Аферата „Мис Елен Стоун“ – 1901–1902 година
Аферата „Мис Елен Стоун“ претставува една од најпознатите и најнеобичните акции во историјата на Македонската револуционерна организација. Таа започнала на 21 август 1901 година според стариот календар, односно на 3 септември според новиот календар, со киднапирањето на американската протестантска мисионерка Елен Марија Стоун и нејзината придружничка Катерина Стефанова Цилка.
Акцијата била организирана од чета предводена од Јане Сандански, Христо Чернопеев и Крсто Асенов. Нејзината цел била да се обезбедат финансиски средства за Македонската револуционерна организација, која во тој период се соочувала со сериозен недостиг од пари за набавување оружје, муниција и друг материјал неопходен за револуционерната борба.
Киднапирањето траело речиси шест месеци и предизвикало голема дипломатска и медиумска криза. Во случајот биле вклучени османлиските власти, владата на Соединетите Американски Држави, дипломатските претставници во Цариград, бугарските власти, протестантските мисии и весниците во Европа и Америка. Американските дипломатски документи од тоа време содржат цела посебна збирка преписки посветени на киднапирањето, преговорите за откуп и ослободувањето на Елен Стоун. (history.state.gov)
Поради големото меѓународно внимание, аферата придонела името и политичките цели на Организацијата да станат познати далеку надвор од Македонија. Истовремено, применетиот метод бил опасен и морално спорен, бидејќи две цивилни жени биле лишени од слобода и со месеци биле изложени на страв, исцрпеност и постојана опасност.
Елен Марија Стоун
Елен Марија Стоун била американска протестантска мисионерка, учителка и просветна работничка. Таа повеќе години дејствувала меѓу христијанското население на Балканот и добро ги познавала локалните јазици, обичаи и општествени прилики.
Стоун работела во рамките на Американскиот одбор на комесари за странски мисии. Нејзината задача не била само верска проповед, туку и организирање училишта, описменување на населението, подготвување учители и помагање на жените во различни балкански области.
Во текот на својата работа таа патувала низ Македонија и Бугарија, посетувала протестантски заедници и одржувала образовни курсеви. Поради својата активност била добро позната во Банско, Разлог, Самоков и во други места.
Во 1901 година Стоун организирала летен курс за учители во протестантските училишта. По завршувањето на курсот во Банско, тргнала кон Горна Џумаја заедно со група свои придружници. Токму за време на ова патување била пресретната од револуционерната чета.
Катерина Стефанова Цилка
Заедно со Елен Стоун патувала и Катерина Стефанова Цилка. Таа потекнувала од Банско, била образована протестантка и работела како учителка и мисионерска соработничка.
Катерина била сопруга на протестантскиот пастор Григор Цилка. Во времето на киднапирањето била во напредна бременост, што дополнително ја усложнило целата акција и го зголемило ризикот за нејзиниот живот.
Четата првично не била целосно запознаена со нејзината состојба. Кога станало јасно дека таа наскоро треба да се породи, револуционерите биле принудени да обезбедат засолниште, храна и помош при породувањето, додека истовремено биле гонети од османлиските и бугарските власти.
Катерина Цилка подоцна оставила свое сведоштво за заробеништвото и за раѓањето на детето во исклучително тешки услови. Нејзините спомени биле објавени под насловот „Родена меѓу разбојници“.
Финансиската криза во Организацијата
На почетокот на XX век Македонската револуционерна организација веќе имала широка мрежа од комитети, вооружени чети, курирски канали и погранични пунктови.
За одржување на оваа мрежа биле потребни големи финансиски средства. Особено скапи биле набавувањето и пренесувањето оружје и муниција, издржувањето на четите, помагањето на затворените и прогонетите дејци и обезбедувањето тајни засолништа.
Солунската провала од 1901 година ѝ нанела тежок удар на Организацијата. Османлиските власти откриле дел од нејзините структури, извршиле апсења и заплениле документи и материјали. Финансиската положба станала особено тешка.
