Внатрешната македонска револуционерна организација била создадена во 1893 година како тајна, внатрешна и револуционерна организација чија основна цел била политичко ослободување на Македонија. Нејзините основачи и првите раководители сметале дека населението не може да очекува слобода како подарок од големите сили или од соседните држави, туку мора самостојно да се организира и да се подготви за борба.
Во различните периоди Организацијата ги менувала името, структурата, методите и непосредните политички барања. Таа се појавувала како МРО, ТМОРО, ВМОРО, а по Првата светска војна најчесто како ВМРО. Сепак, во нејзината основа останувале неколку трајни начела: внатрешно организирање на населението, политичка автономија на Македонија, спротивставување на нејзината поделба и стремеж кон самостојно определување на нејзината иднина.
ВМРО не била политичка партија во современа смисла. Таа била револуционерно движење со тајни комитети, сопствени правила, курирски врски, вооружени чети и широка мрежа меѓу населението. Нејзината дејност ги опфаќала политичката пропаганда, образованието, собирањето средства, снабдувањето со оружје, заштитата на населението и подготовката за општо востание.
Истовремено, ВМРО не била непроменлива и целосно единствена организација. Во нејзините редови постоеле различни сфаќања за автономијата, односот кон Бугарија и другите балкански држави, времето за востание и идното уредување на Македонија. Поради тоа нејзиниот карактер и цели треба да се разгледуваат низ целиот историски развој, а не само според дејноста на еден водач или една струја.
Внатрешна организација
Едно од основните начела било Организацијата да произлегува од самата Македонија и да ја развива својата главна дејност меѓу нејзиното население.
Зборот „внатрешна“ означувал дека центарот на борбата треба да се наоѓа во земјата, а не во странските влади, дворови или емигрантски комитети. Револуционерната сила требало да се создава преку локалното население и неговите тајни структури.
Основачите биле свесни дека без помош однадвор ќе биде тешко да се обезбедат оружје, пари и дипломатска поддршка. Но тие настојувале надворешната помош да не се претвори во надворешна контрола врз движењето.
Ова начело било особено важно во односите со македонските организации во Бугарија. Внатрешната организација се судирала со оние кругови што сакале од Софија да го одредуваат времето, местото и целите на востанието.
Раководителите како Гоце Делчев и Ѓорче Петров предупредувале дека предвремено востание поттикнато однадвор може да го изложи неподготвеното население на тешки репресии.
Тајниот карактер
Во условите на Османлиското Царство отвореното политичко организирање за автономија било невозможно. Поради тоа Организацијата имала таен карактер.
Нејзините членови полагале заклетва и биле обврзани да ги чуваат организациските тајни. Месните комитети не требало да знаат повеќе отколку што било неопходно за нивната работа.
Тајноста овозможувала создавање мрежа во градовите и селата без власта веднаш да ја открие целата организациска структура.
Истовремено, тајниот карактер создавал и голема власт на раководството над членовите. Нарушувањето на дисциплината, откривањето информации и соработката со властите се сметале за тешки престапи.
Во одделни периоди Организацијата применувала строги казни, вклучително и смртни пресуди. Овие методи биле оправдувани со условите на илегалната борба, но предизвикувале и злоупотреби, лични пресметки и страв кај населението.
Револуционерниот карактер
ВМРО не очекувала дека Османлиското Царство доброволно ќе ѝ даде политичка автономија на Македонија.
Петициите, дипломатските барања и ограничените реформи можеле привремено да ја подобрат положбата, но не ја отстранувале основната причина за незадоволството — немањето сопствена политичка управа.
Поради тоа Организацијата се определила за револуционерна борба.
Револуцијата не била замислувана само како вооружен судир. Пред востанието требало да се изгради политички свесно и добро организирано население.
Организацијата создавала комитети, училишта, курирски врски, складишта за оружје и систем за собирање средства. Таа подготвувала луѓе што во погоден момент би можеле да ја преземат локалната власт.
Вооруженото востание било гледано како завршна етапа на долготрајната организациска работа, а не како изолиран напад на неколку чети.
