Горноџумајските настани од септември 1924 година претставуваат една од најтрагичните внатрешни пресметки во историјата на Внатрешната македонска револуционерна организација.
Тие се случиле непосредно по убиството на Тодор Александров на 31 август 1924 година и биле претставени од неговите приврзаници како казнена акција против луѓето обвинети дека го организирале заговорот и дека се обидувале да ја преземат контролата врз ВМРО.
Во Горна Џумаја и во други места од Пиринска Македонија биле убиени повеќе истакнати организациски дејци, членови на македонските емигрантски организации и лица поврзувани со левото и федералистичкото крило на македонското движење.
Меѓу најпознатите жртви биле Алекса Василев, познат како Алеко-паша, Георги Атанасов и Арсени Јовков. Покрај нив биле ликвидирани и други нивни соработници, приврзаници и лица осомничени дека учествувале во заговорот против Александров.
Точниот број на убиени не е целосно усогласен во историската литература. Во различни извори се среќаваат различни податоци, но најчесто се наведува дека во пресметките во Горна Џумаја и поширокиот Пирински крај загинале неколку десетици лица. (mk.wikipedia.org)
Настаните не биле само непосредна одмазда за убиството на еден водач. Тие претставувале насилно разрешување на длабоката политичка и организациска криза што ја потресувала ВМРО по Мајскиот манифест.
Со ликвидацијата на противниците на дотогашното раководство бил отстранет значаен дел од левото и федералистичкото крило во Пиринска Македонија. Истовремено бил отворен патот кон зацврстувањето на антикомунистичката струја и кон постепениот подем на Иван Михајлов.
Политичката криза во ВМРО
Во почетокот на 1924 година претставници на ВМРО, македонските федералисти и Коминтерната воделе преговори за создавање обединет македонски револуционерен фронт.
Како резултат на тие преговори бил подготвен Мајскиот манифест, документ што ја истакнувал борбата за обединета и независна Македонија и предвидувал соработка со револуционерните и комунистичките движења на Балканот.
Манифестот ја отфрлал поделбата на Македонија меѓу Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, Грција и Бугарија. Тој предвидувал обединување на сите нејзини делови во независна политичка единица. (en.wikipedia.org)
По неговото објавување во јули 1924 година, Тодор Александров и Александар Протогеров јавно се оградиле од документот. Тие тврделе дека бил објавен без нивното конечно одобрување или дека неговата содржина не одговарала целосно на договореното.
Петар Чаулев, третиот член на Централниот комитет, останал приврзан кон политичката линија на Манифестот.
Со тоа единството на Централниот комитет практично било нарушено. Во Организацијата се оформиле спротивставени групи околу прашањата за односот кон Коминтерната, Бугарија, федералистите и идното политичко уредување на Македонија.
Убиството на Тодор Александров
На 31 август 1924 година Тодор Александров бил убиен во Пиринска Македонија, додека патувал кон состанок поврзан со Серскиот револуционерен округ.
Заедно со него бил убиен и неговиот телохранител Пандо Зафиров.
Како непосредни извршители биле посочени организациските дејци Штерју Влахов и Динчо Вретенаров. Тие биле поврзувани со локалната мрежа на Алекса Василев – Алеко-паша и Георги Атанасов.
Убиството се случило во време кога Александров настојувал да ја среди состојбата во Серскиот округ и да ја зацврсти контролата на Централниот комитет по кризата предизвикана од Мајскиот манифест. (mk.wikipedia.org)
Нарачателите на убиството никогаш не биле неспорно утврдени. Приврзаниците на Александров ги обвиниле Алеко-паша, Георги Атанасов и нивните соработници, но во различни толкувања биле споменувани и федералистите, Коминтерната, бугарски политички кругови и лица од самото централно раководство.
Наместо независна и јавна истрага, во ВМРО веднаш започнала подготовка за организациска одмазда.
Алекса Василев – Алеко-паша
Алекса Василев, познат како Алеко-паша, бил еден од највлијателните дејци на ВМРО во Петричкиот и Серскиот револуционерен крај.
Тој располагал со вооружени луѓе, локални врски и значително влијание врз организациската структура во Пиринска Македонија.
Во текот на времето меѓу него и Тодор Александров се појавиле сериозни несогласувања. Тие се однесувале на контролата врз Серскиот округ, распределувањето на организациските средства, односот кон локалните раководители и пошироката политичка ориентација на ВМРО.
По убиството на Александров, неговите приврзаници го означиле Алеко-паша како еден од главните организатори или покровители на заговорот.
Дали тој навистина го наредил убиството не било утврдено преку независна судска постапка. Обвинението било поставено од организациското раководство, кое истовремено ја подготвувало и извршувало казната.
