Во периодот помеѓу основањето на Организацијата во 1893 година и избувнувањето на Балканските војни во 1912 година, на територијата на Македонија се соочиле два потполно спротивставени системи. Од една страна бил официјалниот, репресивен административен апарат на Отоманското Царство поделен на вилаети, а од друга страна – тајната, паралелна револуционерна држава на ТМОРО / ВМОРО организирана во воено-административни окрузи и реони.
Оваа паралелна структура со сопствена тајна полиција, reволуционерни судови, курирски пошти и редовни вооружени сили (чети) овозможила Организацијата целосно да ја истисне турската цивилна власт од македонските села.
Отоманскиот административен апарат: Вилаети и Санџаци
Со цел да го спречи националното и географското обединување на Македонците, отоманската власт намерно ги кроела административните граници така што историско-географскиот регион Македонија бил вештачки распарчен главно помеѓу три вилаети:
- Битолски вилает (Manastır Vilayeti): Ја опфаќал цела Југозападна и Западна Македонија. Главен административен центар била Битола, а клучни санџаци биле Битолскиот и Дебарскиот (со околиите Битола, Прилеп, Охрид, Кичево, Ресен, Лерин и Костур).
- Солунски вилает (Selanik Vilayeti): Ја контролирал Јужна, Централна и Источна Македонија. Го опфаќал Солунскиот, Серскиот и Драмскиот санџак. Ова била економски најразвиената област каде што во 1893 година се раѓа јадрото на македонската револуционерна мисла.
- Косовски / Скопски вилает (Kosova Vilayeti): Иако формално се нарекувал Косовски, неговото седиште било во Скопје и ја покривал цела Северна и Североисточна Македонија преку Скопскиот санџак (околиите Скопје, Куманово, Тетово, Гостивар, Крива Паланка, Штип, Кочани и Кратово).
Револуционерната држава на ВМОРО: Окрузи, војводи и востанички сили
Наспроти официјалните турски граници, Централниот комитет на Организацијата ја поделил територијата на оперативни револуционерни окрузи. Секој округ имал своја внатрешна поделба на реони (околии), раководени од реонски (околиски) војводи кои командувале со постојани чети, селска милиција и востанички одреди.
I. Битолски револуционерен округ
Ова бил економски и стратешки најдобро организираниот, највооружениот и најмасовниот округ, кој поради својата географска оддалеченост од соседните држави имал најголема автентична самостојност. За време на Илинденското востание во 1903 година, во овој округ дејствувале над 4.500 организирани и вооружени востаници.
- Главен востанички штаб (1903): Даме Груев, Борис Сарафов и Атанас Лозанчев.
- Крушевски реон: Раководен од Никола Карев. Војводи на востаничките одреди (околу 750 востаници) биле Питу Гули, Иван Наумов Алабакот, Андреја Димов, Ѓорѓи Стојанов.
- Костурски реон: Околу 1.000 востаници под команда на реонските војводи Васил Чакаларов, Лазар Поп Трајков, Пандо Кљашев, Митре Влаот и Иван Попов.
- Охридско-Струшки реон: Над 1.400 востаници предводени од Христо Узунов, Дејан Димитров, Тасе Христов и Смиле Војданов.
- Кичевски реон: Војводите Лука Ѓеров, Арсо Мицков и Ванчо Србаков раководеле со околу 500 востаници.
- Прилепски реон: Војводите Петар Ацев, Крсто Гермов (Шаќир) и Ѓорче Петров.
- Ресенски и Демирхисарски реон: Војводите Славејко Арсов, Веле Марков и Јордан Пиперката.
II. Солунски револуционерен округ
Овој округ ги контролирал главните економски линии по должината на реката Вардар и пристапот до Солун. За време на востанието во 1903 година, поради силното присуство на турскиот аскер, четите главно дејствувале преку герилски акции и атентати, со вкупна востаничка сила од околу 1.000 до 1.200 вооружени четници.
- Истакнати раководители и војводи: Пере Тошев, Христо Чернопеев (во поединечни периоди) и Сава Михајлов.
- Кукушки реон: Предводен од околискиот војвода Крсто Асенов.
- Ениџевардарски реон: Под апсолутна контрола на војводата Апостол Петков (Ениџевардарското сонце), кој со својата чета од околу 100-150 постојани четници и селска милиција со години водел војна против аскерот и грчките андарти во Ениџевардарското блато.
- Гевгелиски реон: Војводите Аргир Манасиев и Иван Карасулијата.
- Тиквешки реон (Кавадарци и Неготино): Локалните чети на војводата Добри Даскалов.
III. Скопски револуционерен округ
Округот покривал стратешка територија која била под постојан удар на турските потери, но и на раната српска вооружена пропаганда во северните делови. Округот имал развиена мрежа со над 800 активни четници во постојаните околиски чети пред 1903 година.
- Главен инспектор и организатор: Гоце Делчев (кој директно го организирал Четничкиот институт на овој терен).
