Убиството на Тодор Александров на 31 август 1924 година претставува еден од најзначајните и најнеразјаснетите настани во историјата на Внатрешната македонска револуционерна организација.
Александров бил убиен во Пиринска Македонија, во близина на селото Сугарево, додека патувал кон собир на раководните дејци од Серскиот револуционерен округ. Заедно со него бил убиен и неговиот телохранител Пандо Зафиров.
Непосредните извршители биле идентификувани како Штерју Влахов и Динчо Вретенаров, војводи и организациски дејци од Петричкиот крај. Меѓутоа, прашањето кој го наредил убиството и кои политички сили стоеле зад него никогаш не било конечно и неспорно утврдено. (bg.wikipedia.org)
Убиството се случило само еден месец по објавувањето на Мајскиот манифест и јавното оградување на Тодор Александров од документот. Поради тоа неговата смрт веднаш била поврзана со длабоката криза во ВМРО, судирот со приврзаниците на Манифестот, односите со Коминтерната и притисоците од бугарските политички и воени кругови.
Смртта на Александров не ја смирила кризата. Напротив, таа предизвикала серија одмазднички убиства, чистки и внатрешни пресметки што трајно го промениле карактерот на ВМРО.
Тодор Александров пред убиството
Во 1924 година Тодор Александров бил највлијателниот водач на ВМРО и една од најмоќните политички личности во Пиринска Македонија.
По обновувањето на Организацијата во 1919 година, тој успеал повторно да воспостави Централен комитет, тајни комитети, курирски канали и вооружени чети. ВМРО дејствувала главно против југословенската власт во Вардарска Македонија, но истовремено имала големо влијание врз политичкиот живот во Бугарија.
Александров настојувал да ја претставува ВМРО како самостојна организација што се бори за обединета и автономна, а постепено и независна Македонија. Сепак, Организацијата зависела од можноста да дејствува од бугарска територија и од поддршката или толеранцијата на влијателни бугарски политички и воени кругови.
Оваа противречност особено дошла до израз во текот на преговорите што довеле до Мајскиот манифест.
Мајскиот манифест и политичката криза
Во почетокот на 1924 година претставници на ВМРО, македонските федералисти и Коминтерната започнале преговори за создавање обединет македонски револуционерен фронт.
Документот познат како Мајски манифест го носел датумот 6 мај 1924 година. Тој предвидувал борба за обединета и независна Македонија, соработка со револуционерните сили на Балканот и политичко приближување кон Советскиот Сојуз и Коминтерната.
Според достапните истражувања, Тодор Александров пред заминувањето од Виена оставил полномошно за потпишување на документот. По неговото објавување, меѓутоа, Александров и Александар Протогеров јавно се оградиле од Манифестот и изјавиле дека документот бил објавен без нивно конечно одобрување или дека нивните потписи биле злоупотребени. (UGD Publishing System)
Повлекувањето предизвикало силно незадоволство кај федералистите и комунистичките кругови. Петар Чаулев, третиот член на Централниот комитет, продолжил да ја поддржува програмата на Манифестот.
Во исто време, бугарската влада и антикомунистичките кругови вршеле притисок врз ВМРО да се откаже од соработката со Коминтерната. За нив било неприфатливо документот да предвидува издвојување на Пиринска Македонија од Бугарија и нејзино вклучување во независна македонска држава.
Така, во летото 1924 година Тодор Александров се нашол меѓу повеќе спротивставени сили: Коминтерната и федералистите, бугарската влада, антикомунистичките воени кругови, сопствените незадоволни соработници и различните струи во ВМРО.
Собирот на Серскиот револуционерен округ
Во август 1924 година бил подготвуван собир на раководните дејци од Серскиот револуционерен округ.
Округот имал особено значење бидејќи го опфаќал подрачјето во кое ВМРО располагала со најсилна територијална база. Во него постоеле и стари поделби меѓу приврзаниците на Тодор Александров и луѓето поврзани со поранешната Серска група и федералистичкото движење.
Александров решил лично да присуствува на собирот. Според повеќе сведоштва, некои негови соработници го предупредувале дека во Петричкиот крај постои опасност и дека не треба да патува со малубројна придружба.
И покрај предупредувањата, тој тргнал кон местото на собирот заедно со Александар Протогеров и со мала придружба. Целта веројатно била лично да ги надмине несогласувањата, да ја зацврсти дисциплината и да ја потврди контролата на Централниот комитет врз Серскиот округ.
Патувањето кон Сугарево
На 31 август 1924 година Тодор Александров се движел низ планинскиот предел над селото Сугарево во Пиринска Македонија.