Георги Атанасов
Георги Атанасов бил близок соработник на Алеко-паша и значаен организациски деец во Пиринскиот крај.
И тој бил обвинет за вмешаност во заговорот против Тодор Александров.
Приврзаниците на новото раководство тврделе дека Атанасов и Алеко-паша настојувале да ја одделат локалната структура од контролата на Централниот комитет и да создадат посебен центар на моќ.
Во атмосферата по убиството, ваквите обвинувања биле доволни двајцата да бидат прогласени за предавници и осудени на смрт од Организацијата.
Нивната ликвидација била подготвена тајно, под изговор дека треба да учествуваат на состанок за надминување на несогласувањата и за решавање на кризата.
Подготовките за пресметката
По смртта на Александров, неговите најблиски приврзаници започнале да ја преземаат контролата врз организациските пунктови, четите и комуникациите во Пиринска Македонија.
Александар Протогеров останал формално највисок член на Централниот комитет. Меѓутоа, значајна улога во организирањето на одмаздничките акции добил Иван Михајлов, дотогашен секретар и близок соработник на Тодор Александров.
Михајлов ја познавал внатрешната кореспонденција, луѓето во организациската мрежа и односите меѓу раководните кадри.
Заедно со други приврзаници на убиениот водач, тој учествувал во подготвувањето списоци на осомничени и во координирањето на вооружените групи што требало да ја извршат казнената акција.
Официјалното оправдување било дека мора брзо да бидат отстранети учесниците во заговорот пред да ја преземат Организацијата или да организираат нови убиства.
Повикот за состанок
Алеко-паша, Георги Атанасов и нивните соработници биле повикани во Горна Џумаја на состанок на кој наводно требало да се разгледа состојбата по смртта на Александров.
Состанокот бил претставен како можност за помирување, разјаснување на обвинувањата и зачувување на организациското единство.
Дел од повиканите верувале дека Александар Протогеров ќе посредува и дека спорот ќе биде решен преку разговор.
Меѓутоа, во градот веќе биле распоредени вооружени луѓе верни на групата што ја организирала одмаздата.
Со тоа состанокот бил претворен во стапица за лицата означени како виновници за убиството на Тодор Александров.
Убиствата во Горна Џумаја
Во септември 1924 година во Горна Џумаја започнала пресметката.
Алеко-паша и Георги Атанасов биле нападнати и убиени од вооружени лица на ВМРО. Во исто време започнале акции против нивните соработници и приврзаници во градот и околината.
Некои биле убиени на улиците или во просториите во кои биле повикани на состанок. Други биле заробени, одведени надвор од градот и ликвидирани.
Акциите не биле ограничени само на луѓето што можеле непосредно да бидат поврзани со убиството на Александров. Во нив биле опфатени и политички противници, федералисти, левичари и лица што ја оспорувале новата организациска линија.
Поради тоа Горноџумајските настани не можат да се сведат само на казнување на двајца или тројца заговорници. Тие претставувале поширока чистка во редовите на македонското движење.
Убиството на Арсени Јовков
Меѓу најпознатите жртви на пресметките бил Арсени Јовков.
Тој бил новинар, публицист, културен деец и активен член на македонските емигрантски организации. Се занимавал со пишување и со документирање на животот и борбата на македонските револуционери.
Јовков бил поврзан со Илинденската организација и со кругови што не ја прифаќале целосната контрола на ВМРО врз македонската емиграција.
По убиството на Тодор Александров бил обвинет дека е близок до Алеко-паша и до противниците на официјалното раководство.
Тој бил убиен во текот на Горноџумајските настани, без јавна судска постапка во која би била утврдена неговата лична одговорност.
Неговата смрт покажала дека пресметката се проширила и врз интелектуалците и емигрантските дејци, а не само врз вооружените војводи. По настаните Илинденската организација била ставена под посилно влијание на раководството на ВМРО. (Кинотека на Македонија)
Пресметките надвор од градот
Насилството не било ограничено само на Горна Џумаја.
Во следните денови вооружени групи на ВМРО дејствувале и во околните села и други центри во Пиринска Македонија.
Биле барани луѓе поврзани со убиените раководители, со федералистите или со политиката на Мајскиот манифест.
Некои успеале да избегаат во внатрешноста на Бугарија или во странство. Други биле фатени и ликвидирани.
Во атмосферата на страв и одмазда било тешко да се разграничи кој навистина учествувал во заговорот, кој бил само политички противник, а кој бил обвинет поради лични или локални непријателства.
Организациската постапка била тајна, а одлуките ги донесувале истите луѓе што ги извршувале пресудите.
Бројот на жртвите
Точниот број на загинати во Горноџумајските настани останува спорен.
