„Маките и тагите на Македонецот под турските ѕверства“ – Анастас Петличков

Балканската војна и чувството на неисполнета одмазда. – Спомените за турските ѕверства во Буф во септември 1903 година. – Тепањето на Анастас Петличков и Константин Марковски. – Убиството на Константин. – Решеноста на Петличков да не ја прекрши заклетвата кон Организацијата. – Заминувањето на аскерот и спасувањето на авторот.

Војната на Балканот се започна и заврши, но ние, кои не се најдовме во редовите на војската, ништо не видовме. Само преку читање на весниците се запознавме со неа.

Кој од нас ги познаваше турските ѕверства, требаше да биде таму, за да си отмасти, зашто само тоа беше единствениот начин на одмазда на неверниот гнасен тиранин. Но, ах, нè остана во срцето и ќе нè гризе до последните денови од животот. Не престануваат да ме болат коските и ме гризе совеста в срцето, зашто не бев таму во времето на воената положба, и јас да си отмастам на неверниот гнасен тиранин. Барем ако не можев да вртам пушка против непријателот, можев барем по едно чаша вода да им занесам на браќата, кои беа ожеднеле од пукотницата на многубројните пушки и топови.

Ах! Ноќе и дење изнемоштените ми коски по телото ме потсетуваат дека требаше да им се одмастам на оние проклетници, кои ме нападнаа ненадејно среде моето село со неколку старци и двата свештеника Стефан и Стојо, родум од с. Тополчани, Битолско. На последните им удрија по неколку камшика, а мене и Константин Марковски, на 40-годишна возраст, нè однесоа во изгорената куќа на Крсте Србиновски, за да нè убијат, како во претходниот ден го убија Павле С. Георгиев, на 12 септември 1903 г. Истите аскери мислеа дека сум еден од стражарите што избегале преку неговата куќа.

Проклетниците, штом нè однесоа во изгорената куќа, нè соборија на земјата и немилосрдно нè тепаа со сурови букови стапови, како ни велеа:

„Насе, ѓауру, каде е Сарафов комита?“

Ние одговаравме „не знаеме“, а тие повторно почнаа немилосрдно да нè тепаат, а повеќе мене ме тепаа со цевките и прикладите на пушките. Целото ми тело беше облеано во крв.

По неколку минути пристигна Никола Влаха, од с. Писодери, костурска каза, кој беше првиот шпион во Леринско и Костурско.

Никола Влаха, придружуван од братот си Таир Ага, Арнаутин, и јузбашијата на аскерот, ме прашуваа каде е Сарафов, а јас одговарав малодушно дека не знам, иако бев претходниот ден кај Сарафов, кој беше во долината Лалешница, покриена само со шума. Таму Сарафов беше распореден со неколку војводи и решаваа некои работи.

Тираните повторно почнаа немилосрдно да тепаат, а Константин, несреќниот, беше застрелан поради некакви недоразбирања со Никола. Константин ја предаде Богу душата!

Грмежот на пушката се разлеа низ целото село; селаните, собрани под стреите на изгорените куќи, штом го чуја, помислија дека јас сум убиен и ги упатија молитвите за спасението на мојата душа, но грмежот беше насочен спрема покојниот Константин.

Мојата стара мајчица и Константиновата жена ги молеа гнасните тирани да ни простат, зашто веќе бевме без никаква вина. Но залудно беше сè; кај ѕверот нема молба!

А мојата сопруга Ангелина и сестрите Еленка, на 17-годишна возраст, и стрина ми Иљовица, плескаа со раце и си кинеа коси. Во градината на Танас Кипров беа собрани 30–40 семејства од маалото и ги утешуваа, но залудно.

А врз мене се трупаа стаповите и пцостите на гнасниот тиранин, кој ми велеше:

„Нека дојде сега Сарафов да те спаси.“

Јас бев решен да отпатувам во духот кон небесната висина, но да не ја прекршам заклетвата што ја бев дал, дека ќе работам за Организацијата.

Тираните непрестано ме тепаа и целото ми тело беше облеано во крв, а проклетите тирани чекаа да издивнам пред нив. Но нека сфатат гнасните тирани дека бугарското срце не умира толку лесно.

Времето беше пладне, и од изгревот на есенското сонце до тогаш буковите стапови непрестано паѓаа врз моето тело, но благодарение на Бога, попладне засвири медената труба, Турците ги турнаа пушките на рамениците и го напуштија селото.

По заминувањето на аскерот, народот дотрча кај нас, за да види што ни се случило. Во изгорената куќа најдоа два човечки трупа, од кои еден мртов, а другиот полумртов — мене.

Меѓу народот дотрчаа мојата мајчица и Константиновата жена. Штом го видоа страшниот призор, паднаа во несвест, но народот ги освести со ладна вода.

