Венко Марковски – една од најпротивречните личности во поновата македонска историја
Венко Марковски зазема особено место во македонската културна и политичка историја на XX век. Поет, револуционер и учесник во Народноослободителната борба, тој бил делегат на Првото заседание на АСНОМ и непосреден учесник во процесот на создавањето и кодификацијата на современиот македонски литературен јазик.
Неговата животна судбина, меѓутоа, добила драматичен пресврт. Од еден од истакнатите македонски книжевни и политички дејци, Марковски дошол во судир со југословенските и македонските власти, бил затворан, поминал години на Голи Оток, а подоцна заминал во Бугарија, каде што целосно ги променил своите јавни национални и политички ставови.
Токму оваа противречност го прави неговиот живот особено значаен за разбирањето на македонската историја по Втората светска војна.
Венко Марковски пред АСНОМ
Венко Марковски е роден во Скопје во 1915 година, како Венијамин Миланов Тошев. Основното и средното образование ги завршил во родниот град, а потоа заминал во Софија, каде што студирал словенска филологија.
Уште како млад се вклучил во македонските литературни и политички кругови. Во Софија станал член на Македонскиот литературен кружок, во кој се собирале млади македонски интелектуалци и писатели.
Во 1938 година во Софија ги објавил стихозбирките „Народни бигори“ и „Огинот“. Овие две дела имаат посебно место во историјата на македонската книжевност. Институтот за македонска литература ги определува како првите збирки на современата поезија, според годината на објавување, напишани на македонски јазик.
Во следните години Марковски продолжил да создава дела на македонски јазик. Меѓу нив се „Луња“, „Гоце“, „Илинден“, „Чудна е Македонија“ и други дела со национална, социјална и револуционерна тематика.
Со тоа, уште пред создавањето на македонската држава во 1944 година, Венко Марковски веќе бил едно од позначајните имиња на современото македонско литературно творештво.
Од литературата кон Народноослободителната борба
За време на Втората светска војна Марковски се вклучил во антифашистичкото движење. Во 1943 година дошол во Македонија и се приклучил кон Народноослободителната борба.
Станал член на Главниот штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија и учествувал во политичкиот и културниот живот на македонското ослободително движење. Неговите стихови и песни од овој период биле тесно поврзани со партизанската борба.
Марковски бил и член на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ, а на 2 август 1944 година учествувал како делегат на Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија.
Така Венко Марковски се нашол меѓу луѓето кои непосредно учествувале во создавањето на современата македонска држава.
Но неговата улога во тие години не завршува со АСНОМ.
Во текот на 1944 и 1945 година Марковски ќе биде вклучен и во една од најзначајните задачи на новата македонска држава – кодификацијата на македонскиот литературен јазик и утврдувањето на македонската азбука.
Токму околу ова прашање ќе се појават и првите значајни разлики меѓу Венко Марковски и Блаже Конески.
Венко Марковски и кодификацијата на македонскиот литературен јазик
Едно од најзначајните поглавја во животот на Венко Марковски е неговото учество во процесот на кодификацијата на македонскиот литературен јазик непосредно по создавањето на македонската држава.
Прашањето за литературниот јазик било од суштинско значење за новата држава. На Првото заседание на АСНОМ македонскиот јазик бил прогласен за службен јазик во македонската држава, по што требало да се утврдат неговата азбука, правопис и литературна норма.
Во работата на јазичните комисии учествувале повеќе истакнати македонски културни и просветни дејци. Меѓу нив бил и Венко Марковски, кој во тој период веќе имал значително искуство како поет што пишувал на македонски јазик.
Процесот не бил едноставен. Во комисиите се воделе расправи околу дијалектната основа на литературниот јазик, составот на азбуката, начинот на бележење на одделни гласови и односот кон соседните словенски јазици.
Венко Марковски активно учествувал во овие расправи и застапувал сопствени решенија. Неговите ставови не секогаш се совпаѓале со ставовите на Блаже Конески и на другите членови на комисиите. Токму овие дискусии покажуваат дека кодификацијата на македонскиот литературен јазик била процес во кој се разгледувале и спротивставувале повеќе предлози, пред да биде прифатено конечното решение.
Последната Комисија за јазик и правопис ја сочинувале Венко Марковски, Васил Иљоски, Мирко Павловски, Блаже Конески, Круме Тошев, Иван Мазов, Густав Влахов, Владо Малески, Киро Хаџи Василев и Илија Топаловски.
На 3 мај 1945 година Комисијата го утврдила составот на современата македонска азбука од 31 буква. Истиот ден азбуката била озаконета од македонската влада, а на 7 јуни 1945 година бил официјализиран и македонскиот правопис.
Според тоа, Венко Марковски несомнено бил непосреден учесник во историскиот процес на кодификацијата на современиот македонски литературен јазик, азбуката и правописот.