Во дел од изворите се наведуваат околу триесет и пет жртви. Во други сведоштва бројот е повисок, особено кога во него се вклучуваат и луѓето убиени во поширокиот Пирински крај и во последователните акции.
Разликите произлегуваат од повеќе причини:
- дел од убиствата биле извршени тајно;
- не постоела независна истрага;
- организациските документи не биле целосно зачувани или достапни;
- различните политички страни го намалувале или зголемувале бројот на жртвите;
- некои списоци ги опфаќале само настаните во градот, а други и пресметките во околината.
Поради тоа е најсоодветно да се наведе дека биле убиени неколку десетици лица, без да се претставува една точна бројка како неспорно утврден факт. (mk.wikipedia.org)
Улогата на Иван Михајлов
Горноџумајските настани претставувале важен момент во подемот на Иван Михајлов.
До смртта на Александров тој бил негов секретар и близок соработник, но не бил најистакнат војвода ниту формален член на Централниот комитет.
По убиството, Михајлов ја презел улогата на организатор на одмаздата и заштитник на политичкото наследство на Александров.
Преку казнените акции биле отстранети влијателни противници што можеле да го попречат неговото издигнување.
Во следните месеци Михајлов создал круг од млади, лично лојални соработници. Постепено ја преземал контролата врз организациската кореспонденција, вооружените групи и врските со емигрантските организации.
Горноџумајските настани затоа не биле само одмазда за минатото. Тие биле и почеток на прераспределбата на моќта во ВМРО.
Улогата на Александар Протогеров
Александар Протогеров по смртта на Тодор Александров останал единствениот присутен член на Централниот комитет што го обновил ВМРО во 1919 година.
Неговото однесување за време и по Горноџумајските настани останува предмет на различни толкувања.
Според едни сведоштва, тој се согласил со казнувањето на луѓето обвинети за заговорот и го одобрил отстранувањето на Алеко-паша и Георги Атанасов.
Според други, Протогеров бил потиснат од помладата група околу Иван Михајлов и немал целосна контрола врз обемот на убиствата.
Во следните години односите меѓу Протогеров и Михајлов постепено се влошувале.
Михајловистите почнале да го обвинуваат Протогеров дека знаел за подготовката на убиството на Александров или дека не презел доволно мерки да го спречи.
Овие обвиненија завршиле со убиството на Александар Протогеров во 1928 година и со нова крвава поделба во ВМРО.
Реакцијата на бугарската држава
Горноџумајските настани се случиле на територијата на Бугарија, но државните органи не успеале или не се обиделе решително да ги спречат.
ВМРО имала силно влијание во Пиринска Македонија и располагала со сопствени вооружени структури. Локалната администрација и полиција често биле поврзани со Организацијата или немале сила да ѝ се спротивстават.
Владата на Александар Цанков била антикомунистичка и имала интерес да не дозволи зацврстување на прокомунистичкото и федералистичкото крило во ВМРО.
Поради тоа државната реакција била ограничена, а казнените акции на Организацијата практично биле извршени без сериозна интервенција.
Ова ја зацврстило претставата дека Пиринска Македонија е област во која ВМРО функционира како паралелна власт или „држава во држава“.
Отстранувањето на левото крило
Една од главните последици на Горноџумајските настани било уништувањето или протерувањето на значаен дел од левото и федералистичкото крило во Пиринска Македонија.
Луѓето што ја поддржувале политиката на Мајскиот манифест или се залагале за соработка со комунистичките кругови биле принудени да избегаат, да преминат во тајност или да се откажат од јавно дејствување.
Дел од нив подоцна се приклучиле кон ВМРО (Обединета), создадена во 1925 година со поддршка на Коминтерната.
На тој начин кризата од 1924 година довела до создавање две организации што се повикувале на македонската револуционерна традиција, но имале различна идеолошка и политичка ориентација.
Главната ВМРО станала изразено антикомунистичка и постепено потпаднала под водство на Иван Михајлов.
ВМРО (Обединета) се залагала за обединета и независна Македонија, но дејствувала главно како политичка организација поврзана со комунистичкото движење.
Влијанието врз македонската емиграција
Пресметките силно се одразиле и врз македонската емиграција во Бугарија.
Братствата, културните организации, весниците и здруженијата биле принудени да го определат својот однос кон новото раководство на ВМРО.
Оние што ја прифаќале политиката на Организацијата можеле да продолжат со работа и добивале нејзина поддршка.
Критичарите биле отстранувани од раководните тела, заплашувани или обвинувани за федерализам, комунизам и предавство.
По убиството на Арсени Јовков и емигрирањето или повлекувањето на други противници, Илинденската организација била реорганизирана и нејзините односи со ВМРО биле ставени врз нова основа. (Кинотека на Македонија)
Со тоа била намалена можноста емигрантските организации да водат политика независна од централното раководство на ВМРО.
