Марсејскиот атентат од 9 октомври 1934 година претставува еден од најпознатите политички атентати во Европа меѓу двете светски војни. Во нападот бил убиен југословенскиот крал Александар I Караѓорѓевиќ, а смртно бил ранет и францускиот министер за надворешни работи Луј Барту.
Непосреден извршител на атентатот бил Владо Черноземски, долгогодишен член и искусен атентатор на Внатрешната македонска револуционерна организација под водство на Иван Михајлов.
Нападот бил подготвен преку соработка меѓу ВМРО и хрватското усташко движење на Анте Павелиќ. Двете организации имале различни национални и политички цели, но заеднички противник гледале во југословенската држава и во нејзиниот централизаторски режим.
Кралот Александар бил сметан за главен носител на политиката на државно и национално обединување на Југославија под српска доминација. Во Вардарска Македонија неговата власт не го признавала македонското национално и политичко прашање, а дејноста на ВМРО била прогонувана со воени, полициски и судски средства.
Атентатот бил извршен во центарот на Марсеј, пред голема толпа и пред новинарски камери. Тој станал еден од првите политички атентати чиј тек бил снимен на филмска лента и распространет низ целиот свет.
Кралот Александар и југословенската држава
Александар Караѓорѓевиќ станал владетел на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците по смртта на неговиот татко Петар I.
Новата држава била создадена во 1918 година и обединила територии и население со различна историска, политичка, верска и национална традиција.
Вардарска Македонија била вклучена во државата како дел од територијата на поранешното Кралство Србија. Областа била третирана како „Јужна Србија“, а македонското население не било признаено како посебен народ.
Властите вовеле српски административен, просветен и црковен систем. Поранешните членови на македонското револуционерно движење биле апсени, интернирани и следени, додека четите на ВМРО биле прогонувани од војската и жандармеријата.
Истовремено, во Хрватска растело незадоволството од централизираниот државен систем и од ограничената политичка самостојност.
Политичките судири во кралството се продлабочиле по убиството на хрватски пратеници во Народното собрание во Белград во 1928 година.
Шестојануарската диктатура
На 6 јануари 1929 година кралот Александар го укинал Уставот, го распуштил парламентот и ги забранил политичките партии.
Со тоа воспоставил лична кралска диктатура.
Државата била преименувана во Кралство Југославија, а нејзината територија била поделена на бановини чии граници требало да ги ослабат историските и националните области.
Целта на режимот била создавање единствена југословенска нација и зацврстување на централната власт.
Политичките противници биле следени, затворани или принудувани да ја напуштат земјата. Посебно биле прогонувани хрватските сепаратисти, комунистите и членовите и помагачите на ВМРО.
Режимот успеал привремено да ги потисне јавните политички судири, но не ги отстранил причините за незадоволството. Напротив, дел од противниците преминале кон уште порадикални и насилни методи.
Кралската диктатура, забраната на партиите и политиката на национално изедначување ја продлабочиле кризата во Југославија. (RCIN)
ВМРО под водство на Иван Михајлов
По внатрешните пресметки во ВМРО и убиството на Александар Протогеров во 1928 година, Иван Михајлов постепено станал главен водач на Организацијата.
Под негово раководство ВМРО го променила начинот на вооружено дејствување.
Наместо поголеми чети што преминувале во Вардарска Македонија, сè почесто биле користени мали борбени групи и поединечни атентатори. Нивната задача била да извршуваат прецизно избрани напади врз претставници на југословенската власт и врз лица што Организацијата ги сметала за свои противници.
Михајлов сметал дека класичната четничка борба станала премногу тешка поради засилената гранична контрола, модерната полиција и репресиите врз населението.
Според него, поединечниот политички атентат можел со помал број луѓе да предизвика поголем политички и меѓународен одѕив.
Владо Черноземски бил еден од најискусните и најдоверливите луѓе во овој нов систем.
Владо Черноземски
Владо Черноземски бил роден како Величко Димитров Керин во 1897 година во Каменица, денешен Велинград во Бугарија.
Кон ВМРО се приклучил во почетокот на 1920-тите години и постепено станал познат по својата дисциплина, умешност со оружје и подготвеност да извршува најопасни задачи.