Неговата улога, сепак, треба да се постави во вистинскиот историски контекст. Кодификацијата не била дело на еден човек. Таа била резултат на работата на повеќе комисии и повеќе македонски филолози, писатели и културни дејци, при што Блаже Конески подоцна ќе има централна улога во научното разработување и нормирање на македонскиот литературен јазик.
Токму затоа подоцнежната животна и политичка преобразба на Венко Марковски претставува еден од најнеобичните парадокси во поновата македонска историја.
Човекот кој пишувал поезија на македонски јазик, учествувал во АСНОМ и седел во комисиите што ја утврдувале македонската азбука и правопис, неколку децении подоцна од Бугарија ќе го оспорува постоењето на посебен македонски литературен јазик.
Но пред да дојде до тој пресврт, Венко Марковски ќе помине низ тежок судир со југословенската власт, затвор и Голи Оток.
Судирот со власта – Информбирото и политичкиот прогон
По ослободувањето Венко Марковски бил една од познатите личности во културниот и политичкиот живот на Македонија. Бил пратеник, членувал во Друштвото на писателите на Македонија и продолжил активно да објавува литературни дела.
Но неговиот однос со новата власт постепено се влошувал.
Пресвртна точка претставувал судирот меѓу Југославија и Советскиот Сојуз во 1948 година. По Резолуцијата на Информбирото, Марковски не застанал зад политиката на југословенското раководство, туку ја поддржал советската страна.
Во услови кога поддршката на Информбирото била третирана како сериозно политичко непријателство, Венко Марковски бил уапсен и затворен. Неговото семејство исто така било изложено на притисок и интернација.
По извесен период Марковски бил ослободен, но судирот со власта не бил завршен. Тој останал приврзан кон своите политички убедувања и продолжил критички да гледа на југословенската политика.
„Сувремени парадокси“ и новото апсење
Во средината на педесеттите години Марковски ја напишал поемата „Сувремени парадокси“, во која отворено го критикувал југословенскиот политички систем и власта на Јосип Броз Тито.
Поемата била распространувана илегално и станала непосреден повод за нов прогон.
Венко Марковски повторно бил уапсен. На судењето настапувал под своето родено име Венијамин Миланов Тошев и во 1956 година бил осуден на пет години строг затвор.
Бил испратен на Голи Оток.
Голи Оток
Голи Оток бил еден од најозлогласените затворски и логорски комплекси во повоена Југославија. Таму биле испраќани голем број лица обвинети дека ја поддржуваат Резолуцијата на Информбирото и Советскиот Сојуз, како и други политички противници на режимот.
Меѓу нив се нашол и Венко Марковски.
Човекот кој само една деценија претходно бил член на Главниот штаб на НОВ и ПОМ, учесник на АСНОМ, пратеник и член на комисиите за кодификација на македонскиот литературен јазик, сега станал политички затвореник на југословенската држава.
На Голи Оток поминал околу пет години.
Затворските години оставиле длабока трага врз Марковски. Подоцна своите искуства и сведоштва за логорот ги преточил во книгата „Голи Оток – остров на смртта“.
Но затворот не претставувал крај на неговата лична и политичка драма.
По излегувањето од Голи Оток, Венко Марковски се вратил во Македонија, но неговото некогашно место во јавниот и литературниот живот веќе било сериозно нарушено. Следувале години на изолација и растечко незадоволство.
Во 1965 година заминал во Бугарија.
Овој пат заминувањето ќе биде трајно.
Таму започнува последното, а воедно и најконтроверзното поглавје од неговиот живот – периодот во кој поранешниот учесник во македонското национално и културно движење ќе започне јавно да застапува сосема поинакви ставови за Македонија, Македонците и македонскиот јазик.
Заминувањето во Бугарија и целосниот пресврт
По излегувањето од Голи Оток, Венко Марковски се вратил во Македонија, но неговата положба веќе била суштински изменета. Некогашниот учесник во Народноослободителната борба и АСНОМ, пратеник, истакнат поет и член на комисиите за кодификација на македонскиот литературен јазик бил политички компромитиран и во голема мера отстранет од јавниот живот.
Во 1965 година Марковски ја напуштил Македонија и заминал во Бугарија. Заминувањето се покажало како трајно – до крајот на животот останал во Софија.
Особено интересни се првите години по неговото заминување. Марковски не го напуштил веднаш македонскиот јазик. Според македонските биографски извори, до 1967 година продолжил да пишува и на македонски, а потоа неговото творештво преминало на бугарски јазик.
Во Бугарија неговата положба била сосема поинаква од онаа што ја имал во Југославија по затворските години. Бил примен во бугарскиот книжевен и политички живот, станал член на Сојузот на бугарските писатели, член на Бугарската академија на науките и пратеник во бугарското Народно собрание. Добил и високи државни и книжевни признанија.