Во текот на летото 1901 година водечките дејци разговарале за можните начини да се обезбедат поголеми средства. Малите присилни прилози и поединечните акции не можеле да ги задоволат потребите, а истовремено можеле да го нарушат угледот на Организацијата меѓу населението.
Биле разгледувани планови за киднапирање богати османлиски достоинственици, трговци или други лица чии семејства би можеле да платат голем откуп. Неколку такви обиди не биле реализирани поради променети околности, лоша организација или опасност од предвремено откривање.
На крајот била прифатена идејата да биде киднапирана странска мисионерка, со очекување дека нејзината организација и американската јавност ќе обезбедат висок откуп. Финансиската криза по Солунската провала се наведува како главна непосредна причина за акцијата. (bnt.bg)
Подготовката на акцијата
Главни организатори на киднапирањето биле Јане Сандански и Христо Чернопеев. Во подготовките учествувал и Крсто Асенов, како и повеќе искусни четници.
Јане Сандански веќе бил познат како револуционерен организатор и војвода во Серскиот револуционерен округ. Тој добро го познавал планинскиот терен во Разлошко, Мелничко, Струмичко и во соседните области.
Христо Чернопеев бил еден од најискусните војводи и организатори на четничкиот институт. Неговото воено искуство било важно за движењето на групата, обезбедувањето на заложниците и избегнувањето на многубројните потери.
Крсто Асенов, внук на познатиот револуционерен деец Хаџи Димитар, исто така имал значајна улога во акцијата и во преговорите за откуп.
Планот бил внимателно подготвен. Четата располагала со информации за движењето на мисионерката и знаела по кој пат таа ќе се враќа од Банско.
Киднапирањето
На 21 август според стариот календар, односно на 3 септември 1901 година, Елен Стоун и нејзините придружници тргнале од Банско во правец кон Горна Џумаја.
Во близина на селото Градево, во планински предел меѓу Банско и Горна Џумаја, патниците биле пресретнати од вооружената чета. Револуционерите биле маскирани и настојувале нивниот идентитет да остане скриен.
Првично била запрена целата група. По кратко време поголемиот дел од патниците биле ослободени. Четниците ги задржале само Елен Стоун и Катерина Цилка.
Катерина била земена како придружничка на Стоун, но и како лице што ги познавало јазикот, средината и локалните прилики. Нејзината напредна бременост подоцна станала една од најголемите тешкотии за киднаперите.
Местото и датумот на акцијата се потврдени во повеќе историски прегледи: 3 септември 1901 година, на патот меѓу Банско и Горна Џумаја, во близина на Градево. (Wikipedia)
Првото барање за откуп
Неколку дена по киднапирањето, Елен Стоун била принудена да напише писмо со кое требало да ги извести своите соработници дека е заробена и дека за нејзиното ослободување се бара голема сума пари.
Првично било побарано околу 25.000 турски златни лири, сума што во американската јавност најчесто била претставувана како 100.000 или 110.000 американски долари.
Тоа била огромна сума за времето и не можела лесно да биде обезбедена. Организаторите очекувале дека американската влада, протестантската мисија или јавноста во Соединетите Држави ќе ги соберат парите.
Писмата биле пренесувани преку посредници до мисионерските претставници. Еден од главните контакти бил д-р Хаскел од мисионерската станица во Самоков.
Во писмата било наведувано дека доколку откупот не биде платен во определен рок, животот на заробеничките ќе биде загрозен. Ваквите закани требало да го забрзаат собирањето на парите, иако водачите на четата биле свесни дека убиството на една американска мисионерка би имало катастрофални политички последици.
Почетокот на меѓународната криза
Веста за киднапирањето брзо стигнала до американските дипломатски претставници и до весниците.
Соединетите Американски Држави немале доволно сопствени средства и сили на теренот за непосредно да ја пронајдат и ослободат Стоун. Американската дипломатија морала да преговара со османлиската влада, со бугарските власти и со претставниците на протестантската мисија.
Османлиската влада тврдела дека киднаперите се движат и преку бугарска територија и барала Бугарија да преземе мерки. Бугарските власти, пак, се обидувале да докажат дека акцијата била извршена во Османлиското Царство и дека тие не се одговорни.
