Првото заседание на АСНОМ
На 2 август 1944 година, на Илинден, во манастирот „Св. Прохор Пчински“ било одржано Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија – АСНОМ. Во услови кога Втората светска војна сè уште траела, на заседанието биле поставени институционалните и државноправните основи на современата македонска држава.
Изборот на Илинден за ден на заседанието имал силно историско и симболично значење. Новата генерација ја поврзувала својата борба со Илинденското востание од 1903 година и со повеќедецениската борба на македонското револуционерно движење.
Таа врска меѓу двата Илиндена најсилно ја олицетворувал Панко Брашнаров – стар револуционер од илинденската генерација, кој како најстар народен претставник го отворил заседанието. Во својот свечен говор тој се повикал на Илинден од 1903 година и на жртвите на претходните генерации, а создавањето на македонската држава го претставил како остварување на долгогодишната борба за слобода.
Народните претставници
На Првото заседание биле повикани народни претставници избрани во текот на подготовките за свикување на АСНОМ. Поради воените услови, сите избрани претставници не успеале да присуствуваат во „Св. Прохор Пчински“.
Меѓу учесниците се наоѓале личности од различни генерации на македонското политичко и револуционерно движење – од стари илинденци до припадници на Народноослободителната борба. Токму присуството на луѓе како Панко Брашнаров и Павел Шатев создавало непосредна историска врска меѓу старото македонско револуционерно движење и новата државност што се создавала во 1944 година.
На заседанието присуствувале и претставници на Народноослободителното движење на Југославија, како и претставници на сојузничките воени мисии.
Президиумот на АСНОМ
На заседанието бил избран Президиумот на АСНОМ, кој меѓу заседанијата ја вршел функцијата на највисок орган на македонската власт.
За претседател бил избран Методија Андонов-Ченто, за прв потпретседател Панко Брашнаров, а за втор потпретседател Емануел Чучков. За секретари биле избрани Љубомир Арсов и д-р Владимир Полежиновски.
Членови на Президиумот биле и: Венко Марковски, Цветко Узуновски, Богоја Фотев, Михаило Апостолски, Страхил Гигов, Петар Пирузе, Кирил Петрушев, Јован Ѓоргов, Епаминонда Поп Андонов, Генадие Лешков, Ќемал Аголи, Лазар Соколов, Вера Ацева, Хасан Камбер, Ацо Петровски, Младен Георгиев-Челопечки и Лилјана Чаловска.
Одлуките на АСНОМ
Првото заседание не било само свечен собир. На него биле донесени повеќе акти со кои се поставувале основите на новата македонска државност и нејзините институции.
АСНОМ бил конституиран како врховно законодавно и извршно народно претставничко тело. Македонскиот јазик бил прогласен за службен јазик во македонската држава, а 2 август – Илинден – бил прогласен за народен и државен празник.
Од особено значење била Декларацијата за основните права на граѓанинот на демократска Македонија, со која биле прокламирани еднаквоста на граѓаните пред законите, слободата на вероисповедта, совеста, говорот, печатот, собирањето и здружувањето, како и други основни граѓански права.
Со овие и со другите решенија АСНОМ започнал да ја создава правната и институционалната рамка на македонската држава.
Манифестот на Првото заседание
Еден од најзначајните документи бил Манифестот на АСНОМ до македонскиот народ.
Во него создавањето на македонската држава било претставено како остварување на долгогодишните стремежи на македонскиот народ. Истовремено бил упатен повик за продолжување на антифашистичката борба и било нагласено рамноправното место на Македонија во новата федеративна Југославија.
Манифестот се обраќал и кон Македонците надвор од Вардарскиот дел на Македонија, поради што претставува важен документ и за разбирањето на тогашните погледи кон македонското национално прашање.
[ОВДЕ ЛИНК КОН ПОСЕБНИОТ НАПИС: „Манифестот на АСНОМ – 2 август 1944 година“]
Говорите на Првото заседание
Покрај донесените одлуки и декларации, важен дел од историското сведоштво за заседанието претставуваат говорите на неговите учесници.
Особено место има свечениот говор на Панко Брашнаров, со кој било отворено заседанието. Брашнаров зборувал како човек кој лично ја преживеал илинденската епоха и кој четири децении подоцна присуствувал на создавањето на македонската држава.
Неговото поврзување на 1903 и 1944 година претставува една од најсилните симболички пораки на Првото заседание.