Во придружбата се наоѓале Александар Протогеров, телохранителот Пандо Зафиров и организациски дејци што требало да ги одведат до местото на собирот.
Меѓу луѓето што го придружувале биле Штерју Влахов и Динчо Вретенаров. Тие добро го познавале теренот и биле поврзани со локалната организациска структура.
Според најприфатената реконструкција, групата запрела за одмор или за краток оброк во планината. Во тој момент Александров и неговиот телохранител биле нападнати од непосредна близина.
Тодор Александров бил погоден со повеќе истрели и починал на самото место. Пандо Зафиров, кој се обидел да реагира или да го заштити, исто така бил убиен. (bg.wikipedia.org)
Непосредните извршители
Како непосредни извршители на убиството биле посочени Штерју Влахов и Динчо Вретенаров.
Двајцата биле вооружени дејци на ВМРО и добро ја познавале организациската мрежа во Петричкиот крај. Нивното присуство во непосредната придружба на Александров покажува дека убиството било извршено од луѓе што ја уживале неговата доверба или барем довербата на локалните раководители.
Токму овој факт му дал карактер на внатрешно организациско предавство. Александров не бил убиен од југословенска или грчка заседа, ниту во отворен вооружен судир, туку од членови на движењето со кое раководел.
По убиството, непосредните извршители биле прогонети од сили верни на Централниот комитет. Тие биле опколени и ликвидирани во краток рок, со што исчезнала можноста да бидат јавно испрашани и да дадат целосно сведоштво за нарачателите и подготовката на атентатот.
Телото и погребот
По убиството телата на Тодор Александров и Пандо Зафиров биле привремено сокриени или покриени во планинскиот предел.
Неколку дена подоцна Александров бил погребан во близина на параклисот „Свети Илија“, над селото Сугарево.
Неговата смрт предизвикала голем одѕив меѓу македонската емиграција и во бугарската јавност. Во Софија била одржана голема комеморација на која присуствувале илјадници луѓе.
За неговите приврзаници тој бил водачот што по Првата светска војна успеал повторно да ја изгради ВМРО и да ја продолжи борбата против поделбата на Македонија.
За неговите противници тој бил водач на силно централизирана и вооружена организација, одговорна за политички убиства и за насилна вмешаност во бугарскиот политички живот.
Кој го наредил убиството?
Ниту непосредната истрага на ВМРО, ниту подоцнежните историски истражувања не дале целосно и општоприфатено објаснување за нарачателите.
Постојат неколку главни верзии:
- убиството било организирано од приврзаници на федералистичката и левата струја;
- зад него стоеле сили поврзани со Коминтерната;
- било организирано од локални противници во Серскиот округ;
- во подготовката биле вмешани влијателни бугарски политички или дворски кругови;
- дел од најблиското раководство на ВМРО знаел или премолчено го дозволил атентатот.
Ниту една од овие верзии не е докажана во целост. Затоа е историски неправилно еден претпоставен нарачател да се претстави како неспорно утврден факт.
Верзијата за федералистите
Официјалното раководство на ВМРО по убиството ја насочило главната вина кон луѓето поврзани со левата и федералистичката струја.
Особено бил посочуван Алекса Василев, познат како Алеко-паша, влијателен раководител во Петричкиот крај. Тој имал стари несогласувања со Тодор Александров и бил поврзуван со локалните вооружени дејци што го извршиле нападот.
Според оваа верзија, убиството било дел од обидот Серскиот округ да се оттргне од контролата на Александров и да се насочи кон политиката на Мајскиот манифест.
Непосредната поврзаност на убијците со локални противници на Александров ја прави оваа верзија значајна. Сепак, таа не дава целосен одговор дали одлуката била донесена само локално или била дел од поширок политички заговор.
Верзијата за Коминтерната
Поради временската близина меѓу оградувањето од Мајскиот манифест и убиството, дел од приврзаниците на Александров ја обвиниле Коминтерната.
Според нив, Александров бил отстранет затоа што се откажал од договорената соработка и ја спречил можноста ВМРО да биде привлечена кон комунистичкиот револуционерен блок.
Коминтерната несомнено имала политички интерес да го ослаби антикомунистичкото раководство на ВМРО и да ги поддржи силите што останале верни на Мајскиот манифест.
Но не е пронајден неспорен документ што докажува дека Коминтерната непосредно го наредила убиството. Затоа оваа верзија останува претпоставка заснована врз политичкиот контекст, а не целосно докажан факт.
Верзијата за бугарските политички и дворски кругови
Според друга верзија, Тодор Александров станал неприфатлив за дел од бугарските владејачки и воени кругови.
