БИЛТЕН бр. 8
на Привременото претставништво на обединетата поранешна
Внатрешна македонска револуционерна организација
19 јули 1919 год. 1919, бр. 8, Цена 1 лв.
**Потеклото на револуционерното движење во Македонија и првите чекори на солунскиот „Комитет за стекнување на политичките права на Македонија, дадени ѝ од Берлинскиот договор”.**
Македонија е планинска земја, свртена кон Белото Море. Сместена главно по текот на Вардар и по неговите бројни притоки, таа ја има среќата и несреќата да го поседува најголемото и најубавото пристаниште на Балканскиот Полуостров — Солун, кое за централните европски сили беше тоа што Цариград беше за Русија — врата кон која со волчја апетит и лисичја итрина се стремеше поранешна Австрија. Токму заради тоа на Берлинскиот конгрес намерно беше оставена историската патека меѓу Србија и Црна Гора — широка „колку да помине еден вооружен Турчин”. Но пред да тргне низ таа „патека”, Австрија требаше да се справи со Русија, која продолжуваше да ја смета Македонија за бугарска земја, а македонското прашање — за чисто бугарско, и покрај незадоволството од страна на другите балкански држави.
За да ја постигне таа своја цел, австриската дипломатија, преку договорот од 1882 година со кралот Милан, ја турна српската државна политика кон бугарското заледие на Солун, а бугарската, преку соединувањето на Источна Румелија во 1885 година, ја насочи кон заледието на Цариград, односно кон „ветената земја” на царска Русија. Следеше српско-бугарската војна и абдикацијата на Батенберг, наместо кого на бугарскиот престол се искачи најдоверливото лице на Австрија — Фердинанд, кој во најтрагичниот момент од својот политички живот, со Божјето име на уста — а на умирачки луѓе им се верува дури и без тоа — свечено призна дека триесет години бил верен на централните сили и никогаш не дејствувал спротивно на нивните интереси. А се знае каде беа вистинските интереси на овие држави: Солун и Македонија да ѝ припаднат на Австрија, во кој случај бугарската држава ќе имаше цврста поддршка на запад за да се шири колку што може на исток, без ризик за заслужната династија на Австрија.
Овој курс на бугарската политика особено јасно се покажа и во текот на Балканската, и во текот на Светската војна.
Значи, ако имало измена спрема идејата за обединување на Бугарите, првиот изменик е Фердинанд и сите оние што му лижеа стапалата и го величаа како најголем македонски патриот — звање со кое самиот тој многу сакаше да се пофали — останувајќи секогаш верен на Талејрановиот афоризам, според кој: јазикот на вистинскиот дипломат е маска на неговите вистински намери.
Страшните конфликти, кои произлегоа од умешната игра на австриската дипломатија, најмногу се разгореа во Македонија, каде што се дојде дотаму што руски конзули со камшик в рака ги терале бугарските селани да се прогласуваат за Срби! Бугарите во Македонија беа третирани како суднски негри кои, по волја на рускиот цар, требаше да ѝ бидат подарени на Србија — како казна на непослушна Бугарија, која станала опасна, во улога на авангарда на Австрија, за руските интереси кон Цариград.
На тој начин руската дипломатија сосема недвосмислено и неповратно го рушеше она што сама го создала во Сан Стефано и го запечатила со крвта на стотици илјади Руси — обединувањето на бугарското племе.
Од чисто бугарско, македонското прашање се претвори во меѓубалканско: врз Македонија ги зацврстија своите претензии не само Србите, кои немаат никаков сонародник таму, туку и Грците и Романците.
Старата — бугарска — брана против апетитите за Солун, изгризана од глодарите на австриската дипломатија, беше заменета со нова — меѓубалканска.
Токму тоа го посакуваше и Австрија, која фактички одамна беше станала балканска држава.
А македонското прашање требаше да остане *чисто македонско*.
Македонската емиграција во Бугарија дури не се обиде ни да бара нови патишта кои ќе одговараа на новата состојба во Македонија, која од ден на ден стануваше сѐ потрагична. Таа само ги стегна редовите на русофилската опозиција и зеде живо учество, како во заговорот на мајорот Панѝца, така и во оној на Миларов — кои се стремеа да направат русофилски преврат во Бугарија.
Требаше прво да се среди Бугарија, за потоа, преку неа, да се работи за Македонија! За времето не се водеше сметка.
Затоа што Санстефанскиот договор за неа остануваше свет завет, а верата во праведноста на Русија — недопрена, исто како што денешната емиграција прави вид дека верува оти политичкото евангелие на Вилсон ќе биде применето со еднаква строгост и правда и кон победниците и кон победените. Разликата е само во тоа што тогашната емиграција дејствуваше против властите, а сегашната ги поканува — од што произлегува положба многу непријатна и за властите и за емиграцијата: или дека властите ја натерале емиграцијата да се јави, па таа, слична на нивниот меморандум, а тоа не само мириса, туку дури и смрди на „алатурка” (а познато е дека и тие имаат носеви!), или пак емиграцијата ги смета бугарските министри за патки на кои им треба „авторитет” и помош од туѓ мозок — мозокот на оние кои, ако доследно ја следат сопствената логика, би требало да го обвинат за измена на својот народ не само Вашингтон, туку и неговиот голем правнук — Вилсон, пред кого — каква иронија! — се принудени да ја бранат каузата на обединувањето.