Случајот бил особено чувствителен затоа што можел да предизвика дипломатски конфликт меѓу САД, Османлиското Царство и Бугарија.
Американските весници секојдневно објавувале вести, претпоставки и драматични извештаи. Елен Стоун станала познато име во американската јавност, а собирањето средства за нејзиниот откуп прераснало во национална кампања. Библиотеката на Конгресот на САД и денес чува голема збирка американски весници посветени на киднапирањето. (guides.loc.gov)
Потерите по четата
По киднапирањето започнале големи потери. Четата била гонета од османлиските воени и полициски сили, од бугарските власти и од вооружени групи поврзани со Врховниот македонски комитет.
Организаторите биле принудени постојано да се движат. Преминувале низ планини, шуми, села и тешко пристапни предели, избегнувајќи ги главните патишта и воените пунктови.
Во некои периоди заробеничките престојувале во селски куќи, а во други биле засолнувани во пештери, колиби и планински скривници.
Поради опасноста од предавство, водачите не можеле долго да се задржуваат во едно место. Движењето било особено тешко за Катерина Цилка, чија бременост напредувала.
Четниците морале истовремено да ги чуваат заложниците, да обезбедуваат храна и да се подготвуваат за можен судир. Доколку биле опколени, постоела опасност жените да загинат во престрелка или да бидат употребени како доказ против Организацијата.
Односот кон заробеничките
Иако Елен Стоун и Катерина Цилка биле насилно лишени од слобода, водачите на четата наредиле кон нив да не се применува физичко насилство.
Четниците ги делеле со нив ограничените количества храна, им обезбедувале облека и се обидувале да ги заштитат за време на опасните преминувања.
Стоун била свесна дека се наоѓа во постојана опасност, но постепено започнала да разговара со своите киднапери за нивните цели и за положбата на населението во Македонија.
Во своите подоцнежни спомени таа не ја оправдувала постапката, но опишувала дека меѓу четниците имало дисциплина и дека нивното однесување не било исто како однесувањето на обични разбојници.
Тоа било важно и за самите револуционери. Тие настојувале да покажат дека акцијата не е извршена за лично богатење, туку за финансирање на политичка и револуционерна организација.
Сепак, фактот останува дека жените биле држени против својата волја и дека им биле упатувани закани со цел да се издејствува откуп. Поради тоа, аферата не може да се разгледува само како романтична револуционерна епизода, туку и како тешко и ризично киднапирање.
Бременоста на Катерина Цилка
Како што минувале месеците, состојбата на Катерина Цилка станувала сè потешка. Таа се движела пеш или на коњ низ студени и тешко пристапни планински предели.
Во последните недели од бременоста веќе не можела да ги издржи долгите преминувања. Четата морала да побара место каде што таа ќе може да се породи.
Сандански и неговите соработници биле свесни дека евентуалната смрт на Катерина или детето ќе ја влоши нивната положба и ќе предизвика уште посилна меѓународна осуда.
Биле обезбедени жени што имале искуство со породување. Сето тоа било организирано тајно, додека османлиските сили продолжувале да ја пребаруваат областа.
Раѓањето на Елена
На 22 декември 1901 година, додека заробеничките и четата престојувале во селото Србиново, Катерина Цилка родила девојче.
Породувањето се одвивало во многу тешки услови, со помош на две жени донесени за таа цел. И мајката и детето преживеале.
Девојчето го добило името Елена, во чест на Елен Стоун, која ѝ помагала на Катерина за време на заробеништвото и породувањето. (novinite.com)
Само неколку дена подоцна во околината пристигнале османлиски војници. Четата морала повторно да го напушти селото, иако Катерина неодамна се породила, а детето било новороденче.
Четниците направиле импровизирана носилка за мајката и бебето и продолжиле да се движат низ планините. Овој дел од аферата дополнително ја зголемил драматичноста на случајот во американскиот и европскиот печат.