Во Организацијата бил познат и под прекарот Владо Шоферот.
Пред Марсејскиот атентат бил поврзан со две политички убиства извршени во Бугарија. Во 1924 година го убил комунистичкиот и македонски деец Димо Хаџи Димов, а во 1930 година Наум Томалевски, припадник на протогеровистичката струја.
За убиството на Томалевски бил осуден на смрт, но подоцна бил амнестиран.
По ослободувањето продолжил да дејствува како доверлив човек на раководството на ВМРО. Во почетокот на 1930-тите бил испратен во усташките логори, каде учествувал во воената и атентаторската обука на хрватските емигранти.
Черноземски бил член на ВМРО и инструктор на усташки активисти, а неговата вклученост била клучната врска меѓу двете организации. (RCIN)
Усташкото движење
Хрватското усташко движење било создадено под водство на Анте Павелиќ.
По воспоставувањето на кралската диктатура, Павелиќ ја напуштил Југославија и од странство започнал да организира борба за создавање независна хрватска држава.
Усташите дејствувале од емиграција и располагале со логори и бази во Италија и Унгарија.
Фашистичка Италија им обезбедувала засолниште, обука и политичка поддршка, бидејќи режимот на Бенито Мусолини ја сметал Југославија за пречка на италијанското влијание на Јадранот и Балканот.
Во Унгарија постоел усташки логор во Јанка Пуста, во близина на југословенската граница.
Таму биле подготвувани диверзанти и атентатори што требало да дејствуваат против југословенската држава.
Соработката меѓу ВМРО и усташите
ВМРО и усташите воспоставиле соработка врз основа на заедничката борба против Кралството Југославија.
ВМРО се борела за отстранување на југословенската власт од Вардарска Македонија и за создавање обединета и независна Македонија.
Усташите се бореле за отцепување на Хрватска и создавање независна хрватска држава.
Иако целите им биле различни, двете организации сметале дека слабеењето или распаѓањето на Југославија е неопходно за нивната борба.
ВМРО имала долгогодишно искуство во тајната организација, оружените акции и политичките атентати. Усташите располагале со поддршка од Италија и со емигрантски бази надвор од Југославија.
Соработката вклучувала обука, размена на луѓе, логистичка поддршка и заедничко подготвување акции.
Истражувањата ја поврзуваат непосредната организација на Марсејскиот атентат со Анте Павелиќ и Еуген Дидо Кватерник, а подготовката била усогласувана со Иван Михајлов. (RCIN)
Средбите меѓу Иван Михајлов и Анте Павелиќ
Во текот на 1934 година биле одржани разговори меѓу Иван Михајлов и Анте Павелиќ.
Според истражувањата, тие разговарале за можностите за убиство на кралот Александар и за заедничкото дејствување против Југославија.
Во подготовката важна улога имал Еуген Дидо Кватерник, близок соработник на Павелиќ.
Не е зачувана јавно достапна писмена наредба од Михајлов со која непосредно му се наредува на Черноземски да го убие кралот. Сепак, учеството на доверлив член на ВМРО, претходните средби на раководителите и координираната подготовка покажуваат дека атентатот не бил самостојна одлука на извршителот.
Најприфатеното толкување е дека станувало збор за заеднички потфат на усташкото раководство и ВМРО, при што усташите ја обезбедиле мрежата и организацијата во Западна Европа, а ВМРО го дала најискусниот непосреден извршител. (RCIN)
Подготовката на атентаторите
За атентатот била избрана група составена од Владо Черноземски и тројца усташи:
- Мијо Краљ;
- Звонимир Поспишил;
- Иван Рајиќ.
Черноземски бил нивен инструктор и најискусен член на групата.
Планот предвидувал повеќе можности за напад. Доколку атентатот не успеел во Марсеј, требало да биде извршен нов обид во друг француски град или во текот на понатамошното патување на кралот.
Учесниците добиле лажни пасоши, оружје, пари и упатства за движење низ Франција.
Тие патувале одделно или во мали групи за да не предизвикаат сомневање.
Черноземски користел лажен пасош на името Петар Келемен. Неговиот вистински идентитет бил утврден дури по атентатот, преку полициската истрага, фотографиите и ознаките на неговото тело.