Политичката автономија
Во уставите и програмските документи како основна цел била истакнувана политичката автономија на Македонија, а во одредени периоди и на Одринско.
Автономијата значела создавање посебна политичка и управна единица во рамките на Османлиското Царство, со сопствени институции и широка самоуправа.
Таквото решение требало да овозможи различните народности и верски заедници да живеат под заедничка власт, без Македонија да биде поделена меѓу соседните држави.
За дел од дејците автономијата била непосредна и реално достижна цел. Тие сметале дека во тогашните меѓународни услови не може веднаш да се бара целосна независност.
За други, автономијата била чекор кон идно целосно осамостојување. Постоеле и дејци што во неа гледале можен пат кон подоцнежно обединување со Бугарија.
Поради тоа автономистичката програма не била секогаш толкувана на ист начин. Сепак, нејзината непосредна политичка смисла била зачувување на Македонија како целина и спречување на нејзината поделба.
Спротивставување на поделбата
Една од основните цели на Организацијата била Македонија да не биде поделена меѓу соседните држави.
Во нејзините програмски документи се изразувало противење на стремежите која било држава да ја завладее целата област или одделни нејзини делови.
Србија, Грција и Бугарија развивале свои национални, црковни, образовни и вооружени политики во Македонија. Секоја од нив настојувала да докаже дека населението и територијата ѝ припаѓаат.
Внатрешната организација сметала дека таквото натпреварување ги дели жителите и ја претвора Македонија во поле на судир меѓу туѓи државни интереси.
Затоа политичката автономија била гледана и како заштита од поделба.
Балканските војни во 1912 и 1913 година го оствариле токму она од што раководителите стравувале. Османлиската власт била отстранета, но Македонија била поделена меѓу Србија, Грција и Бугарија.
По тој настан обединувањето на поделените делови станало главно барање на обновената ВМРО.
Македонија како една политичка целина
За Организацијата Македонија претставувала географска, стопанска и политичка целина.
Различните области биле поврзани со трговски патишта, семејни врски, заеднички пазари, црковни и образовни установи и долготрајно движење на населението.
Новите државни граници воспоставени во 1913 година ги прекинале овие врски.
Луѓето што претходно се движеле меѓу Штип, Солун, Битола, Сер, Скопје, Костур и Горна Џумаја се нашле во различни држави.
Обновената ВМРО ја отфрлала оваа состојба и барала повторно обединување на Вардарска, Егејска и Пиринска Македонија.
Во меѓувоениот период формулацијата за автономија постепено се дополнувала или заменувала со барањето за независна Македонија.
Односот кон народностите
Во програмските документи на Организацијата било истакнувано дека во борбата можат да учествуваат незадоволни жители без разлика на нивната народност и вера.
Ова начело произлегувало од разновидниот состав на Македонија. Во неа живееле Македонци, Турци, Албанци, Власи, Евреи, Грци, Роми и други заедници.
Создавањето автономна политичка единица барало нивно обединување околу заеднички политички интерес, а не околу исклучиво етничка програма.
Организацијата се обидувала да ги привлече сите што биле незадоволни од османлиската власт и од мешањето на соседните држави.
Во практиката, најголемиот дел од нејзиното членство произлегувал од словенското христијанско население и од средините поврзани со Егзархијата. Припадници на други заедници се вклучувале во помал број.
Затоа треба да се разликува програмското начело за рамноправност од реалниот состав и практичното дејствување на Организацијата.
„Македонија за Македонците“
Паролата „Македонија за Македонците“ го изразувала барањето судбината на земјата да не ја определуваат соседните влади, туку нејзиното население.
Таа не означувала Македонија само за една етничка или верска група, туку политичка татковина на сите нејзини жители.
Во неа била содржана и идејата дека ослободувањето не треба да доведе до замена на една туѓа власт со друга.
Организацијата настојувала да создаде внатрешна политичка сила што ќе може самостојно да настапува пред европските држави.
Меѓутоа, паролата во различни периоди била различно толкувана и користена. Одделни струи ѝ давале автономистичка, федералистичка, национална или независна содржина.