Но најголемиот пресврт не бил во неговата кариера, туку во неговите јавни ставови за сопственото претходно дело, Македонија и македонскиот јазик.
Во бугарскиот период Марковски постепено започнал да застапува тези спротивни на оние со кои бил поврзан во Македонија во триесеттите и четириесеттите години. Почнал да ја оспорува посебноста на македонскиот национален идентитет и на македонскиот литературен јазик и да го толкува процесот во кој самиот учествувал како политички конструиран.
Така настанал еден од најголемите парадокси во неговата биографија.
Во 1938 година Венко Марковски објавувал поезија на македонски јазик. Бил член на Македонскиот литературен кружок, учествувал во Народноослободителната борба во Македонија и бил учесник на Првото заседание на АСНОМ. Во 1944 и 1945 година непосредно учествувал во работата на комисиите поврзани со кодификацијата на македонскиот литературен јазик.
Неколку децении подоцна истиот човек јавно ќе го оспорува она во чие создавање и афирмирање самиот учествувал.
Два периода – една противречна биографија
Токму затоа животот на Венко Марковски не може едноставно да се подели на „македонски“ и „бугарски“ период без да се земат предвид настаните што стојат меѓу нив.
Меѓу Венко Марковски од АСНОМ и Венко Марковски од неговите последни децении стојат судирот Тито–Сталин, политичкиот прогон, затворите, Голи Оток, повеќегодишната изолација и конечното заминување од Југославија.
Дали токму овие искуства биле пресудни за неговата подоцнежна национална и политичка преобразба, или Марковски во Бугарија се вратил кон убедувања што ги сметал за свои вистински ставови, е прашање што историчарот мора да го разгледува внимателно. Неговата биографија овозможува различни толкувања, но фактите за неговото претходно учество во македонското национално, литературно и државно оформување остануваат документирани.
Затоа особено значајно е неговите подоцнежни изјави да се читаат паралелно со неговите дела и постапки од претходниот период.
Венко Марковски починал во Софија на 7 јануари 1988 година.
Зад себе оставил огромно книжевно дело, но и една од најпротивречните политички и национални биографии во современата македонска историја – од поет на македонски јазик, учесник во АСНОМ и непосреден учесник во неговата кодификација, преку политички затвореник на Голи Оток, до академик и истакната јавна личност во Бугарија која подоцна ја оспорувала македонската национална и јазична посебност.
Како да се оцени Венко Марковски?
Историската улога на Венко Марковски тешко може да се оцени еднострано. Неговата биографија содржи две навидум спротивставени поглавја, но и двете се дел од животот на истиот човек и ниту едното не може да се избрише поради другото.
Не може да се занемари фактот дека Марковски бил еден од раните автори на современата македонска книжевност. Уште во 1938 година ги објавил „Народни бигори“ и „Огинот“, збирки што заземаат значајно место во развојот на современата поезија на македонски јазик. Подоцна учествувал во Народноослободителната борба, бил член на Главниот штаб, учесник на Првото заседание на АСНОМ и непосредно учествувал во работата на јазичните комисии од 1944 и 1945 година за македонскиот литературен јазик, азбуката и правописот.
Исто така, не може да се премолчи ниту вториот дел од неговиот живот. По политичкиот судир со југословенската власт, затворањето и годините поминати на Голи Оток, Марковски заминал во Бугарија. Таму постепено изградил нова книжевна и јавна кариера и започнал да застапува ставови со кои ја оспорувал македонската национална и јазична посебност што во претходниот период самиот ја афирмирал.
Историјата не дозволува едниот Венко Марковски да се употреби за бришење на другиот.
Неговите подоцнежни ставови не можат да го поништат документираното учество во македонското литературно, национално и државно оформување во триесеттите и четириесеттите години. Но ниту неговиот придонес во тој период може да биде причина да се премолчи неговото подоцнежно отфрлање на македонската национална и јазична посебност.
Прашањето зошто дошло до толку длабока промена останува едно од најинтересните прашања во неговата биографија. Голи Оток, политичкиот прогон и судирот со југословенската власт несомнено претставуваат важен дел од животниот контекст во кој се случувала таа преобразба. Но без недвосмислени лични сведоштва не би било историски оправдано целата промена да се објасни само со прогонството.
Најкоректно е Венко Марковски да се набљудува во целината на неговиот живот: како поет и учесник во македонското национално и културно движење, како учесник во АСНОМ и кодификацијата на македонскиот литературен јазик, како политички затвореник и жртва на повоениот југословенски систем, но и како човек кој подоцна во Бугарија јавно застанал против дел од идеите што самиот претходно ги застапувал.
Токму во таа противречност се наоѓа историското значење на Венко Марковски – и причината неговата биографија и денес да предизвикува различни толкувања.