Дојдоа неколку селани; едни го дигнаа Константин и го однесоа во црквата, а мене ме поставија на еден нем (мутав чешел) и ме однесоа во блиската изгорена куќа, среде дворот. Дојдоа мажи, жени и деца, за да ме видат за последен пат, мислејќи дека сум мртов.

Сонцето зајде и почна да се смрачува; сите се разотидоа, за да ги приберат децата и добитокот во изгорените куќи.

Никола Влаха ја известува турската војска за положбата на Сарафов. – Подготовките на аскерот за опколување на четата. – Бегството на населението кон Раково. – Пренесувањето на тешко повредениот Петличков во пештерата кај Дабиче.

Кога излегол од селото, Никола сретнал стар чалмарин Милош Опашинов. Го прашал каде се наоѓа Сарафов, а Милош одговорил дека не бил таму, но чул дека тој е во местноста Лалешница, придружуван од неколку војводи и чети од по стотина души.

Милош, придружуван од неколку чалмари од нашето село кои ја мразеа револуционерната организација, рекол дека сега ќе има спасение од овие „кокошари“ кои селото им го изгореа, а ништо не направија.

Никола потрчал заедно со војската кон Лерин. Штом стигнале до Криводолските долини, се скриле заедно со војската и испратиле неколку војници во Лерин, за да го известат населението дека аскерот избегал во Лерин, а од друга страна аскерот му јавил на конакот дека, ако почне сражение во Буф, веднаш да испратат помош.

Аскерот преноќувал во долините, со намера во недела рано да ја опколи четата и, дано, да го фатат Сарафов или да го убијат, за да ја добијат наградата од 300 турски лири, ветена од Леринскиот конак.

По разотидувањето на народот, се чул слух дека аскерот се скрил во долините; сите се исплашиле дека преку ноќта војската ќе го нападне селото, и се упатиле кон селото Раково.

А мојата стара мајчица, сопругата ми, сестра ми и стрина, малите ми браќа и братучеди, само се вртеа околу мене и плачеа.

Роднините ми Петре Т. Јакудовски, Које Цинцев (ковач) и Павел И. Шапарданов ме кренаа на коњ. Стигнавме до местноста „Дабиче“, каде во пештерата „Дивиторови“ најдовме мноштво преселенци и се сместивме.

Утрото беше Св. Недела, Крстовден. Штом клепалото и ѕвоната почнаа да ѕвонат за литургија, пукна непријателска пушка. Народот се исплаши и почна да бега кон с. Раково. Ги следев и јас на коњ.

Судирот на четата на Борис Сарафов со турскиот аскер на Пелистер. – Обидот за извлекување од заседата. – Загубите меѓу четниците. – Повлекувањето кон Пелистер и спасувањето под закрилата на густата магла.

Борис Сарафов, штом се сомна, наредил на стражарите да ги чуваат врвовите од непријателски напад. Но аскерот бил веќе во околноста преку ноќта. Четата беше под ридот кога изгрмеа првите непријателски пушки од заседата.

Штом стигнаа четниците и рекоа дека се во опасност, Сарафов им рекол:

„Не бојте се, момчиња, за слобода ќе умреме!“

Војводата Танас Ферманов, заедно со Димитар Георгиевски и учителот Неделко Иванов од нашето село, одлучиле да бегаат нагоре по реката спроти голото брдо, бидејќи надолу кон селото беше опасно.

Четата, штом стигна до местноста „Гробот“, претрпе загуби — еден од Сарафовите другари и уште двајца четници паднаа од непријателски куршуми; учителот Неделко И. Тодоровски и Никола Ил. Бајовски беа ранети во нозете.

Четата со Сарафов излезе на голото брдо и се упати кон планината Пелистер. Друг аскер од кулата Бигла отвори оган врз четата, но местото ѝ помагаше.

Благодарение на една густа магла што ги заслепи очите на непријателот, тој почна да пука во своите луѓе наместо во четата, што им овозможи на четниците да избегаат.

Кога маглата се дигна, се виделе само турски лешеви, а од четата — само тримата убиени при „Гробот“.

Ние пристигнавме во с. Раково; мноштвото бегалци — над 1700–1800 души — отидоа во Битола со жалба кај валијата, дека Никола Влаха го измачувал населението без вина.

Мене ме оставија во куќата на Димитровски, каде беше родум сопругата ми, зашто се плашеа да не умрам по патот. Дојдоа тетките ми Петра и Алвона, а јас, макар тежок ранетик, ги утешував велејќи дека срцето ми е здраво.

Ноќта ја поминавме; наутро дојде Алај-бегот, испратен од валијата, со услов селото да не прибира комити.