[ОВДЕ ЛИНК: „Панко Брашнаров и АСНОМ – од Илинден 1903 до создавањето на македонската држава“]
Во документите од заседанието се сочувани и други говори и обраќања. Поголемите и историски позначајните од нив можат да се обработуваат како посебни документарни написи, со оригиналниот текст и со објаснување на околностите во кои биле изговорени.
Од револуционерно движење кон државност
Првото заседание на АСНОМ претставува пресвртница во македонската историја. Борбата што со децении се водела преку револуционерни организации, востанија, политички движења и вооружена борба во 1944 година добила институционална и државноправна форма.
Но АСНОМ не означувал дека со создавањето на македонската држава биле разрешени сите прашања што го придружувале македонското револуционерно движење.
Во годините непосредно по ослободувањето повторно ќе се отворат прашањата за положбата на Македонија во југословенската федерација, за Пиринска и Егејска Македонија и за обединувањето на Македонија. Токму околу дел од овие прашања некои од учесниците во создавањето на новата држава подоцна ќе дојдат во судир со новата власт.
Судбините на Методија Андонов-Ченто, Панко Брашнаров, Павел Шатев, Алеко Мартулков и други покажуваат дека периодот по АСНОМ бил исполнет со сложени политички судири и различни погледи за иднината на Македонија.
Затоа Првото заседание на АСНОМ треба да се разгледува не само како свечен чин од 2 август 1944 година, туку и како почеток на ново поглавје од македонската историја – преминот од долгогодишното револуционерно движење кон македонска државност.
Народните претставници на Првото заседание на АСНОМ
За Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија биле избрани народни претставници од различни краишта на Македонија, како и истакнати учесници во Народноослободителната борба. Изборот бил вршен според прописите на Иницијативниот одбор за свикување на АСНОМ и Упатството за избор на делегати од април 1944 година.
Според објавениот список, за Првото заседание биле избрани вкупно 112 народни претставници. Поради воените услови и тешкотиите за пристигнување до манастирот „Св. Прохор Пчински“, на заседанието успеале да присуствуваат 60 делегати или нивни ополномоштени претставници.
Во составот на избраните претставници имало револуционери од постарата генерација, учесници во Народноослободителната борба, воени раководители, политички дејци, интелектуалци, работници, земјоделци, свештеници и претставници на различните народности во Македонија.
Избрани народни претставници за Првото заседание на АСНОМ:
- Ќемал Аголи — студент по филозофија, Дебар
- Методи Андонов-Ченто — трговец, Прилеп
- Бане Андреев-Ронката — политички комесар на ГШ на НОВ и ПОМ, Велес
- Михаило Апостолски — генерал-мајор, командант на НОВ и ПОМ, Штип
- Љупчо Арсов — банкарски чиновник, Штип
- Борис Атков — чиновник, Скопје
- Вера Ацева — домаќинка, Прилеп
- Ристо Бајалцалиев — приватен чиновник, Гевгелија
- Страхил Бајовски — учител, Берово
- Димче Беловски — приватен чиновник, Штип
- Злате Билјановски — заменик-политички комесар на Третата македонска НО бригада, с. Пуста Река, Крушевско
- Јордан Блажевски — инженер-агроном, Тетово
- Мино Богданов — чиновник, Велес
- Петре Богданов-Кочко — оперски пејач, Скопје
- Илија Божиновски — чиновник, Ресен
- Атанас Бојков — командант на Струмичкиот НОПО, с. Богданци, Гевгелиско
- Панко Брашнаров — учител, Велес
- Ванчо Бурзевски — приватен чиновник, Свети Николе
- Васил Атанасов Василев — работник, Петрич
- Наум Ташков Василевски — потпоручник, заменик-командант на Третата македонска НО бригада, Ресен
- Атанас Великов — работник, Петрич
- Димитар Влахов — публицист, Кукуш
- Никола Иванов Вражалски — кандидат за адвокат, Кочани
- Александар Георгиев — градежен инженер, Гостивар
- Кирил Георгиевски — инженер-архитект, Прилеп
- Страхил Гигов — началник на Персоналното одделение на ГШ на НОВ и ПОМ, Велес
- Лазар Гиновски — земјоделец, с. Белчишта, Охридско
- Киро Глигоров — адвокат, Штип
- Боро Димитриев — воздухопловен поручник на Кралството Југославија, с. Рамно, Кумановско
- Младен Ѓорѓиев — земјоделец, с. Челопек, Кумановско
- Јован Ѓоргов — свештеник, с. Дреново, Кавадаречко
- Димитар Зафировски — журналист, Гевгелија
