По завршувањето на Првата светска војна, Македонија повторно останала поделена меѓу соседните балкански држави. Надежите дека мировните договори ќе овозможат нејзино обединување, автономија или независност не се оствариле. Вардарска Македонија била вклучена во новосоздаденото Кралство на Србите, Хрватите и Словенците, Егејска Македонија останала под грчка власт, а Пиринска Македонија во границите на Бугарија.
Во такви услови, кон крајот на 1919 година била обновена Внатрешната македонска револуционерна организација – ВМРО. Новиот Централен комитет го сочинувале Тодор Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев.
Иако раководството формално било колективно, Тодор Александров постепено станал највлијателната личност во Организацијата. Тој бил главен организатор на обновувањето на револуционерната мрежа, воспоставувањето на пограничните канали и создавањето нови вооружени чети.
Обновената ВМРО се повикувала на традицијата на Македонската револуционерна организација основана во Солун во 1893 година. Меѓутоа, таа дејствувала во целосно изменети политички и територијални услови. Наместо против една османлиска власт, Организацијата сега требало да се бори против поделбата на Македонија и против државните системи воспоставени во нејзините различни делови.
Основната програмска цел останала создавање обединета и автономна Македонија, а во следните години сè почесто била истакнувана и идејата за независна македонска држава.
Македонија по Првата светска војна
Првата светска војна завршила со пораз на Централните сили. Бугарија, која во војната учествувала на нивна страна, го потпишала Солунското примирје на 29 септември 1918 година и била принудена да ги повлече своите војници од Вардарска Македонија.
Српската војска повторно влегла во областа, а на 1 декември 1918 година било создадено Кралството на Србите, Хрватите и Словенците.
Вардарска Македонија била вклучена во новата држава без посебен политички статус. Во службената терминологија била третирана како дел од таканаречена „Јужна Србија“.
Македонското население не било признаено како посебен народ, а македонското име не било прифатено како официјална национална или политичка определба. Во училиштата и администрацијата бил воведен српскиот систем, додека поранешните членови на револуционерното движење биле следени, апсени или принудувани да ја напуштат земјата.
Во Егејска Македонија продолжило воспоставувањето на грчката администрација, просвета и црковна управа. Луѓето што не ја прифаќале новата власт или биле осомничени за врски со револуционерните организации биле изложени на политички и полициски притисоци.
Пиринска Македонија останала во составот на Бугарија и постепено станала прибежиште за илјадници бегалци и револуционерни дејци од другите делови на Македонија.
Неуспехот на мировните договори
Во 1919 година победничките сили ја одржувале Париската мировна конференција, на која се определувал новиот политички поредок во Европа.
Различни македонски организации, емигрантски здруженија и поранешни револуционерни дејци испраќале меморандуми и апели со барање Македонија да биде обединета и да добие автономија или независност.
Тие се повикувале на правото на народите на самоопределување и на ветувањата дека новиот европски поредок ќе се заснова врз национална и политичка слобода.
Меѓутоа, Македонија не била признаена како посебна страна на мировната конференција. Нејзини претставници не учествувале рамноправно во преговорите, а големите сили ја прифатиле поделбата воспоставена по Балканските војни.
Со Нејскиот договор од 27 ноември 1919 година биле регулирани односите со поразената Бугарија. Вардарска Македонија останала во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, Егејска Македонија во Грција, а Пиринска Македонија во Бугарија.
Неуспехот на дипломатските обиди ги зацврстил оние дејци што сметале дека македонското прашање не може да биде решено само со меморандуми и апели.
Тодор Александров
Тодор Александров бил роден во 1881 година во Ново Село, Штипско. Уште како млад учител се вклучил во Македонската револуционерна организација и постепено станал еден од нејзините најспособни организатори.
Дејствувал главно во Скопскиот револуционерен округ, каде создавал комитети, воспоставувал курирски канали и организирал вооружени чети.
Во 1911 година, заедно со Петар Чаулев и Христо Чернопеев, бил избран во Централниот комитет на обновената предвоена ВМОРО.
За време на Балканските и Првата светска војна соработувал со бугарската војска, сметајќи дека нејзината победа може да доведе до отстранување на српската власт и обединување на Македонија.
По воениот пораз во 1918 година, Александров не се откажал од револуционерната борба. Тој сметал дека Македонија повторно станала жртва на меѓудржавните договори и дека е неопходно создавање самостојна и добро организирана револуционерна сила.
Неговото долгогодишно искуство, врските со старите организациски кадри и авторитетот меѓу македонската емиграција му овозможиле да стане главната движечка сила во обновувањето на ВМРО.