- Окружни војводи и раководители: Ефрем Чучков, Тодор Лазаров, Петар Кушев.
- Кратовски и Кочански реон: Војводите Атанас Бабата, Никола Дечев и Крсто Лазаров Коњушки.
- Велешки реон: Четите на војводите Никола Дечев и Андон Ќосето.
- Малешевски и Радовишки реон: Војводата Христо Чернопеев и војводата Никола Жеков.
IV. Струмички револуционерен округ
Како погранична област, овој округ служел како главен канал за префрлање на оружје, литература и нови востанички сили од странство кон внатрешноста на Македонија. Постојаниот четнички состав броел околу 500–600 борци.
- Главен раководител: Христо Чернопеев (кој имал статус на врховен војвода во овој регион).
- Струмички реон: Војводата Георги Варсамев.
- Петрички и Дојрански реон: Војводите Мануш Георгиев (Петричкиот војвода) и деецот Коста Мазнејков.
V. Серски револуционерен округ
Ова бил најидеолошкиот и најкомпактниот округ на Организацијата, кој подоцна станал тврдина на македонското лево крило. На овој терен дејствувале исклучително добро обучени чети кои за време на Илинденското востание броеле околу 800–1.000 борци.
- Врховен раководител и војвода: Јане Сандански (Пиринскиот цар).
- Мелнички и Разлошки реон: Директно под команда на Јане Сандански и војводите Георги Скрижовски и Сава Михајлов.
- Неврокопски реон: Предводен од војводата Михаил Чаков.
- Драмски и Демирхисарски реон: Војводите Мирчо Кипров, Димитар Гуштанов и Илија Крчовалијата.
VI. Одрински револуционерен округ
Овој округ бил формиран со цел да го опфати македонското и тракиското население во Источна Тракија (Одринскиот вилает), кое ја споделувало истата судбина и борба за автономија. За време на Илинденско-Преображенското востание во август 1903 година, овој округ масовно кренал на оружје, мобилизирајќи околу 2.000 до 2.500 вооружени востаници кои успеале да прогласат куса слобода преку Странџанската комуна.
- Главен востанички штаб (1903): Михаил Герџиков, Лазар Маџаров и Стамат Икономов.
- Лозенградски реон: Војводата Лазар Маџаров.
- Малотрновски реон: Директно раководен од војводата Михаил Герџиков.
- Ахтополски реон: Околиските чети на војводата Димитар Халачев.
- Мустафапашански (Свиленградски) реон: Под команда на војводата Никола Калајџиев.
Споредбена табела на двата соочени система (1893–1912)
Pripazite na kôd.Е. Чучков, Т. Лазаров, А. Бабата, К. ЛазаровНад 800 четнициСолунски (Исток)IV СтрумичкиХристо Чернопеев, Мануш ГеоргиевОколу 600 четнициСолунски (Пирин)V СерскиЈане Сандански, М. Чаков, Д. ГуштановОколу 1.000 востанициОдрински вилаетVI ОдринскиМ. Герџиков, Л. Маџаров, С. ИкономовОколу 2.500 востанициЗаклучокОваа јасна поделба на окрузи докажува дека во периодот до 1912 година, Отоманската Империја ги контролирала само поголемите градски центри каде што имало воени гарнизони, додека целата рурална и планинска територија на Македонија била под суверена контрола на ВМОРО. Преку оваа совршено воспоставена мрежа, Организацијата успеала да изгради функционален национален одбранбен механизам кој кулминирал со Илинденската епопеја од 1903 година.
| Отоманска единица | Округ на ВМОРО | Главно раководство / Војводи | Воена сила (1903) |
|---|---|---|---|
| Битолски вилает | I Битолски | Д. Груев, Б. Сарафов, Н. Карев, В. Чакаларов, Х. Узунов | Над 4.500 востаници |
| Солунски вилает | II Солунски | A. Петков, К. Асенов, А. Манасиев, Д. Даскалов | Околу 1.200 чети |
| Скопски вилает | III Скопски | Е. Чучков, Т. Лазаров, А. Бабата, К. Лазаров | Над 800 четници |
| Солунски вилает (Исток) | IV Струмички | Христо Чернопеев, Мануш Георгиев | Околу 600 четници |
| Солунски вилает (Пирин) | V Серски | Јане Сандански, М. Чаков, Д. Гуштанов | Околу 1.000 востаници |
| Одрински вилает | VI Одрински | М. Герџиков, Л. Маџаров, С. Икономов | Околу 2.500 востаници |
Заклучок
Оваа јасна поделба на окрузи докажува дека во периодот до 1912 година, Отоманската Империја ги контролирала само поголемите градски центри каде што имало воени гарнизони, додека целата рурална и планинска територија на Македонија била под суверена контрола на ВМОРО. Преку оваа совршено воспоставена мрежа, Организацијата успеала да изгради функционален национален одбранбен механизам кој кулминирал со Илинденската епопеја од 1903 година.