- Тодор Стојанов Ѕвездин — активен судски потполковник на Кралството Југославија, Скопје
- Стоилко Костов Иванов — учител, с. Ораов Дол, Велешко
- Васил Атанасков Ивановски — работник, Костур
- Георги Ивановски — учител, Ресен
- Перо Ивановски-Тиквар — работник, Прилеп
- Илија Илиевски — адвокат, Битола
- Коста Јашмаков — капетан, началник на штабот на Третата македонска НО бригада, Битола
- Лазо Калајџиев — работник, Неготино
- Васил Кара Ангелевски — земјоделец, заменик-командант на Петтата македонска НО бригада, Битола
- Мара Карбева — домаќинка, Велес
- Томо Кутурец — приватен чиновник, Крушево
- Благое Левков — адвокат, Велес
- Генадиј Илиев Лешков — земјоделец, с. Дреново, Бродско
- Душан Лукаров — работник, Скопје
- Владо Малески — студент по право, Струга
- Веселинка Малинска — приватен чиновник, Куманово
- Кирил Михајловски — учител, Виница
- Петар Стојанов Манговски — адвокат, Битола
- Димитри Манџовски — земјоделец, Костур
- Венко Марковски — поет, Скопје
- Боро Милевски — поручник, командант на Четвртата македонска НО бригада, Штип
- Тихомир Милошевски — мајор, командант на Третата македонска НО бригада, с. Битуше, Галичко
- д-р Кирил Миљовски — ветеринарен лекар, Битола
- Благоја Минов — работник, Струмица
- Мино Минов — работник, Маврово
- Никола Минчев — банкарски чиновник, Кавадарци
- Димитар Миовски — лекар во железничката болница, Скопје
- Димче Стојанов Миревски — професор, Прилеп
- д-р Никола Мицев — ветеринарен лекар-бактериолог, Кратово
- Лазо Мојсов — студент по право, Неготино
- Наум Наумовски — политички комесар на Втората македонска НО бригада, Крушево
- Мара Нацева — работничка, Куманово
- Панче Неделковски — потполковник, заменик-командант на НОВ и ПОМ, Скопје
- Тодор Ношпал — трговец, Прилеп
- Милан Костов Стефанов — земјоделец, с. Десово, Прилепско
- Никола Пеев — работник, с. Богданци, Гевгелиско
- Александар Петровски — кројач, потпретседател на Стопанската комора, Скопје
- Кирил Петрушев — типографски работник, Скопје
- Петре Пирузе — адвокат, Охрид
- д-р Владимир Полежиноски — јурист, Кичево
- Епаминонда Поп Андонов — професор, Струмица
- Славко Поп Антовски — инженер-агроном, Скопје
- Елисие Поповски — банкарски чиновник, Маврово
- Методи Поповски — поручник, командант на Втората македонска НО бригада, Прилеп
- Борис Поцков — типограф, Струмица
- Иван Радњански — земјоделец, с. Радња, Кавадаречко
- Часлав Рангеловски — шумарски инженер, Скопје
- Милева Сабо — работничка, Скопје
- Ќемал Сејфула — занаетчија, Скопје
- Асен Симитчиев — кандидат за адвокат, Скопје
- Исак Сион — приватен чиновник, Штип
- Видое Смилевски — банкарски чиновник, Гостивар
- Лазар Соколов — економист, Куманово
- Најдо Стаменин — работник, Неготино
- Благоја Стефков — работник, Куманово
- Кирил Стојанов — свештеник, Дебар
- Нафи Сулејман — земјоделец, Битола
- Иван Танев — поручник, Гевгелија
- Борис Темелков — работник, Прилеп
- Димитар Теменугов — политички комесар на Струмичкиот НОПО
- Стојан Тодоровски — приватен чиновник, Куманово
- Трајче Трајчевски — земјоделец, с. Црвена Вода, Охридско
- Злате Тренески — земјоделец, Кичево
- Јоне Колев Трпевски — работник, Ресен
- Димче Туриманџовски — мајор на НОВ и ПОМ, Кавадарци
- Цветко Узуновски — работник, с. Царев Двор, Ресенско
- Чедомир Филиповски — работник, поручник на НОВ и ПОМ, Гостивар
- Богоја Фотев — земјоделец, с. Бистрица, Битолско
- Камбер Хасан — земјоделец, с. Долни Дисан, Неготинско
- Благоја Хаџи Панзов — адвокат, Велес
- Трајко Цветанов — студент, Крива Паланка
- Тодор Петров Циповски — работник, Тетово
- Лилјана Чаловска — студентка, Битола
- Вангел Чукаловски — командант на Првата македонска НО бригада, Битола
- Кирил Петров Чаулев — студент, Охрид
- Боро Чаушев — работник, Неготино
- Емануел Чучков — директор на гимназијата во Скопје, од Штип
- Борис Чушкаров — учител, политички комесар на Третата македонска НО бригада, Куманово
- Методи Панов Џунов — земјоделец, с. Ваташа, Кавадаречко
- Јанко Шопов — техничар, Гевгелија
Дополнително кооптирани членови на АСНОМ
На 6 август 1944 година, со посебно решение на Президиумот на АСНОМ, биле дополнително кооптирани четворица народни претставници: Абдула Алија, Живко Брајковски, Васил Калајџиевски и Кирил Тошев Крстев.