Собирањето на откупот
Американската влада официјално била внимателна кон непосредно плаќање откуп, бидејќи постоел страв дека тоа ќе создаде опасен пример и ќе ги поттикне идните киднапирања на американски државјани.
Сепак, протестантските мисии и американската јавност започнале доброволно собирање средства. Весниците објавувале повици за помош, а граѓаните испраќале прилози.
Не била собрана целата првично побарана сума. По долги и тешки преговори, киднаперите се согласиле да прифатат помал износ.
На крајот биле собрани околу 14.000 турски златни лири. Во американските извори сумата често се наведува како приближно 66.000 или 72.500 долари, во зависност од користениот курс и пресметката. (Wikipedia)
Парите биле обезбедени главно преку доброволни прилози, а не како директна исплата од американската држава.
Предавањето на парите
Предавањето на откупот било исклучително сложена операција. Киднаперите стравувале дека посредниците можат да донесат обележани пари или дека османлиската и бугарската војска ќе постават заседа.
Од друга страна, американските и мисионерските претставници барале доказ дека Стоун и Цилка се живи и дека навистина ќе бидат ослободени.
По повеќе неуспешни обиди бил постигнат договор. На 18 јануари 1902 година откупот од 14.000 златни лири бил предаден во околината на Банско.
Парите биле внимателно проверувани и пренесени преку доверливи посредници. Четата не ги ослободила жените веднаш, бидејќи требало да се оддалечи од местото и да се увери дека не е следена.
Откупот претставувал огромен финансиски успех за Организацијата, но неговото примање значело и дека револуционерите мораат да го исполнат ветувањето и безбедно да ги ослободат заложничките.
Ослободувањето
Елен Стоун, Катерина Цилка и малата Елена биле ослободени во почетокот на февруари 1902 година во близина на Струмица.
Во дел од изворите како датум се наведува 2 февруари според стариот календар, односно 15 февруари според новиот, додека во американските записи и подоцнежните биографии се среќава и 23 февруари 1902 година. Разликата произлегува од употребата на различни календари и од времето кога веста за ослободувањето била потврдена и објавена. (Wikipedia)
Жените биле оставени на безбедно место и успеале да стигнат до населена област. По речиси шест месеци заробеништво, тие биле физички исцрпени, но живи.
Ослободувањето предизвикало големо олеснување во Соединетите Американски Држави и во мисионерските кругови. Весниците објавувале детални извештаи за нивното пронаоѓање, здравствената состојба и првите сведоштва.
Судбината на Елен Стоун
По ослободувањето Елен Стоун се вратила во Соединетите Американски Држави, каде била пречекана со голем интерес.
Таа одржувала предавања за своето заробеништво и објавила спомени под насловот „Шест месеци меѓу разбојници“. Нејзините текстови биле објавувани во американски списанија и биле читани од широка публика. (Wikipedia)
Стоун раскажувала за секојдневниот живот во четата, опасните преминувања, раѓањето на детето и разговорите со водачите на акцијата.
Иако јасно кажувала дека била жртва на киднапирање, таа истовремено објаснувала дека револуционерите имале политички цели и дека дел од нив биле образовани и дисциплинирани луѓе, а не обични разбојници.
Нејзините јавни настапи помогнале американската јавност подобро да слушне за состојбата во Македонија, за османлиската власт и за постоењето на организирано револуционерно движење.
Судбината на Катерина Цилка
Катерина Цилка, нејзиниот сопруг Григор и нивната ќерка Елена продолжиле да живеат на Балканот.
Катерина, исто така, ги објавила своите сеќавања, во кои го опишала породувањето, стравот, преминувањата низ планините и односот на четниците кон неа и нејзиното дете.
Малата Елена пораснала и подоцна стапила во брак, но починала млада од туберкулоза. Катерина имала и други деца и продолжила да биде активна во протестантските и просветните кругови. (novinite.com)
Нејзината животна приказна останала неразделно поврзана со аферата, бидејќи раѓањето дете за време на повеќемесечно заробеништво било еден од најнеобичните и најпотресните делови на настанот.