Државната посета на Франција
Кралот Александар во октомври 1934 година отпатувал во официјална посета на Франција.
Франција била еден од главните меѓународни сојузници на Југославија. Посетата требало да ги зацврсти односите меѓу двете држави и да ја потврди соработката во рамките на Малата антанта.
Францускиот министер за надворешни работи Луј Барту работел на создавање поширок систем на европска безбедност насочен против растечката опасност од нацистичка Германија.
Тој настојувал да ги приближи Франција, Советскиот Сојуз, Италија и државите на Малата антанта во заеднички безбедносен систем.
Кралот требало да пристигне во Марсеј со југословенскиот воен брод „Дубровник“, а потоа да продолжи кон Париз.
Посетата имала големо дипломатско значење, но нејзиното обезбедување се покажало како сериозно недоволно.
Пропустите во обезбедувањето
Француските служби имале предупредувања дека може да биде извршен атентат врз југословенскиот крал.
И покрај тоа, поворката во Марсеј била организирана со отворен автомобил и со мала брзина, низ улици исполнети со голема толпа.
Полицајците биле распоредени во недоволен број, а меѓу нив имало големи празнини.
Наместо автомобилот непосредно да биде опкружен со силно обезбедување, дел од придружбата се движел на коњи, што дополнително го отежнало брзото реагирање.
Рутата била однапред позната и јавно објавена.
Черноземски можел да се приближи до автомобилот без да биде навреме запрен.
Подоцнежната истрага и јавната расправа откриле сериозни пропусти на француската полиција, вклучително и занемарување на предупредувањата за можен напад. (RCIN)
Пристигнувањето во Марсеј
На 9 октомври 1934 година кралот Александар пристигнал во марсејското пристаниште со бродот „Дубровник“.
На пристаништето бил пречекан со воени почести и од високи француски претставници.
Во отворениот автомобил со кралот седел францускиот министер за надворешни работи Луј Барту. Со нив се наоѓал и францускиот генерал Алфонс Жозеф Жорж.
Автомобилот се движел бавно низ улиците за кралот да може да ја поздравува насобраната толпа.
Черноземски се наоѓал меѓу гледачите покрај патеката на поворката. Бил облечен пристојно и не привлекувал посебно внимание.
Во неговата облека било скриено автоматско оружје — пиштол „маузер“.
Извршувањето на атентатот
Кога кралскиот автомобил се приближил, Черноземски излегол од толпата и брзо се упатил кон него.
Според сведоштвата, извикал поздрав кон кралот за да создаде впечаток дека сака само да му се приближи.
Потоа се качил на страничната платформа на автомобилот и од непосредна близина отворил оган.
Кралот Александар бил погоден со повеќе куршуми и смртно ранет.
Генералот Жорж, кој седел во автомобилот, исто така бил тешко ранет.
Нападот предизвикал паника. Полицајците, војниците, коњаниците и граѓаните реагирале неорганизирано, а во хаосот биле испукани дополнителни истрели.
Целиот настан траел само неколку секунди, но бил снимен од новинарските камери. Снимката подоцна станала еден од најпознатите филмски записи на политички атентат.
Смртта на кралот Александар
Кралот бил изваден од автомобилот и пренесен во блиската зграда на марсејската префектура.
Повредите биле премногу тешки и лекарите не можеле да го спасат.
Неговата смрт предизвикала голем политички потрес во Југославија и Франција.
Во југословенската држава бил прогласен долг период на жалост, а неговото тело било пренесено назад со бродот „Дубровник“.
Александар бил погребан во кралскиот мавзолеј на Опленац.
Бидејќи престолонаследникот Петар II бил малолетен, управувањето со државата го презело намесништво предводено од кнезот Павле Караѓорѓевиќ. (RCIN)
Смртта на Луј Барту
Во хаосот по пукањето бил ранет и францускиот министер Луј Барту.
Првично се сметало дека и тој бил погоден од Черноземски. Подоцнежните истражувања укажале дека куршумот што го погодил најверојатно бил испукан од француски полицаец во неорганизираната реакција на нападот.
Барту бил ранет во раката, при што биле оштетени големи крвни садови.
Поради доцната и несоодветна медицинска помош изгубил големо количество крв и починал.
