барања кон Македонија.
Посебно прашање претставувал градот Дебар. Според постигнатото разбирање, неговата идна државна припадност требало да биде решена преку плебисцит, односно преку непосредно изјаснување на населението.
Врз такви основи во 1923 година бил потпишан протокол за соработка меѓу претставници на македонското и албанското движење.
Средбата со Хасан Приштина
Дванаесетина години подоцна Иван Михајлов лично се сретнал со еден од најпознатите албански политички дејци – Хасан Приштина.
Хасан Приштина бил истакнат претставник на албанското национално движење, поранешен претседател на Косовскиот комитет и поранешен премиер на Албанија. Политички дејствувал уште во времето на Османлиското Царство и имал голем авторитет меѓу Албанците од Косово и Албанија.
Според Михајлов, средбата се одржала во 1933 година, кога Хасан Приштина пристигнал во Софија и преку заеднички пријатели побарал разговор со него.
Средбата била организирана во едно село, подалеку од вниманието на јавноста и државните служби. Хасан Приштина дошол придружуван од преведувач, а разговорот траел неколку часа.
Михајлов го опишува како мудар, смирен и тактичен соговорник, човек формиран во политичката атмосфера на доцното Османлиско Царство.
По разговорот Хасан Приштина заминал на коњ, придружуван од еден човек на ВМРО. Подоцна било забележано дека го заборавил својот бастун. Кога му бил однесен, тој одбил да го земе и побарал бастунот да му биде предаден на Михајлов како спомен од нивната средба.
Ставот на Хасан Приштина
Најважното прашање во разговорот било идното уредување на Македонија и односот на Албанците кон неа.
Според сведоштвото на Михајлов, Хасан Приштина направил разлика меѓу две можни решенија.
Доколку Македонија се присоедини кон Бугарија, албанските претставници би барале кон Албанија да бидат присоединети оние области во кои албанското население било мнозинство.
Но доколку се создаде независна Македонија, тие области би можеле да останат во нејзините граници.
Како пример го посочил швајцарскиот модел – една држава составена од различни јазични и народносни заедници, со гарантирани права и заеднички политички интерес.
Михајлов забележал дека во таков случај би можеле да се разгледаат и некои помали области што географски ѝ припаѓале на Македонија, а се наоѓале во границите на Албанија.
Хасан Приштина одговорил дека тоа не би требало да претставува голем проблем. Според него, доколку меѓу една слободна Македонија и Албанија постојат добри односи, неколку погранични села не би смееле да предизвикаат непријателство меѓу двете држави.
Заедничкиот противник
Хасан Приштина се залагал за потесна соработка меѓу трите најсилни национални и револуционерни движења што се спротивставувале на централистичката власт во Кралството Југославија:
- македонското револуционерно движење;
- албанското движење;
- хрватското усташко движење.
Според договорената политичка основа, Македонците, Албанците и Хрватите требало да ги обединат своите напори не само против тогашниот режим во Југославија, туку и против српската хегемонистичка политика на Балканот.
Крајната цел била ослободување на народите што се наоѓале под југословенска власт и создавање независни Македонија, Албанија и Хрватска во нивните историски и географски граници.
Договорот од 24 април 1933 година
На 24 април 1933 година бил составен договор меѓу претставниците на трите движења.
Албанската страна ја претставувал Хасан Приштина, хрватската Анте Павелиќ, а македонската Иван Михајлов.
Со договорот било предвидено трите страни да водат заедничка политичка и револуционерна акција против југословенската власт и против политиката на српска доминација.
Тие се обврзувале заемно да си помагаат и да ја поддржуваат борбата за создавање независни национални држави.
Договорот содржел и предлог за идните граници меѓу Албанија, Македонија и Хрватска.
Предвидените граници
Според договорот, албанската граница кон Косово требало во основа да ја следи османлиската граница од периодот пред Балканските војни.
Нови Пазар бил предвиден во албанската држава, со што би се создала и непосредна врска меѓу албанската и хрватската територија.
Северната граница на Македонија била опишана како линија што започнувала од Рила и Осогово, продолжувала по вододелот меѓу Вардар и Морава, преку Скопска Црна Гора и Качаничката Клисура, а потоа по Шар Планина кон Црн Дрим.
Во предвидената македонска територија биле вклучени областите околу Охридското и Преспанското Езеро, а границата продолжувала кон вододелите на југозапад и планината Грамос.
Овој опис ги изразувал тогашните географски претстави на ВМРО за Македонија и не претставувал меѓународно признаена државна граница.
Права на народностите
Една од најважните точки во договорот била обврската идните независни држави да обезбедат целосна слобода на јазикот, верата и совеста.
Овие права требало да важат за сите граѓани, вклучително и за припадниците на народностите што би останале во границите на соседната сојузничка држава.
Со тоа договорот настојувал да го намали стравот дека ослободувањето на еден народ ќе донесе ново потиснување на друг.
Независните Македонија, Албанија и Хрватска требало заемно да ја почитуваат својата територијална целина и да ги заштитуваат малцинските заедници.
Заемна помош
Трите страни свечено се обврзувале заеднички да ја продолжат борбата за независност.
Тие требало да си помагаат со сите расположливи средства и да одржуваат постојана врска меѓу своите организации.
Договорот требало да остане во сила и во случај југословенската власт да воведе поумерен или полиберален режим.
Тоа значело дека нивната цел не била само промена на владата или режимот, туку целосно преуредување или распаѓање на југословенската држава.
Трите движења требало да усогласат и заедничка политика кон странските држави што би ја поддржале нивната борба.
Можност за поширок сојуз
Договорот оставал можност кон заедничката акција да се приклучат и други незадоволни народи и групи во Југославија.
