Пролетта 1903 година, непосредно пред Илинденското востание, Солун станал сцена на серија експлозии кои ја затресле не само Отоманската Империја, туку и цела Европа. Група млади македонски интелектуалци, познати како Гемиџиите (или „солунските атентатори“), извеле неверојатно прецизни и координирани напади врз европски и турски објекти во градот.
Нивната цел била јасна: да ги погодат капиталните интереси на големите европски сили за да ги принудат да обрнат внимание на поробениот македонски народ.
Овие настани предизвикале вистински медиумски земјотрес во светот. Водечките весници од Лондон, Париз, Њујорк и Виена со денови објавувале вонредни вести на насловните страници, обидувајќи се да сфатат кои се овие млади луѓе кои свесно ја избрале смртта.
Париски „Le Petit Journal“: „Очајничкиот крик на една поробена земја“
Францускиот печат бил особено погоден бидејќи Гемиџиите на почетокот од акцијата го кренале во воздух францускиот патнички пароброд „Гвадалкивир“. Сепак, новинарите брзо сфатиле дека целта на напаѓачите не била да убиваат невини луѓе (атентаторите претходно ги евакуирале сите патници и екипажот на бродот), туку да испратат порака.
Популарниот париски весник „Le Petit Journal“ во мај 1903 година објавил илустрација на насловната страница и детален извештај:
„Овие млади луѓе не се обични криминалци. Тие дејствуваат со фанатичен патриотизам и презир кон сопствениот живот. Нивната цел беше да го привлечат вниманието на Европа кон судбината на Македонија. Тие не бараа плен – тие бараа слобода или смрт, извршувајќи ги своите напади со ладнокрвност каква што ретко е видена во историјата.“
Лондонски „The Times“: „Македонските динамиташи кои умираат со насмевка“
Дописниците на лондонски „The Times“ од Солун известувале за неверојатната храброст и решителност на Гемиџиите. Во нивните анализи, тие биле опишани како луѓе кои решиле да се жртвуваат за да го разбудат заспаниот европски хуманизам.
Во еден од извештаите од почетокот на мај 1903 година се вели:
„Нападите беа изведени со воена прецизност. Овие млади македонски нихилисти, како што многумина ги нарекуваат, покажаа. неверојатен презир кон смртта. Кога полицијата ги опколи, тие одбиваа да се предадат и се бореа до последен здив, фрлајќи бомби и пеејќи патриотски песни. Тие буквално умираа со насмевка на лицето, убедени дека нивната жртва ќе го спаси нивниот народ од турскиот јарем.“
Американскиот печат: „Најсмелата завера во модерната историја“
Вестите за Солунските атентати брзо стигнале и преку Атлантикот. Американскиот весник „The New York Times“ будно ја следел ситуацијата, известувајќи за урнатите кули на Отоманската банка и за паниката што го зафатила целиот Солунски залив.
Американските новинари биле фасцинирани од начинот на кој Гемиџиите со месеци копале тунели под градот за да постават динамит:
„Ова е една од најсмелите и најкомплицираните завери во модерната историја. Група млади македонски студенти успеале да ги измамат сите османлиски безбедносни служби и со месеци да копаат тунели под најчуваните објекти во Солун. Нивниот мотив не е анархизам во класична смисла, туку очајнички обид да го скршат молкот на големите сили пред страдањата на христијанското население во Македонија.“
Заветот на Гемиџиите кој го слушна светот
Гемиџиите пред да тргнат во акција го дале својот познат завет: „Да ги потрошиме своите животи за слободата на Македонија“. Иако речиси сите загинале или биле заробени и испратени на робија во Африка, нивната цел била исполнета.
Само неколку месеци по нивните бомби во Солун, во август истата година избувнало Илинденското востание, а светот веќе многу добро знаел зошто Македонците се кренале на оружје. Записите во странскиот печат од таа пролет остануваат како вечен доказ за една од најневеројатните и најчистите саможртви во името на слободата.
Извори:
Le Petit Journal (Париз), бр. 651, мај 1903 година (со илустрирана насловна страница за атентатите во Солун).
The Times (Лондон), архивски извештаи од 1, 2 и 3 мај 1903 година.
The New York Times (Њујорк), хроника на настаните во Солун, објавена во мај 1903 година.