Президиумот на АСНОМ
На Првото заседание на АСНОМ, на 2 август 1944 година, бил избран Президиумот на АСНОМ — највисокиот извршен орган на новосоздадената македонска државна власт. Во периодот меѓу заседанијата на АСНОМ, Президиумот вршел извршни, а по потреба и законодавни функции.
Претседател:
Методија Андонов-Ченто
Прв потпретседател:
Панко Брашнаров
Втор потпретседател:
Емануел Чучков
Секретари:
Љубомир (Љупчо) Арсов
д-р Владимир Полежиновски
Членови на Президиумот:
Венко Марковски
Цветко Узуновски
Богоја Фотев
Михаило Апостолски
Страхил Гигов
Петре Пирузе
Кирил Петрушев
Јован Ѓоргов
Епаминонда Поп Андонов
Генадие Илиев Лешков
Ќемал Аголи
Лазар Соколов
Вера Ацева
Камбер Хасан
Ацо Петровски
Младен Георгиев-Челопечки
Лилјана Чаловска
Со изборот на Президиумот, одлуките на Првото заседание добиле орган што требало практично да ја организира и раководи новата македонска државна власт. Негов претседател станал Методија Андонов-Ченто, додека Панко Брашнаров — човек од илинденската генерација и член на некогашната ВМРО — бил избран за прв потпретседател. На тој начин, во самиот врв на АСНОМ симболично се поврзувале револуционерната традиција од Илинден 1903 и создавањето на македонската државност во 1944 година.
Напомена: Овој состав не треба да се меша со подоцнежниот состав на Президиумот. На Второто заседание, во декември 1944 година, неговиот состав бил проширен и изменет.
Македонските делегати на Второто заседание на АВНОЈ
Уште пред одржувањето на Првото заседание на АСНОМ, македонското прашање било присутно во процесот на создавањето на новата југословенска федерација. На Второто заседание на АВНОЈ, одржано во Јајце на 29 ноември 1943 година, биле избрани или кооптирани вкупно 42 делегати од Македонија. Поради тешките воени услови, тие не успеале физички да присуствуваат на заседанието.
До почетокот на заседанието, по радиоврска биле пријавени седуммина избрани делегати:
Методија Андонов-Ченто
Бане Андреев
Михаило Апостолски
Димитар Влахов
Лазар Колишевски
Мара Нацева
Владо Поптомов
И покрај нивното отсуство, Верификациониот одбор на АВНОЈ ги прифатил нивните мандати. Во следните денови по радиоврска биле доставени и имињата на други избрани македонски делегати, меѓу кои Љупчо Арсов, Вера Ацева, Страхил Гигов, Киро Глигоров, Кузман Јосифовски, Венко Марковски, Петре Пирузе, Цветко Узуновски и други.
Особено значајно е присуството меѓу првично прифатените имиња на Димитар Влахов, потекнувајќи од Егејска Македонија, и Владо Поптомов, од Пиринска Македонија. Тоа покажува дека македонското прашање во овој период не било разгледувано само во рамките на Вардарска Македонија.
Одлуките на Второто заседание на АВНОЈ ја поставиле основата за федеративното преуредување на Југославија. Неколку месеци подоцна, со Првото заседание на АСНОМ на 2 август 1944 година, македонската државност добила сопствен институционален израз во рамките на новата федерација.
Напомена : Во достапниот енциклопедиски извор се наведува дека биле избрани или кооптирани вкупно 42 делегати, но не се идентификувани по име сите 42.
Манифестот на АСНОМ до македонскиот народ
Еден од најзначајните документи донесени на Првото заседание на АСНОМ бил Манифестот на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија до македонскиот народ.