Неговите преговори со Коминтерната и прифаќањето на програма за независна Македонија, која би ја опфатила и Пиринска Македонија, можеле да бидат оценети како закана за бугарската територијална целост.
Истовремено, неговата лична моќ и влијанието на ВМРО во Пиринскиот крај го правеле политички фактор што тешко можел да биде контролиран од државата.
Поради тоа, некои автори претпоставуваат дека влијателни бугарски кругови можеле да бидат заинтересирани за негово отстранување или барем да знаат дека се подготвува напад.
Но и за оваа верзија нема целосен и неспорен доказ. Таа се заснова главно врз политичките интереси и подоцнежните сведоштва, а не врз недвосмислена наредба или архивски документ.
Прашањето за Александар Протогеров
Особено спорно останало однесувањето на Александар Протогеров.
Тој патувал заедно со Александров и се наоѓал во близина кога било извршено убиството, но не бил нападнат.
Овој факт предизвикал сомневање кај дел од приврзаниците на Александров. Подоцна Иван Михајлов и неговиот круг го обвинувале Протогеров дека знаел за заговорот или дека не презел доволно мерки за да го спречи.
Протогеров категорично ги отфрлал овие обвинувања. Тој тврдел дека бил изненаден од нападот и дека немал никакво учество во неговата подготовка.
Во првите години по убиството Протогеров останал член на Централниот комитет. Сепак, сомневањето не исчезнало и во 1928 година тој бил убиен по одлука на групата околу Иван Михајлов.
Неговата ликвидација го отворила долготрајниот и крвав судир меѓу михајловистите и протогеровистите.
Прашањето за Иван Михајлов
Во дел од подоцнежните толкувања бил поставуван и сомнеж кон Иван Михајлов.
Тој бил близок соработник и секретар на Тодор Александров, но по неговата смрт брзо се издигнал во раководството и постепено ја презел контролата врз Организацијата.
Овој брз подем, како и неговата улога во последователните казнени акции, довеле некои противници да го обвинат дека имал интерес Александров да биде отстранет.
Михајлов категорично ги отфрлал таквите обвинувања и се претставувал како наследник што ги казнил убијците и ја зачувал Организацијата.
Не постои неспорен доказ дека тој го организирал убиството. Поради тоа и оваа верзија треба да се претставува како сомнеж и политичко обвинување, а не како утврден историски факт.
Одмаздничките акции
По убиството раководството на ВМРО започнало широка пресметка со лицата осомничени за учество во заговорот.
Непосредните извршители биле ликвидирани. Потоа следувале убиства на локални раководители и дејци поврзани со Алекса Василев и со левото крило.
Во Горна Џумаја и во други места биле убиени или заробени повеќе организациски противници. Настаните станале познати како Горнаџумајски или Септемвриски настани од 1924 година.
Дел од жртвите несомнено биле поврзани со противниците на Александров, но во атмосферата на одмазда биле ликвидирани и лица чија непосредна вина не била јавно докажана.
Организациските пресуди биле извршувани брзо и без независна судска постапка. Со тоа исчезнале многу сведоци што можеле да помогнат во целосното расветлување на убиството.
Судбината на Петар Чаулев
Петар Чаулев, кој продолжил да го брани Мајскиот манифест, бил прогласен за противник и предавник на главното раководство на ВМРО.
Тој се наоѓал во странство и настојувал да ја продолжи политиката за обединување на македонските револуционерни сили и соработка со левичарските кругови.
Во декември 1924 година Чаулев бил убиен во Милано.
Неговата ликвидација била дел од пошироката пресметка со приврзаниците на Мајскиот манифест.
Во рок од неколку месеци двајца од тројцата членови на Централниот комитет од 1919 година — Тодор Александров и Петар Чаулев — биле убиени. Александар Протогеров останал единствениот преживеан член, но и тој бил ликвидиран четири години подоцна.
Подемот на Иван Михајлов
По смртта на Александров започнал брзиот подем на Иван Михајлов.
Тој бил млад, образован и добро запознаен со внатрешната кореспонденција и организациската мрежа, бидејќи претходно работел како секретар и близок соработник на Александров.
Михајлов учествувал во организирањето на одмаздничките акции и постепено создал сопствен круг од млади и целосно лојални соработници.
Во следните години тој ја променил тактиката на ВМРО. Наместо големи чети, сè почесто биле користени мали борбени тројки и поединечни атентатори.
Организацијата станала уште поцентрализирана, а ликвидацијата на внатрешните противници станала значаен дел од борбата за контрола.
Кризата на ВМРО
Убиството на Тодор Александров не било само смена на еден водач.