Односот кон соседните држави
ВМРО настојувала да ја зачува својата самостојност, но постојано била под влијание на балканските држави и нивните политики.
Најсложен бил односот со Бугарија. Таму се наоѓале голем број македонски емигранти, се собирале средства и се набавувало оружје. Многу револуционери се школувале или живееле во Бугарија.
Но Организацијата често се судирала со бугарските влади и со Врховниот македонски комитет околу прашањето кој треба да раководи со борбата.
Внатрешните раководители не сакале востанието да се употреби како средство за непосредно присоединување на Македонија кон Бугарија или за остварување на бугарски државни интереси.
Односите со Србија и Грција биле главно непријателски поради нивните национални пропаганди и подоцнежното владеење во Вардарска и Егејска Македонија.
По поделбата од 1913 година ВМРО ги сметала југословенската и грчката власт за главни противници на обединувањето.
Односот кон големите сили
Македонското прашање било тесно поврзано со интересите на големите европски сили.
Русија, Австро-Унгарија, Велика Британија, Франција, Германија и Италија имале свои интереси на Балканот.
Организацијата испраќала меморандуми, одржувала контакти со странски новинари и се обидувала да ја запознае европската јавност со положбата во Македонија.
Но нејзините водачи знаеле дека големите сили најчесто дејствуваат според сопствените интереси, а не според потребите на населението.
Поради тоа главната надеж била насочена кон внатрешната организација и сопствената сила.
Сепак, ВМРО постојано настојувала да ги искористи меѓународните кризи и судири како можност македонското прашање повторно да биде поставено.
Организацијата и населението
Организацијата не можела да постои без поддршка од населението.
Селаните и граѓаните обезбедувале храна, засолништа, курири, информации, пари и борци.
Учителите, свештениците и трговците често биле меѓу најважните организатори на локално ниво.
Во некои краишта населението доброволно ја поддржувало ВМРО поради незадоволството од власта и надежта за политичко ослободување.
Во други случаи помошта била обезбедувана под организациски притисок. Се собирале задолжителни прилози, а лицата што одбивале да соработуваат можеле да бидат обвинети за предавство.
Оттука, односот меѓу Организацијата и населението не бил секогаш едноставен. ВМРО била и израз на вистинска народна поддршка и сила што барала строга послушност.
Комитетската мрежа
Основата на Организацијата ја сочинувале месните комитети.
Тие биле поврзани во околиски, окружни и централни структури. На врвот се наоѓал Централниот комитет, а во одделни периоди биле создадени и задгранични претставништва.
Комитетите собирале членарина, набавувале оружје, организирале курири и ја следеле состојбата во својата област.
Во случај на вооружен судир тие требало да обезбедат луѓе, храна, засолништа и врски за четите.
Силата на ВМРО не се состоела само во бројот на вооружени борци, туку во можноста тие да се потпрат врз широка тајна мрежа.
Четничкиот институт
Четите биле вооружен дел на Организацијата.
Нивната задача не била само да се борат со османлиската војска. Тие ги посетувале селата, ги обновувале комитетите, го заштитувале населението, казнувале предавници и собирале оружје и средства.
Четата била и подвижна политичка и организациска школа.
Војводите требало да имаат авторитет, храброст, дисциплина и способност да работат со населението.
Но вооружените чети понекогаш влегувале во локални судири, вршеле казнени акции и предизвикувале репресии од власта.
По Првата светска војна четите повторно биле користени за преминување во Вардарска Македонија.
Во времето на Иван Михајлов поголемите формации постепено биле заменувани со мали борбени групи и индивидуални атентатори.
Подготовка на општо востание
Во почетниот период крајната револуционерна задача била подготовка на општо востание.
Востанието требало да покаже дека населението не ја прифаќа османлиската власт и да предизвика меѓународна интервенција.
Но меѓу раководителите постоеле несогласувања за времето и условите во кои треба да започне.
Гоце Делчев, Ѓорче Петров и други дејци предупредувале дека востание без доволно оружје и добро подготвено население може да заврши со катастрофа.
