Константин Димитров Ципушев, познат како Коце Ципушев и со револуционерниот псевдоним Дојчин (17 април 1877 – 11 јануари 1968), бил македонски револуционер, учител и долгогодишен деец на Македонската револуционерна организација.
Неговиот животен пат опфаќа повеќе од седум децении од македонската историја – од создавањето на Организацијата и времето на Даме Груев и Гоце Делчев, преку Балканските и Првата светска војна, до поделбата на Македонија и политичките пресврти за време на Втората светска војна.
Особено место во неговата биографија заземаат речиси две децении поминати во затворите на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, односно подоцнежното Кралство Југославија.
Рани години и образование
Коце Ципушев е роден на 17 април 1877 година во Радовиш.
Основното образование го стекнал во родниот град, а во 1895 година го продолжил школувањето во Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“.
Во Солун се нашол во средина во која веќе активно дејствувала Македонската револуционерна организација. Станал член на тајниот ученички кружок, кој претставувал помошна организациска единица под раководство на Даме Груев.
На тој начин уште како млад човек непосредно се поврзал со револуционерното движење.
По завршувањето на гимназијата во 1899 година се запишал на Софискиот универзитет, каде студирал хемија.
Од 1900 до 1902 година образованието го продолжил во Женева. Таму студирал заедно со Симеон Радев и одржувал врски со македонските револуционерни кругови.
Коце Ципушев бил семејно поврзан и со еден од подоцнежните водачи на Организацијата – Тодор Александров. Се оженил со неговата сестра Екатерина Александрова.
Според зачуваните сведоштва, кум на неговата свадба бил Гоце Делчев, а Даме Груев бил близок со семејството.
Револуционерна дејност
По завршувањето на студиите Ципушев се вратил во Македонија како учител, но истовремено ја продолжил и својата револуционерна работа.
Станал раководител на револуционерниот комитет во Кочани.
Како учител и организациски деец имал можност непосредно да работи меѓу населението, да ја развива организациската мрежа и да одржува врски со другите комитети на Организацијата.
Во почетокот на 1903 година бил испратен во Костурско.
Таму бил уапсен од османлиските власти и затворен во Битола. Во затвор останал до април 1904 година, кога бил ослободен со амнестија.
Во 1905 година требало да биде назначен за учител во Битола, но османлиските власти не му дозволиле да го заземе местото.
Во март 1906 година повторно бил уапсен и четири месеци бил затворен во Куршумли ан во Скопје.
И покрај прогоните и затворањата, Ципушев продолжил да биде поврзан со Организацијата.
Учител и соработник на Тодор Александров
Во годините пред Балканските војни продолжил со просветната работа.
Во учебната 1911/1912 година бил учител во Скопското педагошко училиште.
По Втората балканска војна и новата поделба на Македонија во 1913 година бил принуден да се пресели во Софија.
Од 1914 година бил претседател на Окружната постојана комисија на Струмичкиот округ.
Истовремено го раководел револуционерниот пункт во Струмица, работејќи според директивите на Тодор Александров.
Тоа покажува дека врската меѓу Ципушев и Александров не била само семејна. Ципушев бил вклучен и во организациските активности поврзани со револуционерното движење во овој период.
По Првата светска војна – апсење и смртна пресуда
Најтешкиот период во животот на Коце Ципушев започнал по завршувањето на Првата светска војна.
Со повторното воспоставување на српската власт во Вардарска Македонија, започнале апсења и прогони на лица поврзани со македонското револуционерно движење.
Во 1918 година Ципушев бил уапсен и предаден на српските власти.
Бил обвинет поради својата долгогодишна револуционерна и политичка активност.
На судењето бил осуден на смрт.
Подоцна смртната пресуда била заменета со дваесетгодишна затворска казна.
Следувале речиси две децении зад решетки.
Долгогодишен политички затвореник
Ципушев поминал околу деветнаесет години во затвор.
Тој период претставува еден од најдраматичните делови од неговиот живот. Човек кој уште од младоста бил дел од револуционерното движење и бил современик на Даме Груев, Гоце Делчев и другите дејци од првата генерација на Организацијата, најголемиот дел од меѓувоениот период го поминал лишен од слобода.
На слобода излегол во 1937 година.
По речиси две децении затвор заминал во Софија.
Враќањето во Македонија во 1941 година
По промената на власта во Вардарска Македонија во април 1941 година, Коце Ципушев повторно се вратил во Македонија.
Неговото враќање било проследено со јавно пречекување.