Продолжувањето на ликвидациите
Горноџумајските настани не го означиле крајот на насилството.
Во декември 1924 година во Милано бил убиен Петар Чаулев, член на Централниот комитет и приврзаник на Мајскиот манифест.
Во следните години биле извршени и други убиства на федералисти, комунисти, критичари на ВМРО и лица што биле прогласени за предавници.
Во 1928 година бил убиен Александар Протогеров. По неговата смрт започнала долготрајна пресметка меѓу михајловистите и протогеровистите.
Убиствата се прошириле низ Бугарија и во неколку европски градови.
Така практиката воспоставена во септември 1924 година — политичките и организациските спорови да се решаваат со физичка ликвидација — станала едно од главните обележја на следната етапа од историјата на ВМРО.
Историските толкувања
Горноџумајските настани се толкуваат различно во зависност од политичката и историографската гледна точка.
Приврзаниците на тогашното раководство на ВМРО ги претставувале како неизбежна казна против предавниците и убијците на Тодор Александров.
Според нив, брзата акција го спречила распаѓањето на Организацијата и нејзиното преземање од луѓе поврзани со Коминтерната.
Други историчари и современици ги оценуваат како однапред подготвена чистка со која биле отстранети политичките противници и била преземена контролата врз ВМРО и Пиринска Македонија.
Фактот што немало независна истрага, јавни судења и можност обвинетите да се бранат ја отежнува проверката на индивидуалната вина.
Поради тоа настаните треба да се разгледуваат истовремено како одмазда за убиството на Александров, борба за раководење со ВМРО и насилно отстранување на спротивставена политичка струја.
Значењето за ВМРО
Со Горноџумајските настани била прекината можноста кризата од 1924 година да се реши преку внатрешен договор или редовен конгрес.
Политичките несогласувања биле заменети со организациски пресуди и оружје.
Групата што се повикувала на наследството на Тодор Александров ја задржала контролата врз Пиринска Македонија, четите, финансиските извори и македонските емигрантски организации.
Но цената била многу висока.
Биле убиени искусни револуционери, интелектуалци и организациски работници. Меѓу различните македонски струи се создала омраза што ќе трае со години.
ВМРО останала силна, но нејзината внатрешна структура станала уште поцентрализирана и понетолерантна кон политичкото несогласување.
Историското значење
Горноџумајските настани претставуваат пресвртница меѓу периодот на Тодор Александров и периодот на постепеното зацврстување на Иван Михајлов.
Тие покажале дека кризата околу Мајскиот манифест не била само идеолошки спор, туку борба за контрола врз вооружената организација, нејзината територијална база и македонската емиграција.
Со отстранувањето на Алеко-паша, Георги Атанасов, Арсени Јовков и нивните соработници била уништена една од највлијателните противнички групи во Пиринска Македонија.
Од тој момент главната ВМРО сè појасно се определила како антикомунистичка организација и ја отфрлила политичката линија на Мајскиот манифест.
Истовремено, насилствата од 1924 година го поставиле образецот според кој подоцна ќе се решаваат и другите внатрешни спорови.
Заклучок
Горноџумајските настани од септември 1924 година биле непосредна последица на убиството на Тодор Александров и на длабоката криза во ВМРО предизвикана од Мајскиот манифест.
Раководството што се повикувало на наследството на Александров ги обвинило Алеко-паша, Георги Атанасов и нивните соработници дека го организирале заговорот и дека се обидувале да ја преземат Организацијата.
Под изговор за состанок и помирување, нивните противници биле собрани во Горна Џумаја, каде започнала организирана казнена акција.
Покрај лицата обвинети за непосредно учество во заговорот, биле ликвидирани и други организациски и емигрантски дејци, меѓу кои Арсени Јовков.
Бројот на жртвите не е точно и неспорно утврден, но се работело за неколку десетици убиени во Горна Џумаја и поширокиот Пирински крај.
Ниту еден независен суд не ја испитал вината на убиените. Обвинител, судија и извршител на пресудите била самата Организација.
Со настаните била отстранета значајна група противници на централното раководство, а Иван Михајлов го започнал своето брзо издигнување кон врвот на ВМРО.
Наместо да го обноват единството, Горноџумајските настани ја продлабочиле поделбата. Следувале убиството на Петар Чаулев, создавањето на ВМРО (Обединета), ликвидацијата на Александар Протогеров и крвавата пресметка меѓу михајловистите и протогеровистите.
Поради тоа Горноџумајските настани остануваат еден од најмрачните моменти во историјата на македонското револуционерно движење. Тие покажале дека внатрешната борба за политичка насока и организациска власт може да стане подеднакво разорна како и борбата против надворешните противници.