Александар Протогеров
Александар Протогеров бил професионален офицер и долгогодишен учесник во македонското револуционерно движење.
Имал значително воено искуство стекнато во Балканските војни и во Првата светска војна. Бил поврзан со Единаесеттата македонска пешадиска дивизија и со управувањето на областите што за време на војната биле под бугарска воена власт.
Неговото присуство во новиот Централен комитет било важно поради врските со воените кругови, искуството во организирањето вооружени единици и авторитетот меѓу дел од старите војводи и офицери.
Протогеров учествувал во создавањето на воената структура на обновената Организација, во набавувањето оружје и во организирањето на пограничните бази.
Петар Чаулев
Петар Чаулев бил истакнат револуционер и војвода од Охридско.
Учествувал во Илинденското востание, во обновувањето на Организацијата по Младотурската револуција и во вооружените настани за време на Балканските војни.
Во 1913 година имал значајна улога во Охридско-дебарското востание против српската власт.
Неговото влегување во Централниот комитет требало да обезбеди застапеност на западните делови на Македонија и врска со старите кадри од Битолскиот револуционерен округ.
Чаулев имал и меѓународни контакти, особено во Албанија и Италија. Подоцна меѓу него и Тодор Александров ќе се појават сериозни политички и организациски несогласувања, но во 1919 година тие заеднички учествувале во обновувањето на ВМРО.
Создавањето на новиот Централен комитет
Новиот Централен комитет бил составен од:
- Тодор Александров;
- Александар Протогеров;
- Петар Чаулев.
Овој состав не бил избран на редовен општ конгрес со делегати од сите револуционерни окрузи.
Во повоените услови одржувањето таков конгрес било речиси невозможно. Македонија била поделена со строго чувани државни граници, голем број дејци биле загинати или раселени, а старите организациски врски биле прекинати.
Поради тоа новото раководство било оформено преку договор меѓу влијателните преживеани дејци и постепено било признавано од обновените структури.
Ова подоцна станало предмет на критика. Дел од старите револуционери го оспорувале правото на новиот Централен комитет да се претставува како законско раководство без одржан општ конгрес.
Сепак, Александров и неговите соработници успеале практично да ја обноват Организацијата и да воспостават контрола врз значителен дел од нејзините кадри и бази.
Од ВМОРО кон ВМРО
Пред Балканските војни Организацијата го носела името Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација – ВМОРО.
Нејзината територија ги опфаќала Македонија и Одринско, кои се наоѓале во составот на Османлиското Царство.
По војните политичката карта била целосно изменета. Македонија и Одринско биле поделени меѓу различни држави, а нивните револуционерни движења започнале да се развиваат во различни услови.
Обновената организација постепено го утврдила името Внатрешна македонска револуционерна организација – ВМРО.
Со тоа нејзиното дејствување било ограничено на географската област Македонија, додека одринските и тракиските дејци подоцна создале посебна револуционерна организација.
Програмата на обновената Организација
Главната програмска цел на ВМРО била обединување на Македонија во нејзините географски граници и создавање политички автономна единица.
Автономијата требало да ги обедини Вардарскиот, Егејскиот и Пиринскиот дел и да обезбеди сопствена администрација и еднакви права за сите жители.
Во јавните документи се истакнувало дека идното политичко уредување не треба да зависи од верата или народноста на населението.
Организацијата ја отфрлала поделбата од 1913 година како неправедна и како траен извор на судири на Балканот.
Во следните години, особено под влијание на новите политички околности, сè почесто ќе се употребува и формулацијата за независна Македонија.
Меѓутоа, меѓу самите дејци постоеле разлики во толкувањето на автономијата. Едни ја сметале за конечна цел, а други за преодна етапа кон некое идно државно или федеративно решение.
„Македонија за Македонците“
Обновената ВМРО повторно ја истакнала паролата:
„Македонија за Македонците“
Со оваа парола се нагласувало дека Македонија не треба да биде предмет на поделба меѓу соседните држави, туку да стане политичка татковина на сите свои жители.
Паролата била поврзана со револуционерната традиција од времето на Гоце Делчев и со програмата за внатрешна и самостојна борба.
ВМРО настојувала да покаже дека не е обична продолжена рака на една соседна влада, туку организација што се бори за Македонија како целина.
Сепак, нејзината база во Бугарија, националното определување на голем дел од членовите и врските со бугарските воени и политички кругови предизвикувале постојани сомневања кај нејзините противници.
Пиринска Македонија како револуционерна база
Пиринска Македонија станала главна територијална и организациска база на ВМРО.