Тоа го означило распаѓањето на раководниот круг што ја обновил ВМРО во 1919 година и почетокот на нов период на внатрешни судири.
Поделбата околу Мајскиот манифест се претворила во трајна поделба меѓу главната ВМРО и ВМРО (Обединета).
Во самата главна Организација подоцна избувнал судир меѓу михајловистите и протогеровистите.
Во овие пресметки загинале голем број истакнати војводи, интелектуалци, организациски работници и политички дејци.
На тој начин значителен дел од енергијата на македонското револуционерно движење бил насочен не против државите што ја контролирале Македонија, туку кон меѓусебно уништување.
Влијанието врз македонското движење
Тодор Александров бил личност што успевала да одржува рамнотежа меѓу различни кадри, војводи и политички интереси.
По неговата смрт исчезнал авторитетот што можел да ги држи заедно старите револуционерни дејци, воените кругови, емигрантските организации и младите членови.
Неговите наследници немале единствено признат авторитет. Поради тоа борбата за раководење била решавана преку организациски пресуди и оружје.
ВМРО останала силна и по 1924 година, но станала поцентрализирана, потајна и позависна од тесен раководен круг.
Истовремено, нејзиниот углед бил нарушен од честите политички убиства и внатрешните пресметки.
Историското значење
Убиството на Тодор Александров претставува пресвртница меѓу две етапи во историјата на меѓувоената ВМРО.
Првата етапа, од 1919 до 1924 година, била период на обновување на мрежата, воспоставување на Пиринска Македонија како база и повторно поставување на македонското прашање.
Втората етапа, започната по неговата смрт, била обележана со подемот на Иван Михајлов, употребата на мали атентаторски групи и суровите пресметки со внатрешните противници.
Убиството истовремено покажало колку длабоки биле политичките, идеолошките и личните поделби во Организацијата.
Ниту една надворешна сила не успеала толку брзо да го отстрани нејзиниот водач. Тој бил ликвидиран од луѓе што произлегувале од самата организациска средина.
Зошто убиството останало неразјаснето
Постојат неколку причини поради кои убиството никогаш не било целосно расветлено.
Непосредните извршители биле ликвидирани пред да бидат јавно испрашани. Повеќе осомничени и можни сведоци биле убиени во одмаздничките акции.
Истрагата била водена од самата ВМРО, која истовремено била заинтересирана да ги казни политичките противници и да ја зачува сопствената власт.
Бугарската држава не спровела целосно независна и јавно достапна судска постапка што би ги испитала сите можни нарачатели.
Подоцнежните сведоштва биле пишувани од луѓе што припаѓале на спротивставени струи и често се обидувале да ја оправдаат сопствената страна.
Поради тоа историјата располага со повеќе верзии, но не и со единствен доказ што неспорно го утврдува целиот синџир на заговорот.
Заклучок
Тодор Александров бил убиен на 31 август 1924 година во Пиринска Македонија, во близина на селото Сугарево, додека патувал кон собир на Серскиот револуционерен округ.
Заедно со него бил убиен и неговиот телохранител Пандо Зафиров.
Како непосредни извршители биле посочени Штерју Влахов и Динчо Вретенаров, членови на организациската структура во Петричкиот крај.
Но прашањето кој го наредил убиството останало неразјаснето.
Во различни периоди биле обвинувани федералистите, Коминтерната, локалните противници на Александров, бугарски политички и дворски кругови, Александар Протогеров, па дури и луѓе што подоцна се издигнале во новото раководство.
Ниту една од овие верзии не е докажана во целост.
Убиството било тесно поврзано со кризата предизвикана од Мајскиот манифест, но не може со сигурност да се сведе само на еден политички спор. Во него се преплетувале идеолошки разлики, лични непријателства, борба за контрола врз Пиринска Македонија и интересите на повеќе државни и меѓународни фактори.
Најтешката последица била што ВМРО не спровела независна истрага, туку одговорила со масовна одмазда. Непосредните извршители и голем број осомничени биле ликвидирани, со што засекогаш биле изгубени важни сведоштва.
По смртта на Александров започнал подемот на Иван Михајлов и нов период во историјата на Организацијата. Следувале убиството на Петар Чаулев, поделбата со ВМРО (Обединета), ликвидацијата на Александар Протогеров и крвавите пресметки меѓу михајловистите и протогеровистите.
Поради тоа убиството на Тодор Александров не претставува само трагичен крај на еден револуционерен водач. Тоа е настан што ја отворил најдлабоката внатрешна криза во меѓувоената ВМРО и трајно го изменил понатамошниот развој на македонското револуционерно движење.