Манифестот бил упатен до македонскиот народ во еден од пресудните моменти од Втората светска војна, кога со одлуките на АСНОМ се поставувале темелите на македонската државност. Во него не се зборува само за борбата против фашистичкиот окупатор, туку и за историската борба на македонскиот народ, неговото национално ослободување и иднината на Македонија.
Особено место во Манифестот зазема повикувањето на претходните генерации од македонското револуционерно движење. Новата борба се претставува како продолжение на долгогодишната борба за слобода, при што се поврзуваат Илинденското востание од 1903 година и АСНОМ од 1944 година.
Манифестот истовремено претставувал повик до населението да се вклучи во Народноослободителната борба и во изградбата на новата македонска држава.
Македонија и македонскиот народ
Од особено историско значење е начинот на кој во документот се поставува македонското национално прашање. АСНОМ го прогласува создавањето на македонската држава како остварување на долгогодишните стремежи на македонскиот народ, но истовремено прашањето за Македонија го разгледува и пошироко од границите на тогашната Вардарска Македонија.
Во документите и говорите од овој период постојано се среќава мислата за Македонците од Вардарска, Пиринска и Егејска Македонија, како и надежта дека националното прашање на македонскиот народ во иднина ќе добие целосно решение.
Овој дел е особено важен затоа што покажува дека на Првото заседание на АСНОМ не се разгледувало само непосредното организирање на власта на ослободената територија, туку се изнесувале и пошироки погледи за иднината на Македонија.
Историското значење на Манифестот
Манифестот треба да се чита заедно со другите одлуки на Првото заседание на АСНОМ. Со нив македонскиот јазик бил прогласен за службен јазик на македонската држава, биле поставени основите на нејзините институции и биле утврдени основните граѓански и национални права.
Затоа Манифестот не претставува само воен или политички повик. Тој е еден од документите преку кои раководството на АСНОМ ја објаснило пред народот смислата на создавањето на македонската држава, нејзината врска со претходната револуционерна борба и погледот кон иднината.
Манифестот на АСНОМ
Еден од најзначајните документи усвоени на Првото заседание бил Манифестот на АСНОМ до македонскиот народ. Во него АСНОМ го објавува создавањето на македонската држава како резултат на долгогодишната борба на македонскиот народ и повикува на продолжување на Народноослободителната борба до конечното ослободување.
Манифестот има особено значење и за разбирањето на тогашното македонско национално прашање, бидејќи се обраќа и кон Македонците надвор од Вардарска Македонија и ги изразува тогашните погледи и стремежи за иднината на Македонија.
→ Манифест на АСНОМ до македонскиот народ – 2 август 1944 година
Позначајни говори на Првото заседание на АСНОМ
На Првото заседание на АСНОМ биле одржани повеќе говори во кои учесниците се осврнале на историската борба на македонскиот народ, Народноослободителната борба, создавањето на македонската држава и нејзината иднина.
Меѓу нив посебно место има говорот на Панко Брашнаров, кој како учесник во Илинденското востание од 1903 година и прв потпретседател на Президиумот на АСНОМ претставувал непосредна врска меѓу илинденската револуционерна генерација и создавањето на македонската држава во 1944 година.
Во својот говор Брашнаров се навратил на Илинденското востание и Крушевската Република, на жртвите на претходните генерации и на продолжувањето на борбата во Народноослободителното движење. Токму затоа неговото обраќање претставува едно од највпечатливите сведоштва од заседанието.
→ Панко Брашнаров и АСНОМ – од Илинден 1903 до создавањето на македонската држава
Методија Андонов-Ченто – претседателот на АСНОМ
Посебно место во историјата на АСНОМ му припаѓа на Методија Андонов-Ченто, избран за претседател на Президиумот на Првото заседание. Како прв човек на новата македонска државна власт, Ченто во текот на 1944 и 1945 година учествувал во нејзиното институционално оформување и застапувал ставови за положбата и интересите на Македонија во новата југословенска федерација.
Набргу, меѓутоа, неговите погледи дошле во судир со политиката на новото раководство. Несогласувањата околу положбата на Македонија во федерацијата, нејзината самостојност во одлучувањето и македонското национално прашање постепено довеле до негово политичко отстранување. Во 1946 година Ченто бил уапсен, суден и осуден на долгогодишна затворска казна.
Така првиот претседател на Президиумот на АСНОМ, само две години по создавањето на македонската држава во чие оформување имал една од најистакнатите улоги, се нашол во затвор. Неговата судбина претставува еден од најзначајните примери за политичките судири и пресметки што следувале во Македонија во првите повоени години.
→ Методија Андонов-Ченто – од претседател на АСНОМ до политичкиот прогон