Во областа живееле голем број поранешни војводи, четници и бегалци од Вардарска и Егејска Македонија. Многумина имале роднински и организациски врски преку новите граници.
Градовите Горна Џумаја, Петрич, Мелник и Неврокоп станале важни центри за собирање луѓе, оружје, пари и информации.
Планинскиот терен овозможувал создавање тајни складишта и погранични канали.
Од Пиринска Македонија четите можеле да преминуваат во Вардарскиот и Егејскиот дел, да воспоставуваат врски со населението и повторно да се враќаат во своите бази.
Постепено влијанието на ВМРО во областа станало толку силно што официјалните државни и општински органи често морале да се приспособуваат кон нејзините одлуки.
Обновување на тајните комитети
Една од првите задачи на новото раководство била повторно воспоставување на комитетската мрежа.
Во Вардарска Македонија биле барани преживеаните селски и градски раководители, курири, учители, свештеници и поранешни четници.
Најпрво биле создадени мали и строго тајни групи. Нивните членови познавале само ограничен број соработници, за во случај на апсење да не можат да ја откријат целата структура.
Комитетите собирале пари, обезбедувале храна и засолниште, пренесувале писма и известувале за движењето на војската и полицијата.
Посебно внимание било посветено на Штипско, Кочанско, Радовишко, Малешевско, Велешко, Струмичко и другите краишта од Скопскиот револуционерен округ, каде Тодор Александров имал силни стари врски.
Во Битолскиот округ обновувањето било потешко, но мрежи биле создадени во Охридско, Прилепско, Крушевско, Битолско, Ресенско и Кичевско.
Обновување на курирските канали
За поврзување на поделените делови на Македонија било неопходно создавање тајни погранични канали.
Куририте пренесувале писма, пари, весници, оружје, муниција и организациски инструкции.
Се користеле старите планински премини преку Осогово, Малешевските Планини, Огражден, Беласица и другите погранични области.
Преминувањето било исклучително опасно. Границите биле чувани од војска, жандармерија и специјални патроли.
Фатените курири биле изложени на долги затворски казни, мачење или смрт при вооружен судир.
И покрај тоа, каналите постепено биле обновени и станале основа на целата дејност на ВМРО.
Обновување на четничкиот институт
Паралелно со тајните комитети биле создадени нови вооружени чети.
Во почетокот тие биле составени од искусни поранешни војводи и четници, бегалци од Вардарска Македонија и млади доброволци.
Четите имале задача да воспоставуваат врски со месните комитети, да ги штитат куририте и организациските работници и да собираат информации за положбата на теренот.
Тие извршувале и акции против полицајци, жандарми, државни службеници и лица што ВМРО ги обвинувала за насилство или предавство.
Нивното присуство требало да покаже дека новите власти немаат целосна контрола и дека македонското прашање не е затворено.
Меѓутоа, секое преминување на една чета можело да предизвика полициски потери, апсења и колективни казни врз населението.
Финансирањето на ВМРО
За одржување на Организацијата биле потребни значителни средства.
Парите биле користени за оружје, муниција, облека, храна, печатени материјали и издржување на четите и куририте.
Средства се собирале од македонската емиграција, од братствата во Бугарија и од поддржувачи во Европа и Америка.
Во Пиринска Македонија се собирале членарини и доброволни прилози.
Од побогатите трговци, земјопоседници и претприемачи понекогаш биле барани задолжителни револуционерни давачки.
Приврзаниците ги оправдувале овие средства како неопходни за ослободителната борба. Противниците, пак, ја обвинувале Организацијата дека користи закани и присила.
Македонските братства
Македонските емигрантски братства во Бугарија имале голема улога во обновувањето.
Тие биле создадени од бегалци и доселеници од различни македонски градови и области.
Братствата собирале помош за бегалците, организирале јавни собири, издавале весници и испраќале меморандуми до странските претставништва.
Голем дел од нив ја поддржувале програмата на Тодор Александров и обезбедувале средства, доброволци и политичка поддршка.
Но сите братства не биле под контрола на ВМРО. Дел биле блиски до федералистичките, земјоделските, социјалистичките или комунистичките кругови.
Борбата за влијание врз македонската емиграција станала важен дел од меѓусебните политички судири.
Привременото претставништво
Во 1919 година било создадено и Привременото претставништво на поранешната обединета Внатрешна револуционерна организација.
Околу него се собрале стари дејци што се залагале за дипломатска и политичка борба и за автономна Македонија во рамките на идно балканско федеративно уредување.
Меѓу нив биле Ѓорче Петров, Димо Хаџи Димов, Христо Татарчев, Петар Поп Арсов, Михаил Герџиков и други познати револуционерни дејци.