Погрешното уверување дека Борис Сарафов е убиен. – Никола Влаха и неговите придружници го носат телото на еден четник што личел на Сарафов. – Разоткривањето на забуната во Лерин. – Неуспехот да се добие наградата од 300 турски лири. – Закрепнувањето на Петличков и неговото заминување во странство.

Пред пристигнувањето на Алај-бегот, Никола Влаха со брата си Таир и „авџи табурот“ (ловечкиот одред) ги собрале лешевите од „Гробот“, радосни зашто мислеле дека и Сарафов е убиен.

Но наместо Сарафов таму нашле негов другар, кој многу личел на него и носел црна астраганена шапка со бугарска круна.

Влаха им го покажал телото на Алај-бегот велејќи:

„Ете го, гледаш Сарафов.“

Но селаните од Буф одбиле да го потврдат тоа.

Во Лерин, шпионите веднаш препознале дека не е Сарафов, туку негов другар, и му јавиле на градоначалникот.

Никола Влаха и Таир избегале засрамени, зашто не ја добиле наградата од 300 турски лири.

Јас седев во с. Раково околу 20 дена, додека да се закрепам. По неколку месеци опасност за животот ми, отидов во чужбина, каде престојав две години и половина, и се вратив жив и здрав во родното си место кон крајот на септември 1906 г.

Одмаздата над Никола Влаха. – Убиството на шпионот во Буф. – Апсењето на невини селани. – Затворот во Лерин и Битола. – Освенувањето на Филип Вилчков и Танас Чокрев. – Последиците од затворските измачувања.

По една седмица отидов во градот Лерин и се вработив во ханот на Наки Кјането, влах бугарофил, чиј единствен син, покојниот Темо, беше жртвуван за револуционерното македонско дело.

Влахот Никола сè уште шпионираше во Леринско и Костурско. Често минуваше покрај ханот ми со свој фајтон, распространет со маузерова пушка, гледајќи ме со криво око.

На 26 ноември 1906 г. Никола дошол во нашето село Буф. Навечер, во ханот, седел на маса со Стефан Брајанов, Карамфил Јошев, Стефан Србинов и др.

Иван поп Стефанов, наоружан со револвер, се доближил до Никола, кој ја пиел последната чаша вино, и пукнал во вратот му. Никола умрел набргу потоа во јарокот покрај ханот, обидувајќи се залудно да стигне до соседниот хан за помош.

Аскерот ги фатил Филип Н. Вилчков и Танас Д. Чокрев, кои случајно се затекнале во ханот, и ги врзал.

Дедото на Филип, Стојан Влчков, на 70-годишна возраст, штом дознал и видел мртво тело мислејќи дека е неговиот внук, издал едно „ох!“ и починал од мака истата ноќ.

Иван поп Стефанов, убиецот, тој истиот час замина за Америка со својата мајка, откако помина ноќта пиејќи со мене во мојот хан, без јас да знам во тоа време дека тој е сторителот.

Наутро Филип, Танас, Карамфил Јошев, Трајан Бејков и Стефан Брајанов беа однесени во Леринскиот затвор. Стефан Брајанов беше ранет во раката.

Танас и Филип, кои воопшто не беа вмешани, останаа во затворот подолго време, тепани и измачувани. Јас и вујна ми Цона им носевме храна во затворот — туршија, зелка и баница.

По неколку дена ги префрлија во Битолскиот затвор. Адвокатот Јусуф ефенди, платен со 300 лири од селото, ги ослободи Филип и Танас по седуммесечен затвор, кон крајот на јуни 1907 г.

Танас, тешко болен уште од затворот, почина на 18 ноември 1907 г.

Филип Н. Вилчков подоцна замина за Софија поради опасност по животот, но по прогласувањето на Конституцијата се врати во родното место и подоцна стана свештеник во црквата „Св. Никола“ во Буф, служејќи до ослободувањето на Македонија во октомври 1912 г.

Раково и дејствувањето на гркоманските вооружени групи. – Капидан Павле Николевски и убиствата на селани. – Одмаздата на буфската милиција. – Нападот и палењето на Раково во октомври 1907 година.

Раково е во Битолскиот округ. Раковчани беа гркомани, водени од капидан Павле И. Николевски, кој по враќање од Америка во 1905 г. се здружил со андарти и Турци кои исклале седумнаесет невини Бугари во с. Кладороби.

Капидан Павле, за да си создаде „геројство“, подоцна убил седум души буфски и раковски селани — овчари, дрвари и двајца неодамна вратени од Америка — на 21–22 септември 1907 г.

Тоа беше врвот на сè, и на 1 октомври буфската милиција, водена од војводите Наце, Ѕоле Банички и Петре Германски, го нападна и изгоре целото Раково — 150 куќи — во одмазда за 10-те убиени буфчани.