Употребата на откупот
Средствата добиени од откупот биле ставени на располагање на Македонската револуционерна организација.
Тие биле користени за набавување оружје, муниција и друг револуционерен материјал, за одржување на организациските канали и за помагање на четите.
Во следните години дел од оружјето и материјалите набавени со овие средства биле употребени во подготовките што кулминирале со Илинденското востание од 1903 година.
Организацијата добила значителна финансиска помош во момент кога била погодена од апсења, провали и недостиг од средства.
Сепак, самата акција предизвикала и дополнителни полициски истраги. Османлиските власти уапсиле голем број луѓе осомничени дека им помагале на киднаперите, а дел од организациските врски и комитети биле изложени на опасност.
Улогата на Јане Сандански
Аферата значително го зголемила угледот и влијанието на Јане Сандански во Организацијата.
Тој покажал голема способност за движење низ тешкиот терен, избегнување на потерите и одржување дисциплина во четата во текот на повеќе месеци.
Акцијата била исклучително ризична. Сандански морал истовремено да се грижи заложничките да останат живи, да ги пренесува писмата, да преговара за откупот и да ги избегнува силите што го гонеле.
Подоцна тој станал еден од главните раководители на Серскиот револуционерен округ и најистакнат претставник на реформско-демократската струја во Организацијата.
Неговите поддржувачи ја претставувале аферата како доказ за неговата храброст, способност и посветеност кон револуционерното дело. Критичарите, пак, укажувале дека киднапирањето цивилна жена не може да биде оправдано само со политичката цел.
Улогата на Христо Чернопеев
Христо Чернопеев бил еден од главните организатори и извршители на акцијата.
Неговото воено искуство и авторитет меѓу четниците биле важни за зачувување на дисциплината и за избегнување на судири што можеле да го загрозат животот на заробеничките.
Чернопеев учествувал и во преговорите и во пренесувањето на пораките до мисионерските претставници.
Во подоцнежните години тој продолжил да биде еден од најпознатите македонски војводи, учествувал во Илинденското востание и во револуционерната дејност по 1903 година.
Улогата на Крсто Асенов
Крсто Асенов бил еден од младите и способни револуционерни дејци што учествувале во аферата.
Тој извршувал важни курирски и преговарачки задачи и лично пренесувал пораки поврзани со откупот.
Неговата образованост и снаодливост го правеле погоден за контакти со посредниците и за водење чувствителни разговори.
Асенов подоцна учествувал во подготовките за Илинденското востание. Загинал во 1903 година, непосредно пред или во почетниот период на востаничките дејства, како жртва на внатрешен судир во четата.
Меѓународниот одѕив
Аферата „Мис Стоун“ со месеци била една од најобјавуваните балкански теми во американскиот и европскиот печат.
Весниците испраќале дописници, објавувале карти на Македонија, фотографии од Стоун и извештаи за револуционерните движења.
За голем дел од американската јавност тоа бил прв непосреден контакт со македонското прашање. Читателите дознавале дека во европскиот дел на Османлиското Царство постои организирано револуционерно движење што бара политички промени.
Случајот често се опишува како една од првите современи меѓународни заложнички кризи во кои печатот, јавноста, дипломатите и доброволното собирање пари имале огромна улога. (novinite.com)
Од друга страна, некои весници ја претставувале Организацијата како обична разбојничка група. Револуционерните дејци морале да се борат против таквата претстава и да објаснуваат дека откупот бил наменет за политичка борба.
Позитивните последици за Организацијата
Од организациска гледна точка, акцијата ја постигнала својата непосредна цел. Бил добиен голем откуп, со кој можело да се набави значително количество оружје и муниција.
Името на Организацијата станало познато во Европа и Америка. Македонското прашање било почесто разгледувано во весниците, дипломатските преписки и јавните собири.
Фактот што заложничките биле ослободени живи и што подоцна зборувале за политичките мотиви на киднаперите делумно ја намалил претставата дека се работело за обичен грабеж.
Особено значајно било тоа што Елен Стоун, и покрај своето страдање, јавно кажувала дека киднаперите не биле обични крадци и дека зад нивната постапка стоела определена политичка кауза.
