Христо Шалдев – Лефтер (25 декември 1876 – 2 февруари 1962) бил македонски револуционер, општественик, учител и публицист, учесник во македонското револуционерно движење и Илинденското востание. Неговиот животен пат е поврзан со Гуменџе, Солун, Цариград, Русија и Софија, а зад себе оставил и значајна публицистичка и мемоарска дејност.
Рани години и образование
Христо Шалдев е роден на 25 декември 1876 година во Гуменџе, во Солунскиот вилает на Османлиското Царство.
Потекнувал од познатото гуменџиско семејство Шалдеви. Неговиот дедо Христо Шалдев бил активен во борбата за црковна независност и поради својата дејност повеќепати бил затворан во Ениџе Вардар и Солун.
Основното образование младиот Христо го започнал во родното место, а школувањето го продолжил во Солун.
Подоцна бил испратен во Цариградската духовна семинарија. Токму престојот во Цариград имал големо значење за неговото политичко и револуционерно оформување.
На 17 август 1895 година, преку учителот Григор Мокрев, Шалдев бил воведен во Македонската револуционерна организација.
Цариград и почетоците на револуционерната дејност
Во Цариградската духовна семинарија Шалдев се поврзал со други млади луѓе заинтересирани за револуционерното движење.
Заедно со Христо Манчев, Спас Цветков, Милан Јорданов и Петар Каркалашев Делев создале револуционерна група и библиотека. Во неа биле собирани и читани дела од Христо Ботев, Љубен Каравелов, Иван Вазов и други автори.
Шалдев учествувал и во издавањето на весникот „Бунтовник“, преку кој меѓу младите се ширеле револуционерни и националноослободителни идеи.
Во овој период неговата активност веќе не била само просветна. Тој воспоставувал врски со дејци на Организацијата и постепено станувал активен учесник во македонското револуционерно движење.
Русија и македонските студентски организации
Шалдев го продолжил своето образование во Русија. Се школувал во духовната семинарија во Полтава, а потоа на Духовната академија во Санкт Петербург.
Неговиот престој во Русија претставува еден од најинтересните периоди од неговиот живот.
Меѓу македонските студенти во Санкт Петербург во тоа време постоела жива политичка и национална активност. Се формирале здруженија, се воделе расправи за иднината на Македонија и се настојувало македонското прашање да биде претставено пред руската јавност.
Шалдев бил член, секретар, а подоцна и претседател на Тајниот македонско-одрински кружок во Санкт Петербург.
На 28 октомври 1902 година бил меѓу основачите на Македонското научно-литературно другарство во Санкт Петербург.
Меѓутоа, во рамките на македонската студентска средина во Русија се појавиле и сериозни идејни несогласувања.
Шалдев не ги прифаќал сите погледи што се развивале во Македонското научно-литературно другарство и влегол во судир со кругот околу Димитрија Чуповски. Несогласувањата биле поврзани со различните сфаќања за македонското национално прашање и за насоката во која требало да се развива македонското движење.
Илинденското востание
И покрај школувањето во Русија, Шалдев останал поврзан со револуционерното движење во Македонија.
Во 1903 година се вклучил во настаните поврзани со Илинденското востание и учествувал во востаничката борба.
Со тоа неговата револуционерна активност не останала само во студентските и политичките кругови надвор од Македонија. Тој непосредно се вклучил во борбата на Организацијата во еден од најзначајните периоди од нејзината историја.
По задушувањето на востанието повторно се посветил на образованието и на општествената и организациската работа.
Учителска и општествена дејност
По завршувањето на Духовната академија во Санкт Петербург, Шалдев работел како учител и продолжил активно да учествува во македонските организации.
Неговата дејност во следните децении била поврзана со просветата, македонските емигрантски организации и публицистиката.
По Првата светска војна бил активен во средините на македонската емиграција во Бугарија и останал поврзан со дејците на ВМРО.
Во периодот 1924–1925 година бил уредник на весникот „Илинден“, а од 1934 до 1936 година учествувал во уредувањето на списанието „Илустрација Илинден“.
Преку овие изданија биле објавувани спомени, документи и текстови за македонското револуционерно движење и за Илинденското востание.
Шалдев бил и автор на повеќе историски, публицистички и мемоарски текстови.
Меѓу неговите трудови се издвојуваат текстовите посветени на родното Гуменџе, на Прилеп и на македонското прашање, како и книгата „Македонија и копнежот по слобода“.
Спомените на Христо Шалдев
Особено значајни за историјата на македонското револуционерно движење се неговите спомени.
Шалдев ги завршил своите мемоари во 1947 година. Ракописот содржел повеќе од 300 страници и опфаќал голем дел од неговиот живот и дејност, како и неговите средби и односи со повеќе истакнати личности од македонското револуционерно движење.
Во нив оставил сведоштва за студентското движење во Санкт Петербург, за македонските организации, како и спомени за Тодор Александров, Иван Михајлов и други дејци.
Целокупниот ракопис долго време не бил објавен. Во 1993 година неговиот син Илија Шалдев во Австралија објавил избор од спомените на англиски јазик.
Последни години
Во последните децении од животот Христо Шалдев продолжил да пишува и да се занимава со прашања поврзани со историјата на Македонија и македонското револуционерно движење.
Неговите политички и национални погледи во текот на животот биле јасно определени и понекогаш го доведувале во остри идејни судири со други македонски дејци, особено со кругот околу Димитрија Чуповски.
Христо Шалдев починал на 2 февруари 1962 година во Софија, на 85-годишна возраст.
Хронологија
25 декември 1876 – Роден во Гуменџе.
17 август 1895 – Воведен во Македонската револуционерна организација.
1895–1899 – Се школува и развива револуционерна дејност во Цариград.
1899 – Заминува во Русија за продолжување на образованието.
1901–1905 – Студира на Духовната академија во Санкт Петербург.
28 октомври 1902 – Учествува во основањето на Македонското научно-литературно другарство во Санкт Петербург.
1903 – Учествува во Илинденското востание.
1924–1925 – Уредник на весникот „Илинден“.
1934–1936 – Учествува во уредувањето на „Илустрација Илинден“.
1947 – Го завршува обемниот ракопис на своите спомени.
2 февруари 1962 – Починува во Софија.
Историско значење
Христо Шалдев припаѓа на онаа генерација македонски револуционери чија дејност се одвивала не само во Македонија, туку и во големите центри на македонската емиграција и студентското движење.
Неговото учество во Организацијата, активноста меѓу македонските студенти во Русија и учеството во Илинденското востание го прават непосреден сведок и учесник во неколку значајни фази од македонското револуционерно движење.
Истовремено, неговите судири со Димитрија Чуповски и Македонското научно-литературно другарство покажуваат дека меѓу самите македонски дејци постоеле различни погледи за националното прашање и иднината на Македонија.
Дополнително значење има неговата публицистичка и мемоарска работа. Преку своите текстови и спомени Шалдев оставил сведоштва за личности и настани на кои самиот бил современик и учесник.
Затоа Христо Шалдев останува значаен не само како револуционер и илинденец, туку и како еден од хроничарите на генерацијата на македонското револуционерно движење од крајот на XIX и првата половина на XX век.