Во 1903 година Организацијата го организирала Илинденското востание во Македонија и Преображенското востание во Одринско.
Востанието било задушено, но покажало дека Организацијата успеала да создаде широка мрежа и привремени востанички власти.
Самоуправа и идно државно уредување
Во востаничките области Организацијата се обидувала да воспостави сопствена управа.
Најпознат пример е Крушевската Република, која траела кратко, но станала симбол на стремежот кон слободно политичко уредување.
Во идната автономна Македонија требало да постојат законска власт, локална самоуправа и рамноправност на населението.
Деталниот облик на идната држава не бил целосно и еднакво разработен од сите струи.
Некои се залагале за автономија во рамките на Османлиското Царство, други за независна република, а трети за федеративно поврзување со другите балкански народи.
Заедничка била идејата Македонија да остане целина и нејзиното население да добие право самостојно да го уредува политичкиот живот.
Балканска федерација
Дел од левото крило на Организацијата ја застапувало идејата за балканска федерација.
Според ова гледиште, самостојните балкански држави постојано ќе се судираат околу границите, народностите и териториите.
Автономна или независна Македонија можела да биде мост меѓу народите и рамноправна единица во поширок федеративен сојуз.
Оваа идеја особено ја застапувале дејци поврзани со Серскиот револуционерен округ и со Јане Сандански.
По Првата светска војна федералистичката програма повторно се појавила кај дел од македонските дејци и подоцна кај ВМРО (Обединета).
Други струи биле сомничави кон федерализмот и сметале дека тој може да ја стави Организацијата под комунистичко или странско влијание.
Промена на целите по 1913 година
До Балканските војни непосредната цел била автономија во рамките на Османлиското Царство.
По поделбата на Македонија во 1913 година таквата програма повеќе не одговарала на новата состојба.
Сега Македонија била разделена меѓу три држави. Затоа главната задача станала поништување на поделбата и обединување на нејзините делови.
По 1919 година обновената ВМРО продолжила да ја користи автономистичката програма, но сè почесто зборувала и за независна Македонија.
Основната цел повеќе не била само промена на управата, туку создавање посебна политичка целина надвор од власта на Југославија, Грција и Бугарија.
Карактерот на меѓувоената ВМРО
Обновената ВМРО од 1919 година се повикувала на традицијата на старата Организација, но дејствувала во многу поинакви услови.
Нејзината главна база била во Пиринска Македонија, на територијата на Бугарија. Оттаму испраќала чети и курири во Вардарска Македонија.
Организацијата станала посилно централизирана и поизразено воена.
Под Тодор Александров била обновена комитетската и четничката мрежа. Под Иван Михајлов главен метод станале малите борбени групи и политичките атентати.
Во овој период ВМРО развила голема моќ, но била обележана и со тешки внатрешни пресметки, убиства на политички противници и силно вмешување во бугарскиот политички живот.
Затоа меѓувоената ВМРО не треба целосно да се поистоветува со Организацијата од времето на Гоце Делчев и Дамјан Груев.
Различни струи и внатрешни поделби
ВМРО никогаш не била целосно едномислена.
Во неа постоеле централисти, автономисти, федералисти, левичари, конзервативци и дејци со различни национални и политички определби.
Несогласувањата се однесувале на прашањата:
- кога треба да започне востание;
- каков треба да биде односот кон Бугарија;
- дали автономијата е конечна или преодна цел;
- дали Македонија треба да биде независна држава;
- дали треба да влезе во балканска федерација;
- дали вооружената борба треба да има предност пред политичката и дипломатската дејност.
Во одделни периоди овие разлики се решавале преку конгреси и политички расправи.
Во други периоди, особено по 1924 година, тие прераснувале во атентати и меѓусебни ликвидации.
Овие поделби го ослабнале движењето и однеле животи на голем број негови истакнати дејци.
Дисциплината и организациската власт
Строгата дисциплина била неопходна за опстанок на тајната мрежа.