Негативните последици
Аферата имала и сериозни негативни последици.
Османлиските и бугарските власти извршиле бројни претреси, апсења и истраги. Голем број лица биле осомничени дека им помагале на револуционерите со храна, засолниште или пренесување пораки.
Некои комитети биле изложени, а организациските канали биле нарушени. Во дел од изворите се наведува дека по аферата биле уапсени повеќе десетици лица осомничени за поврзаност со акцијата. (ru.wikipedia.org)
Киднапирањето предизвикало и морални дилеми во самата Организација. Се поставувало прашањето дали политичката цел може да го оправда држењето цивили како заложници.
Постоела и опасност акцијата да создаде пример според кој револуционерната борба ќе се поистоветува со разбојништво. Поради тоа, водачите настојувале да докажат дека парите не биле присвоени за лични потреби.
Аферата можела да заврши трагично доколку заробеничките загинеле, доколку четата била опколена или доколку преговорите биле прекинати. Во таков случај штетата за Организацијата и населението би била огромна.
Историското значење
Аферата „Мис Елен Стоун“ има значајно место во историјата на македонското револуционерно движење.
Таа покажала дека Организацијата била способна да подготви сложена акција, со месеци да ги избегнува потерите и да води преговори што ги вклучиле дипломатите на една голема прекуокеанска држава.
Со откупот биле обезбедени значајни средства во период кога револуционерното движење било финансиски ослабено.
Аферата истовремено го претставила македонското прашање пред светската јавност. Благодарение на големото медиумско внимание, во американските домови за првпат масовно се читало за Македонија, османлиската власт и револуционерната борба.
Но настанот покажал и до каде можат да доведат финансиската немоќ и нелегалните услови на борба. Организацијата применила метод што ги изложил животите на две невини жени и едно новородено дете на непосредна опасност.
Поради тоа, историското оценување на аферата мора да ги земе предвид и нејзината револуционерна цел и страдањето на жртвите.
Сеќавањето на аферата
Во револуционерните спомени аферата најчесто се претставува како една од најсмелите акции на Јане Сандански, Христо Чернопеев и нивните соборци.
Во американската историографија таа се разгледува како рана меѓународна заложничка криза и како случај што ги ставил на испит американската дипломатија, медиумите и јавното собирање откуп.
Спомените на Елен Стоун и Катерина Цилка претставуваат особено важни извори, бидејќи го прикажуваат настанот од гледиште на самите заробенички.
Благодарение на нивните сведоштва, денес се познати бројни детали за движењето на четата, разговорите со револуционерите, стравот од потерите и раѓањето на Елена.
Аферата останува пример за сложеноста на македонската револуционерна борба. Во неа се преплетуваат идеализам, политичка кауза, насилство, човечка издржливост, дипломатски интереси и светска медиумска сензација.
Заклучок
Аферата „Мис Елен Стоун“ започнала како акција за обезбедување средства, но прераснала во настан со светски одѕив.
Речиси шест месеци Јане Сандански, Христо Чернопеев, Крсто Асенов и нивните четници ги воделе Елен Стоун и бремената Катерина Цилка низ планините на Македонија, постојано гонети од различни вооружени сили.
Во текот на заробеништвото се родила малата Елена, биле водени долги преговори и во Соединетите Американски Држави биле собирани доброволни прилози за откупот.
По предавањето на 14.000 златни лири, жените и детето биле ослободени живи во близина на Струмица. Организацијата добила големи финансиски средства и меѓународна видливост, но истовремено се соочила со апсења, политички притисок и морална осуда.
Поради тоа, аферата не треба да се претставува ниту како обично разбојништво, ниту како целосно херојска епизода без жртви и опасности. Таа била револуционерна акција со политичка и финансиска цел, извршена преку киднапирање цивилни лица.
Токму оваа противречност ја прави аферата „Мис Елен Стоун“ еден од највпечатливите, најдраматичните и најдискутираните настани во историјата на Македонската револуционерна организација.
↑