Зачувана е позната фотографија на која група млади луѓе го носат Ципушев на раце при неговото враќање во Скопје во 1941 година.
Фотографијата е особено впечатлива ако се има предвид дека станувало збор за човек кој претходно поминал речиси дваесет години во затвор.
Во текот на воените години Ципушев бил активен во Илинденската организација и во општествениот живот. Бил потпретседател на Радовишкото друштво на Илинденската организација, а извесен период бил и кмет на Подареш.
Неговиот однос кон бугарската власт во Македонија во периодот 1941–1944 година подоцна станал предмет на различни и спротивставени историски толкувања. Во дел од македонската историографија неговата активност во овој период е оценувана како соработка со бугарската окупациска власт, додека во бугарската историографија неговото враќање се претставува како продолжување на неговите претходни национални и политички определби.
По 1944 година
Со завршувањето на Втората светска војна Ципушев повторно ја напуштил Македонија и останал да живее во Бугарија.
Последните децении од животот ги поминал во Софија.
И покрај долгогодишните затворања и политичките пресврти што ги преживеал, тој останал активен во зачувувањето на спомените за револуционерното движење и за неговите соборци.
Особено значајни се неговите сведоштва за Даме Груев, Гоце Делчев, Мише Развигоров, Тодор Александров и други личности кои лично ги познавал.
Спомените на Коце Ципушев
Коце Ципушев оставил и мемоарски сведоштва за своето учество во македонското револуционерно движење.
Неговите спомени биле запишани во 1940 година, повеќе од четири децении по неговото пристапување кон Организацијата.
Поради тоа тие треба да се читаат како мемоарски извор – сведоштво на непосреден учесник запишано многу години по настаните.
Сепак, тие содржат значајни податоци за раните години на Организацијата, за нејзините дејци и особено за револуционерната активност во источните делови на Македонија.
Коце Ципушев починал на 11 јануари 1968 година во Софија, на 90-годишна возраст.
Хронологија
17 април 1877 – Роден во Радовиш.
1895 – Продолжува со школувањето во Солунската машка гимназија и се вклучува во тајниот ученички револуционерен кружок.
1899 – Се запишува на Софискиот универзитет, на студии по хемија.
1900–1902 – Го продолжува образованието во Женева.
По студиите – Се враќа во Македонија и станува раководител на револуционерниот комитет во Кочани.
1903 – Заминува во Костурско и е уапсен од османлиските власти.
1903–1904 – Затворен во Битола.
1906 – Повторно уапсен и четири месеци затворен во Куршумли ан во Скопје.
1911/1912 – Учител во Скопското педагошко училиште.
1913 – По Втората балканска војна се преселува во Софија.
1914 – Претседател на Окружната постојана комисија на Струмичкиот округ и раководител на револуционерниот пункт во Струмица.
1918 – Уапсен по завршувањето на Првата светска војна.
По 1918 – Осуден на смрт; пресудата подоцна е заменета со 20 години затвор.
1937 – По речиси деветнаесет години затвор излегува на слобода.
1940 – Ги запишува своите спомени.
1941 – Се враќа во Македонија и е јавно пречекан во Скопје.
1941–1944 – Активен во Илинденската организација и во јавниот живот.
1944 – Повторно заминува во Бугарија.
11 јануари 1968 – Починува во Софија.
Историско значење
Коце Ципушев е една од личностите преку чиј живот може да се проследи речиси целиот пат на македонското револуционерно движење од крајот на XIX до средината на XX век.
Како млад човек бил поврзан со организациската мрежа на Даме Груев, а подоцна соработувал со Тодор Александров. Бил учител, раководител на револуционерен комитет и организациски деец, но истовремено повеќепати бил апсен и затворан.
Особено место во неговата биографија има периодот по Првата светска војна. Смртната пресуда, нејзиното заменување со дваесетгодишна затворска казна и речиси деветнаесетте години поминати во затвор го прават Ципушев еден од најдолгогодишните политички затвореници меѓу дејците на македонското револуционерно движење.
Неговата биографија истовремено ги одразува и сложените национални и политички поделби што ја следеле Македонија во првата половина на XX век. Особено неговата дејност во периодот 1941–1944 година денес е предмет на различни историски толкувања и затоа треба да се разгледува во контекстот на времето и врз основа на документите.
Како непосреден современик на неколку генерации револуционери, Коце Ципушев оставил и вредни мемоарски сведоштва. Неговиот живот – од ученичкиот револуционерен кружок во Солун, преку затворите, до враќањето во Македонија во 1941 година – претставува сведоштво за една долга и исклучително бурна епоха од македонската историја.