Членовите биле должни да ги почитуваат уставот, правилникот и наредбите на раководството.
Организацијата имала сопствен систем на истраги, судење и казнување.
Во услови на османлиска власт таквиот систем бил претставуван како замена за неправедната или недостапна државна власт.
Но со текот на времето организациската правда можела да се претвори во средство за отстранување политички и лични противници.
Најтешките последици се видливи во Горноџумајските настани, судирот меѓу михајловистите и протогеровистите и ликвидациите на повеќе поранешни раководители.
Затоа дисциплината била и извор на сила и причина за авторитарност и насилство.
Политичка и дипломатска дејност
ВМРО не дејствувала само со оружје.
Таа издавала весници, брошури, прогласи и меморандуми. Одржувала контакти со новинари, дипломати, политичари и емигрантски организации.
Преку печатот ги објавувала своите програмски цели и известувала за репресиите врз населението.
По Балканските и Првата светска војна македонските организации испраќале барања до меѓународните мировни конференции и до Друштвото на народите.
Овие активности ретко доведувале до непосредни политички резултати, но го одржувале македонското прашање присутно во меѓународната јавност.
Главните цели на ВМРО
И покрај промените и внатрешните разлики, главните цели на Организацијата можат да се сведат на неколку основни определби:
Политичко ослободување на Македонија
Отстранување на власта што населението ја сметало за туѓа и насилна.
Автономија
Создавање посебна политичка и управна единица што самостојно ќе ги уредува внатрешните работи.
Зачувување на територијалната целина
Спречување Македонија да биде поделена меѓу соседните држави.
Обединување на поделените делови
По 1913 година ова станало едно од најважните барања.
Рамноправност на населението
Програмско признавање на правата на различните народности и верски заедници.
Самостојност на движењето
Настојување македонската борба да не биде целосно контролирана од која било соседна или голема сила.
Подготовка на населението
Создавање политичка свест, тајни комитети и способност за организирана борба.
Автономна или независна Македонија
Конечната политичка форма различно се толкувала, но целта била Македонија да стане обединета политичка целина.
Историското значење
ВМРО оставила длабока трага во историјата на Македонија.
Таа создала широка мрежа, политички ја организирала значителна маса од населението и го поставила македонското прашање пред европската јавност.
Нејзините членови учествувале во востанија, вооружени судири, политички акции, издавачка и дипломатска дејност.
Организацијата дала голем број истакнати револуционери, но нејзината историја е исполнета и со внатрешни поделби, строги казни, атентати и борба за власт.
Нејзиниот карактер не може да се опише само како национален, автономистички, федералистички или револуционерен. Во различни периоди сите овие елементи биле присутни во различна мера.
Затоа ВМРО треба да се разгледува како историско движење што постојано се менувало под влијание на војните, поделбата на Македонија, меѓународните односи и внатрешните идеолошки судири.
Заклучок
ВМРО била создадена како внатрешна, тајна и револуционерна организација што требало да го организира населението на Македонија за политичко ослободување.
Нејзината првична непосредна цел била автономија на Македонија во рамките на Османлиското Царство. Автономијата требало да ја зачува земјата како целина, да ја спречи нејзината поделба и да обезбеди политички права за населението.
Организацијата не се потпирала само врз вооружените чети. Нејзината главна сила била комитетската мрежа, политичкото воспитување, курирските врски и организирањето на населението.
По поделбата од 1913 година целите се приспособиле кон новата состојба. Обединувањето на Вардарска, Егејска и Пиринска Македонија станало главно барање, а сè почесто се истакнувала и независноста.
Во текот на своето постоење ВМРО имала различни водачи и струи. Нивните погледи за односот кон Бугарија, федерацијата, автономијата, независноста и методите на борба често се разликувале.
Токму затоа карактерот и целите на Организацијата не треба да се поврзуваат само со Иван Михајлов, Тодор Александров или кој било друг поединец.
Основната историска идеја била Македонија да не биде предмет на поделба и туѓо решавање, туку нејзиното население организирано да се избори за правото самостојно да ја определува својата политичка иднина.