Неговата смрт имала значајни европски последици, бидејќи со него исчезнал еден од главните застапници на системот за колективна безбедност и француско-советското приближување.
Затоа Марсејскиот атентат не бил само југословенска или балканска криза, туку настан што влијаел и врз пошироката европска дипломатија.
Судбината на Владо Черноземски
Веднаш по пукањето кон Черноземски се нафрлиле припадници на обезбедувањето.
Еден коњички офицер го удрил со сабја, а полицајците пукале кон него. Потоа бил удиран и од дел од насобраната толпа.
Тешко повреден, бил однесен во полициска станица или медицинска просторија, но не бил во состојба да даде целосна изјава.
Починал истиот ден од здобиените повреди.
Фактот што не преживеал го отежнал утврдувањето на целосниот синџир на организатори, врски и наредби.
Француските власти првично не го знаеле неговиот вистински идентитет. Кај него бил пронајден лажен пасош, а биле забележани и тетоважи поврзани со ВМРО.
Подоцна бил идентификуван како Владо Черноземски. (RCIN)
Другите атентатори
Другите тројца членови на групата не успеале да извршат дополнителен напад.
Мијо Краљ бил определен како резерва во Марсеј, доколку Черноземски не успее.
Звонимир Поспишил и Иван Рајиќ требало да подготват напад во друг дел од кралската посета.
По атентатот француските власти ги откриле и уапсиле.
Нивните сослушувања овозможиле да се реконструира дел од подготовката, движењето низ Европа, употребата на лажните пасоши и улогата на усташкото раководство.
Истрагата утврдила дека операцијата не била дело само на еден човек, туку дел од поширок и внимателно подготвен заговор. (RCIN)
Улогата на Анте Павелиќ и Еуген Кватерник
Француската истрага ги посочила Анте Павелиќ и Еуген Дидо Кватерник како главни усташки организатори.
Кватерник непосредно учествувал во движењето на атентаторите, обезбедувањето документи, оружје, пари и информации за патувањето на кралот.
Павелиќ бил политички водач на усташкото движење и ја одобрувал стратегијата на вооружена борба против југословенската држава.
Франција побарала нивно предавање, но тие не биле испорачани за судење во Франција.
Италија им давала политичка заштита на усташките емигранти и не сакала целосно да ја открие својата улога во нивното дејствување.
Така дел од главните организатори останале надвор од дофатот на француското правосудство.
Улогата на Иван Михајлов
Иван Михајлов не присуствувал на местото на атентатот.
Но Черноземски бил негов доверлив организациски кадар, а соработката меѓу ВМРО и усташкото движење се одвивала на највисоко раководно ниво.
Историските истражувања укажуваат дека Михајлов и Павелиќ разговарале за убиството на кралот и дека нападот бил подготвен во согласност со нивната заедничка антијугословенска политика.
Сепак, нема зачувана и јавно достапна писмена наредба со потпис на Михајлов.
Поради тоа е најпрецизно да се наведе дека атентатот бил организиран преку соработка меѓу усташкото раководство и ВМРО, а не да се тврди дека е зачуван непосреден писмен налог од Михајлов.
Италијанската и унгарската заднина
Усташите располагале со бази во Италија и Унгарија, држави што имале територијални и политички спорови со Југославија.
Италија на Бенито Мусолини сакала да го прошири своето влијание на Јадранот и да ја ослаби југословенската држава.
Унгарија била незадоволна од границите воспоставени со Тријанонскиот договор и имала ревизионистичка политика кон соседите.
Затоа властите во овие држави во различна мера толерирале или поддржувале антијугословенски емигрантски организации.
По Марсејскиот атентат Југославија се обидела да ја интернационализира истрагата и да ја докаже одговорноста на странските држави.
Сепак, големите сили настојувале да избегнат криза што би можела да доведе до нов европски судир.
Постојат претпоставки за поширока вмешаност на италијанскиот фашистички режим, но целосниот синџир на политички нарачатели не е неспорно утврден. (RCIN)
Меѓународната истрага
Француската полиција започнала голема истрага веднаш по атентатот.
Биле проверувани лажните пасоши, патувањата на учесниците, хотелите во кои престојувале и лицата што им обезбедувале оружје и пари.
