Спомени за Гоце Делчев – Милан Антонов

Роден сум во Кукуш во октомври 1906 година. Во 1913 година, за време на Меѓусојузничката војна, бевме протерани од родниот град и дојдовме тука, во Софија. Цел Кукуш беше иселен во Бугарија, а не само нашето семејство. Сите Бугари од Кукушкиот крај беа принудени да се иселат.

Јас сум бил околу 7 години и имам нејасни спомени од тие денови. Нашите бегалски вагони по железницата стигнаа до Струма. Ние бевме пет деца. Четири момчиња и едно девојче. Сестричката ми беше две години, најмалата. Многу беше тешко. Покојниот ми брат Христо беше на 10 години, јас бев на 7 години, а најмалиот ми брат Сандо беше на 5 години.

По патот брат ми Христо, по некој случај, падна од возот. Багажот ни беше од една бочва и едно бакарно тенџере. Така стигнавме до Софија. Се населивме во еврејското училиште. Сега таму е кино „Димитар Благоев“. Се сеќавам дека првите денови ноќе се вовлекувавме во училниците за да спиеме. Тоа продолжи околу десет дена, откако ни помогна општественоста во Софија и ни се притече на помош, носејќи алишта и некакви завивки. Во Кукуш немаше училиште. Тука започнав училиште. Татко ми, исто така Кукушанец, беше бојаџиски работник и набргу најде работа. Се преселивме на улицата „Сливница“ и семејството го започна својот бегалски живот.

Во Кукуш нашето семејство одржуваше тесни врски со моите братучеди и со вујко Христо, најмалиот брат на Гоце, како и со моите тетки. Тетка Руша е најстарата сестра на Гоце Делчев, а тетка Ленка – најмалата сестра, додека тетка Лика е помала од мајка ми. Мајка ми се вика Тина. Тие имале уште една сестра, но таа умрела уште како мала. Не ги помнам ниту вујко Гоце, ниту вујко Милан, ниту вујко Мицо.

Во Софија завршив гимназија, а потоа Правен факултет. Кога се населивме тука, во текот на три години јас и двајцата мои браќа продававме весници. Одевме на училиште и продававме весници. Ги земавме весниците оттаму каде што денес се наоѓа редакцијата на весникот „Труд“, на булевар „Дондуков“. Секој од нас имаше свој реон каде што продаваше. Кога малку пораснавме, татко ми ни најде подобра работа. За време на летните распусти работевме на градилишта. Така продолжи до 1926 година, кога завршив гимназија.

Мајка ми беше многу љубознателна. Таа беше проста, но природно умна жена. Растевме под нејзина контрола и според нејзините совети. Главно настојуваше да бидеме вредни во училиштето. Во исто време и четворицата студиравме на универзитет, а таа непрекинато нè прашуваше дали сме си ги научиле лекциите и дали сме си ги зеле испитите. Благодарение на нејзината љубознателност и на нејзината желба за учење, сите успеавме да завршиме универзитет.

Кога ќе станеше збор, мајка ни долго и едноставно ни раскажуваше за родниот град. Според нејзините зборови, Кукуш бил чисто бугарски град; имало околу 1.200 куќи, меѓу населението имало и малку Турци, но немало никакви Грци. Мнозинството од неговите жители биле Бугари. Кукуш се сметал за еден од чисто бугарските градови во Јужна Македонија. Раскажуваше дека тогаш градот почнал да биде уништуван и изгорен по лична заповед на грчкиот крал во 1913 година, за време на Меѓусојузничката војна. Како што е познато, подоцна, во 1920–1922 година, грчката армија претрпела пораз во Мала Азија и оттаму биле иселени многу Грци. Така преселниците на местото на Кукуш образувале нов град, кој се нарекува Килкис. 

Кога дојдовме во Софија, ние во почетокот бевме прогресивни луѓе, но не се приклучувавме кон ниту една од многубројните македонски организации во Бугарија. Тоа се однесува на сите внуци на Гоце Делчев, од кои ниту еден не ги поддржуваше реакционерните и националистичките средини.

Во 1923 година нашиот братучед Тодор Чопов беше убиен, а во 1925 година и Туше Чопов, брат на Тодор и на Лика, исто така беше загрозен од физичко уништување. Во тоа време семејството Чопови живееше во Благоевград. Тетка Руша успеала да стигне до некои раководители на Внатрешната организација, сместени во хотел „Лондон“ во истиот град. Храбрата мајка, која дотогаш напразно го барала својот син, извадила пиштол и рекла:

„Кажувајте каде е, или ќе ве истребам како кучиња. Го убивте едниот мој син, сега сакате да го убиете и другиот. Се криете зад името на Гоце. Не ви е срам!“

А во тоа време нејзиниот син Туше десет дена бил врзан во с. Грамаде, близу Горна Џумаја, со рацете врзани назад на грбот, поради што тие му останале осакатени за цел живот. Целиот бил во рани. Националистичките раководители на Внатрешната организација се подготвувале да го убијат, но по скандалот што го направила тетка Руша, ветиле дека нема да посегнат по неговиот живот.

И навистина, Туше Чопов бил протеран од земјата. Преку Југославија заминал за Франција. Таму се приклучил кон групата бугарски емигранти. Негов најголем пријател бил Иван Минчев. Работел претежно како чевлар и изработувал плетени обувки.