А зошто, всушност, Вилсон не ја обедини својата Америка со мајката-татковина Англија?.. Погледнете го тој Американец: едно го учи светот, а сам прави друго! Изменик со изменици! Сигурно е поткупен!..
Македонската емиграција, во својата раководна поголемина, отсекогаш го сметаше македонското прашање за чисто бугарско, и затоа, со својот став, отсекогаш само му штетеше на делото. Од тоа имаа корист само одредени водачи, кои на тој начин добиваа „патент” за широк бугарски патриотизам (Македонија е тесна за нивните амбиции!), па полесно стануваа министри, дипломати, генерали, новинари, па дури и претприемачи, трговци и слично.
Сосема поинаква мисла и поинакво дејствување се наметна кај оние кои беа непосредни сведоци на пеколната состојба во Македонија и водеа сметка за географските, етнографските, стопанските и другите особености на таа земја.
Бруталната политика на посрбување, која го негираше секое човечко достоинство кај македонските Бугари и жестоко го повредуваше нивното национално чувство, отворено поддржувана од претставниците на рускиот цар и активно помагана од владата на турскиот султан — која вештачки создаваше афери и ги фрлаше Бугарите по затвори и прогонства, им одземаше цркви и училишта — создаде во душата на тој милионски бугарски народ една трагедија, која стануваше уште пострашна имајќи предвид дека посрбувањето значеше не само денационализирање, туку и враќање на македонските Бугари под надлежност на грчката патријаршија, против која тие водеа долгогодишна крвава борба и штотуку се беа исчкорнале од нејзините вампирски канџи.
Лозунгот беше: далеку од Бугарија! Не затоа што таа беше виновна за состојбата во Македонија, туку затоа што секое подозрение за нејзино мешање можеше да ѝ наштети и на неа и на делото, кое требаше да ја задржи својата чисто внатрешна, македонска природа.
Врз тие јасни и точно определени основи се создаде првиот таен „Комитет за стекнување на политичките права на Македонија, дадени ѝ од Берлинскиот договор”, од кој подоцна се разви таканаречената Внатрешна Македонска Револуционерна Организација.
Овој комитет се формираше во Солун кон крајот на 1893 година, кога во Бугарија владееше Стамболов, познат не само по својата прогерманска/проавстриска политика кон Австрија и Турција, туку и по гонењата против Македонците заради нивниот русофилски став: тој не можеше да ја трпи ни македонската штедилница, основана од Д-р Н. Јанчев — се сомневаше дека и во неа се крие некој руски ѓавол.
Првата мисла за револуционерен отпор беше фрлена во Софија преку весникот на К. Шахов — „Глас Македонски”. Околу неа се водеше и доста жива полемика — имаше и противници. Оваа идеја ја носеше младата македонска дружина, која си го додаде и епитетот „книжевна” за да ги прикрие своите вистински намери, а тие беа: регрутирање единомисленици кои ќе заминат во Македонија и таму, на самото место, како некогаш Левски и неговите другари, да ја подготват почвата за револуционерното движење, во согласност со локалните услови. Една комисија од потесен круг подготви устав и правилник за организирање, но од нив не остана никаков материјален спомен: изгореа заедно со печатницата — во Романија, каде специјален човек ги однел.
Првите чекори на солунскиот комитет беа извонредно тешки и крајно претпазливи: самото негово име го покажува тоа — ќе се бара нешто на што великите сили веќе се согласиле, се согласила и Турција, но не го дала бидејќи не било побарано. Меѓутоа, агитацијата не можеше да почне веднаш нашироко — пред да се преземат сите мерки на претпазливост, не против турската власт (за тоа немаше потреба), туку во однос на Егзархијата, која од национална институција беше се претворила во чисто бирократско одделение на софиското надворешно министерство — засладена со калуѓерштина и лишена од секаква предвидливост, животност и творечка работа.
Просторот не ми дозволува тука да ги изнесам сите причини и размислувања поради кои, истовремено со основањето на комитетот, се отвори и силна атака против црковно-училишната политика на Егзархијата. Главната цел беше чисто извидничка: да се истакнат борбените елементи меѓу учителството и граѓанството, за подоцна да се привлечат во редовите на делото. Оваа тактика даде одлични резултати.
Егзархијата наскоро остана само со неколкумина чорбаџии околу владиците и егзархиските намесници, додека речиси целата млада интелигенција застана на страната на „сепаратистите” — така беа наречени од Егзархијата првите основачи на солунскиот комитет и сите нивни соучесници и симпатизери во земјата.