Истрагата ги поврзала атентаторите со усташките логори и со мрежата на Павелиќ и Кватерник.
Истовремено била утврдена припадноста на Черноземски кон ВМРО.
Прашањето било поставено и пред Друштвото на народите. Југославија извршила дипломатски притисок врз Унгарија поради усташкиот логор во Јанка Пуста.
Но меѓународната постапка не довела до целосно откривање и казнување на сите политички покровители.
Судскиот процес
Во 1935 година во Франција бил одржан судски процес против уапсените учесници и помагачи.
На судењето биле разгледувани подготовката, лажните документи, оружјето и движењето на групата.
Павелиќ и Кватерник биле судени во отсуство и осудени, но не биле предадени на Франција.
Уапсените усташки учесници добиле затворски казни.
Процесот потврдил дека постоела поширока организација зад нападот, но не ги разрешил сите прашања околу улогата на странските разузнавачки и државни структури.
Реакцијата во Југославија
Убиството на кралот предизвикало голем шок во Кралството Југославија.
Властите го претставиле Александар како маченик на државното единство и симбол на југословенската идеја.
Биле организирани големи јавни комеморации и погребни церемонии.
Истовремено била засилена репресијата против сите лица осомничени за врски со ВМРО, усташите и другите сепаратистички движења.
Во Вардарска Македонија биле зајакнати полицискиот надзор, апсењата и контролата на границата.
Но смртта на кралот не ја решила внатрешната криза во државата. Малолетниот Петар II не можел непосредно да владее, а власта ја презело намесништвото на кнезот Павле.
Во следните години југословенската политика постепено започнала да бара договор со умерените хрватски претставници.
Последиците за ВМРО
Марсејскиот атентат бил најголемата меѓународно позната акција поврзана со ВМРО во меѓувоениот период.
Со него Организацијата покажала дека располага со луѓе способни да извршат напад врз највисок државен претставник надвор од Балканот.
Но атентатот предизвикал и силен меѓународен притисок.
Бугарија веќе во мај 1934 година доживеала политички преврат, по кој новата влада ја забранила ВМРО и започнала да ги разоружува нејзините структури во Пиринска Македонија.
Иван Михајлов бил принуден да ја напушти земјата и да живее во емиграција.
Марсејскиот атентат се случил неколку месеци по формалното растурање на Организацијата во Бугарија, но бил подготвуван преку нејзините поранешни раководни и меѓународни врски.
По нападот можностите за повторно легално или полуотворено дејствување на ВМРО дополнително се намалиле.
Односот кон Владо Черноземски
Оценките за Владо Черноземски се целосно спротивставени.
За приврзаниците на ВМРО тој бил револуционер што доброволно го жртвувал својот живот во борбата против југословенскиот режим и против насилствата во Вардарска Македонија.
Во југословенската и француската јавност бил сметан за политички терорист и убиец на шеф на држава.
Неговиот напад довел не само до смртта на кралот, туку и до смртта на Луј Барту и до ранување на повеќе лица.
Историската оценка мора да ги земе предвид и политичките причини за неговото дејствување и фактот дека свесно извршил вооружен напад среде цивилна толпа.
Черноземски несомнено бил дисциплиниран и способен оперативец на ВМРО, но неговото дело останува политички и морално длабоко спорно.
Атентатот снимен на филм
Марсејскиот атентат станал светски познат и поради тоа што бил снимен од новинарските камери.
На снимките се гледа пристигнувањето на кралот, движењето на отворениот автомобил, ненадејниот напад и хаотичната реакција на обезбедувањето и толпата.
Филмот бил прикажуван во кината низ Европа и светот и оставил силен впечаток врз јавноста.
Дотогаш повеќето политички атентати биле познати преку новинарски текстови, цртежи и фотографии. Во случајот на Марсеј, милиони луѓе можеле да видат дел од самиот настан.
Тоа му дало на атентатот невидена пропагандна и историска сила.
Влијанието врз европската политика
Убиството на Луј Барту било значајна загуба за француската дипломатија.
Барту настојувал да создаде широк европски сојуз за ограничување на Германија и за заштита на повоениот поредок.
По неговата смрт француската надворешна политика станала повнимателна и помалку решителна во односот кон Германија и Италија.