Дури и еден наш близок, Борис Милев, во своите мемоари соопштува еден факт од трагедијата на бугарските емигранти. Еднаш тој и неговите пријатели го виделе бате Туше заедно со Иван Минчев во една крчма. Туше настојувал пред Иван: „Оди да бараш пари, бре.“ Емигрантите разбрале дека токму тој ден бил убиен неговиот брат Тодор и дека Туше сакал да се напие од мака.

Од Париз Туше Чопов се префрлил во Виена. Таму живеел во една соба со Михаил Герџиков, во голема беда. Се хранеле речиси само со грав. Во австриската престолнина Туше останал година и половина до две години, а во 1931 година, кога за време на Народниот блок била дадена амнестија, се вратил.

Извесно време држел кафеана на улицата „Цар Борис“, а подоцна ја отворил кафеаната „Средец“, спроти Народниот театар. Таа кафеана била нарекувана „Клуб на јакобинците“, бидејќи таму се собирале прогресивни интелектуалци и писатели, меѓу кои и Тодор Павлов. Туше не бил само сопственик на кафеаната, туку и врска со нелегални дејци на партијата. Чувал документи и ги заштитувал од агенти и провокатори. Сите прогресивни луѓе го почитувале.

Неколкупати бил предупредуван дека ќе биде уапсен и му се заканувале со убиство. Но тој, стар поборник, не се плашел лесно. Така било сè до 9 септември 1944 година, по што работел во едно транспортно претпријатие. Починал во 1959 година. По неговата смрт останала неговата сопруга Христина Чопова. Двајцата криеле и помагале нелегални партиски дејци, како Венко Марковски, Антон Попов и други.

Мојата мајка по возраст е веднаш по тетка Руша. Ние, братучедите по мајчина линија, многу се сакавме. Кога се собиравме, си раскажувавме и го почитувавме споменот на вујко Гоце. Во свеста на мајка ми и на тетките, вујко бил пример за служење на народот, интернационалист и бугарски патриот. Неговите сестри често ни велеа:

„Следете го, деца, и трудете се да не го посрамите името на вашиот вујко.“

Не се сеќавам, кога сме се собирале, да станувало збор за такви невистинити, пренесени и неточни нешта какви што сега раскажува нашата братучетка Лика во Скопје. Никогаш не станувало збор, ниту некогаш се зборувало во нејзино присуство, дека ние не сме Бугари или дека припаѓаме на некаква друга националност. Мнозинството од населението на Македонија се чувствувало бугарско и се наоѓало под ведомството на Егзархијата. Самата Лика, почитувана и уважувана како добра бугарска учителка, не се изјаснувала на друг начин. Сега, кога станува збор за неа, се вознемирувам, бидејќи е изразител на туѓи и непријателски кон нашиот народ стремежи. 

Лика не може да не разбере, не може да не знае зошто сега ја тачат таму. Има една отрицателна црта во нејзиниот карактер. Таа страда од себелјубие, од тщеславие. Таа нејзина отрицателна црта во карактерот ги определува најновите нејзини пројави. Но, и покрај тие слабости во карактерот, со ништо не можат да бидат извинети тие недостојни, нечесни нејзини постапки. Ако таа во еден момент се сепне, размисли и се запраша, ќе разбере дека зборува против своите, против браќата си, татка си, мајка си, починати тука, против вујко си. Оние што ја фалсификуваат бугарската историја, ја користат дури и неа, за да ѝ наштетат на нашата земја.

Сите внуци на Гоце Делчев се скромни, чесни луѓе, кои никогаш не се самоистакнувале. Не можам да го извинам, не можам да го простам нејзиното однесување.

Кога зборувам за сите овие нешта, понекогаш ми станува многу мачно. Не можеше ли ние да имаме една попринципна, попоследователна политика по македонското прашање. Во 1946 година јас бев во Благоевград. Тогаш насила ги тераа луѓето да се пишуваат Македонци. Не ни прилегаше многу да го правиме тоа, но го направивме. Во 1973 година се чествуваа 70 години од убиството на Гоце Делчев. Се пишуваше по весниците, се говореше по радиото, се раздадоа покани. Тргнавме кон салата „Бугарија“, а таа беше затворена. А на Гоцевите торжества секогаш доаѓале многу луѓе. Не разбравме зошто стана тоа. Истовремено во Скопје споменот на Гоце беше чествуван 20 дена. Излезе биографијата на Гоце Делчев од Јаворов. Отидов и си ја купив. Тогаш реков на еден мој пријател да си ја купи. Тој ми рече дека веќе ја зел… Мислам дека многу се избрза и со пренесувањето на коските на Гоце Делчев од Софија во Скопје.

Треба малку да се посвртиме кон себе си. Да видиме дали не правиме грешки. Затоа мислам дека по националните проблеми треба да има принципност, последователност, а да не се постапува конјунктурно. Зашто таков начин се усложнуваат фалсификациите на бугарската историја.

Мислам дека ние треба да ги чествуваме годишнините на Гоце Делчев така, како што ги чествуваме годишнините на Раковски, Каравелов, Ботев, Левски. Треба да се тачат, да се уважуваат дејците на револуционерното движење во Македонија и Одринско така, како што ги тачиме и другите бугарски револуционерни дејци. Треба да ги тачиме. Да си спомнуваме за нив, да пристапиме кон издавање на документи.