Како можни сојузници биле посочени:
- Словенците;
- Црногорците;
- Унгарците;
- други национални заедници незадоволни од централистичкиот режим.
Сепак, основните три договорени страни – македонската, албанската и хрватската – требало заеднички да одлучуваат за односот кон секој нов сојузник.
Прашањето за македонско-хрватска граница
Во текот на разговорите се појавил и предлог слободна Македонија да има заедничка граница со идната независна Хрватска.
Иван Михајлов се спротивставил на таквата можност.
Според него, за создавање непосредна македонско-хрватска граница би било потребно во Македонија да бидат вклучени области од Косово во кои мнозинството од населението било албанско.
Тој сметал дека тоа би било спротивно на основната смисла на борбата за слобода.
Ставот за Косово
Михајлов образложил дека силата на македонското движење треба да се состои во почитувањето на слободата и правата на народностите.
Поради тоа, според него, ВМРО не смеела да ги повредува правата на Албанците во Косово.
Македонија и без дополнителни територии била област со различни народносни и верски заедници. Немало политичка или морална корист кон неа да се присоединуваат други земји против волјата на нивното население.
Михајлов истакнал дека борбата против Југославија се претставува како заедничка борба на потиснатите народи. Би било неразумно тие народи истовремено да започнат спор или вооружен судир меѓу себе.
Неговиот став бил дека движењето што бара слобода не смее и самото да се појави како поробувач.
Косовските Албанци не требало да стравуваат дека по заминувањето на српската власт таа ќе биде заменета со македонска власт.
Независна Македонија како заедничка држава
Од текстот произлегува дека Михајлов ја замислувал независна Македонија како држава во која би живееле различни народности.
Според политиката што ја застапувал во овој случај, албанското население во западните делови би можело да остане во независна Македонија доколку има загарантирани јазични, верски и граѓански права.
Таквата држава била споредувана со Швајцарија, каде различни јазични заедници живеат во една политичка целина.
Оваа замисла била спротивставена на поделбата на Македонија и на присоединувањето на нејзините делови кон соседните држави.
Но таа претставувала политички став на Иван Михајлов и неговите тогашни сојузници, а не општоприфатен договор меѓу сите жители или сите политички движења во регионот.
Последната тајна на Хасан Приштина
За време на средбата Хасан Приштина му доверил на Михајлов дека очекува големи политички промени во Албанија.
Тој верувал дека албанскиот крал Ахмед Зогу наскоро ќе биде соборен.
Михајлов стекнал впечаток дека Хасан Приштина очекувал по падот на Зогу самиот да добие главна улога во албанскиот политички живот.
Оваа информација Михајлов ја чувал во тајност и не ја споделил со своите соработници.
Меѓутоа, само неколку месеци по нивната средба, во август 1933 година Хасан Приштина бил убиен во Солун од Албанецот Ибрахим Чело.
Со неговата смрт исчезнал еден од главните застапници на македонско-албанската соработка и на поширокиот сојуз против Кралството Југославија.
Политичката смисла на соработката
Соработката меѓу ВМРО, албанските организации и усташкото движење се засновала првенствено врз заедничкото противење кон Југославија.
Трите движења имале различни национални цели, организациски традиции и странски сојузници.
ВМРО се залагала за независна Македонија, албанските дејци за обединување или проширување на Албанија, а усташите за независна Хрватска.
Нивниот сојуз не бил заснован врз заедничка идеологија, туку врз политичката процена дека југословенската држава претставува главна пречка за остварувањето на нивните цели.
Соработката подоцна добила и вооружен облик. Најпознат пример бил Марсејскиот атентат од 1934 година, организиран преку врските меѓу ВМРО и усташкото движење.
Историските ограничувања на сведоштвото
Текстот претставува лично сведоштво на Иван Михајлов, напишано многу години по настаните.
Поради тоа треба да се чита како важен историски извор, но не и како целосно неутрален приказ.
Михајлов ги претставува сопствените ставови, политички цели и сеќавања. Некои разговори се пренесени без независен запис или потврда од другите учесници.
Договорот од 1933 година, сепак, покажува дека постоеле сериозни обиди за координација меѓу македонското, албанското и хрватското антијугословенско движење.
Истовремено, предвидените граници и политички решенија останале планови на револуционерни и емигрантски организации, без меѓународно признавање и без согласност од целото население на засегнатите територии.
Заклучок
Во текстот „Албанците и македонското прашање“ Иван Михајлов ги опишува односите меѓу ВМРО и дел од албанските национални и политички дејци.
Најважниот дел е неговата средба со Хасан Приштина во 1933 година.
Според сведоштвото, Хасан Приштина ја прифаќал идејата за независна Македонија и сметал дека албанските области во неа би можеле да останат во нејзините граници доколку на населението му бидат загарантирани целосни права.
Двајцата се согласувале дека Македонците и Албанците не треба да започнуваат меѓусебен територијален судир, туку да соработуваат против југословенската централистичка власт.
На 24 април 1933 година бил составен договор меѓу Хасан Приштина, Анте Павелиќ и Иван Михајлов како претставници на албанското, хрватското и македонското движење.
Договорот предвидувал заедничка борба за создавање независни Албанија, Хрватска и Македонија, заемна помош и гарантирање на јазичните, верските и граѓанските права.
Михајлов се спротивставил на предлогот Македонија и Хрватска да имаат непосредна граница, бидејќи тоа би барало присоединување на албански области од Косово кон Македонија.
Неговиот образложен став бил дека оној што се бори за слобода не смее самиот да стане поробувач на друг народ.
Текстот е значаен документ за политичките односи и планови на антијугословенските движења во почетокот на 1930-тите години. Но тој треба да се разбере како лично сведоштво и политичко гледиште на Иван Михајлов, а не како единствен и неспорен приказ на македонско-албанските односи.