Убиството на кралот Александар, пак, ја ослабнало Југославија во време кога Европа влегувала во нов период на нестабилност.
Неколку години подоцна нацистичка Германија и фашистичка Италија дополнително ќе го зголемат влијанието на Балканот.
Атентатот затоа се случил во пресуден момент, кога стариот систем на европски сојузи започнувал да се распаѓа.
Дали атентатот ги постигнал целите?
Кралот Александар бил отстранет, но Југославија не се распаднала во 1934 година.
Државата продолжила да постои под намесништво, а Вардарска Македонија останала во нејзините граници.
Ниту независна Македонија ниту независна Хрватска не биле создадени како непосредна последица од атентатот.
Сепак, смртта на кралот го ослабнала центарот на личната власт и ја отворила можноста за постепено менување на внатрешната политика.
Во 1939 година бил постигнат договор со кој била создадена Бановина Хрватска, но македонското прашање не добило политичко решение.
Од гледна точка на непосредните политички цели, атентатот не ја ослободил Македонија и не ја уништил Југославија.
Неговото најголемо влијание било симболично, меѓународно и пропагандно.
Историските спорови
Околу Марсејскиот атентат постојат неколку спорни прашања.
Не е целосно утврдено колкава била непосредната улога на италијанската држава и дали Бенито Мусолини лично го одобрил планот.
Не е зачуван писмен налог од Иван Михајлов до Владо Черноземски, иако организациската и политичката врска е силна.
Постојат различни тврдења за точниот број и редослед на истрелите и за тоа кој куршум го усмртил Луј Барту.
Спорно е и до кој степен француските служби однапред знаеле за опасноста и зошто обезбедувањето било толку слабо.
Поради тоа е важно потврдените факти да се одвојат од подоцнежните политички теории и обвинувања.
Значењето за историјата на ВМРО
Марсејскиот атентат претставува врв на тактиката на индивидуални атентати развиена во времето на Иван Михајлов.
Организацијата веќе немала територијална слобода каква што имала во Пиринска Македонија пред забраната од 1934 година.
Но преку меѓународните врски, усташката соработка и искусните оперативци, таа покажала дека може да дејствува и надвор од Балканот.
Истовремено, акцијата покажала колку ВМРО се оддалечила од масовната револуционерна организација од предилинденскиот период.
Наместо широка внатрешна мрежа што подготвува востание, највидлив облик на нејзината борба станал прецизно планираниот атентат.
Тоа ѝ донело меѓународно внимание, но и ознака на терористичка организација во голем дел од европската јавност.
Заклучок
Марсејскиот атентат бил извршен на 9 октомври 1934 година за време на официјалната посета на југословенскиот крал Александар I на Франција.
Непосреден извршител бил Владо Черноземски, искусен член и атентатор на ВМРО.
Нападот бил подготвен преку соработка меѓу ВМРО на Иван Михајлов и хрватското усташко движење на Анте Павелиќ. Усташката мрежа ја обезбедила организацијата, движењето, лажните документи и логистиката, додека ВМРО го дала најискусниот извршител.
Черноземски му се приближил на отворениот автомобил во центарот на Марсеј и од непосредна близина отворил оган. Кралот Александар бил смртно погоден, а генералот Жорж тешко ранет.
Во хаотичната реакција бил погоден и францускиот министер Луј Барту, кој подоцна починал од загуба на крв. Истражувањата укажуваат дека најверојатно бил погоден од куршум испукан од француското обезбедување.
Черноземски бил удрен со сабја, застрелан и претепан, по што починал без да даде целосно сведоштво.
Атентатот не довел до непосредно распаѓање на Југославија, ниту до ослободување на Македонија. Но ја отстранил централната личност на југословенската кралска диктатура и предизвикал голем меѓународен потрес.
За ВМРО, акцијата претставувала најпознат меѓународен потфат, но истовремено го зацврстила нејзиниот углед како организација што политичките цели ги остварува преку атентати.
Марсејскиот атентат останува длабоко спорен историски настан. За едни Владо Черноземски бил саможртвен револуционер, а за други политички терорист и убиец. Несомнено е дека неговиот напад станал еден од највпечатливите симболи на насилната и нестабилна Европа меѓу двете светски војни.