Претставништвото ја критикувало групата на Александров, Протогеров и Чаулев и го оспорувало нивното право да раководат без одржан конгрес.
Неговите членови сметале дека вооружената организација што дејствува од Бугарија може да стане зависна од бугарските државни интереси.
Тодор Александров, пак, сметал дека дипломатската борба без силна внатрешна организација нема да даде резултати.
Овие разлики постепено се претвориле во отворено непријателство.
Односите со владата на Александар Стамболиски
По војната во Бугарија на власт дошол Бугарскиот земјоделски народен сојуз предводен од Александар Стамболиски.
Неговата влада настојувала да ја извлече Бугарија од меѓународната изолација и да ги подобри односите со Кралството на Србите, Хрватите и Словенците.
Стамболиски сметал дека вооружените акции на ВМРО можат да предизвикаат нови конфликти и да го загрозат меѓународното закрепнување на Бугарија.
Поради тоа владата се обидувала да ги разоружи четите, да ги уапси раководителите и да воспостави целосна државна контрола во Пиринска Македонија.
Во 1919 година Тодор Александров и Александар Протогеров биле уапсени од бугарските власти.
Во ноември истата година тие успеале да избегаат од притвор со помош на свои приврзаници и повторно преминале во илегала.
Бегството дополнително го зацврстило угледот на Александров и ја продлабочило неговата борба против владата на Стамболиски.
Односот кон југословенската власт
ВМРО ја сметала југословенската власт во Вардарска Македонија за окупациска и ја отфрлала политиката на присоединување и србизација.
Организацијата напаѓала жандармериски станици, државни службеници и лица обвинети дека ја помагаат полициската власт.
Југословенската држава ја сметала ВМРО за вооружена и сепаратистичка организација поддржувана од Бугарија.
Во пограничните области биле распоредувани дополнителни воени и жандармериски сили.
Селата осомничени дека им помагаат на четите биле подложувани на претреси, апсења, парични казни и други облици на колективна одговорност.
Семејствата на четниците биле изложени на посебен надзор, а селските првенци морале да го пријавуваат движењето на секое непознато лице.
Така започнал долготраен круг на организациски акции и државни репресии.
Односот кон Грција
Обновената ВМРО ја отфрлала и грчката власт во Егејска Македонија.
Организацијата ги обвинувала грчките власти за хеленизација, ограничување на словенскиот говор и прогон на населението што не ја прифаќало грчката национална политика.
Сепак, создавањето силна мрежа во Егејскиот дел било многу потешко.
Границата била строго чувана, а по Балканските војни голем број стари организациски центри биле разурнати или раселени.
Поради тоа главниот дел од вооружената и организациската активност на ВМРО бил насочен кон Вардарска Македонија.
Внатрешната дисциплина
Тодор Александров барал строга дисциплина, послушност и чување на организациската тајна.
Самоволното дејствување, злоупотребата на пари, предавството и разбојништвото биле казнувани.
Организацијата создала сопствени судски и дисциплински тела.
Пресудите можеле да вклучуваат отстранување од Организацијата, парична казна или смртна казна.
Таквата строгост помогнала ВМРО да опстане во тешки илегални услови и да воспостави широка мрежа.
Меѓутоа, таа истовремено создала систем во кој раководството располагало со голема власт, а политичките противници понекогаш биле обвинувани за предавство и ликвидирани без јавна судска постапка.
Внатрешните противречности
Обновувањето на ВМРО не донело единство во македонското движење.
Наспроти Александров стоеле федералистите, левичарските дејци и дел од старите раководители на Организацијата.
Тие го обвинувале дека Организацијата станува премногу зависна од бугарските воени и националистички кругови.
Александров, пак, ги обвинувал своите противници дека ја разградуваат револуционерната дисциплина и соработуваат со владата на Стамболиски, Белград или комунистичкото движење.
Политичките разлики постепено прераснале во вооружени пресметки.
Убиството на Ѓорче Петров во Софија во 1921 година било еден од најтрагичните примери на овие меѓусебни конфликти.
Така, паралелно со борбата против поделбата, ВМРО влегла и во период на тешки внатрешни пресметки.
ВМРО како силен политички фактор
Во периодот од 1919 до 1924 година Тодор Александров успеал да ја претвори ВМРО во една од највлијателните револуционерни организации на Балканот.
Таа располагала со:
- Централен комитет;
- окружни и околиски раководства;
- тајни комитети;
- курирски канали;
- погранични бази;
- вооружени чети;
- сопствени извори на финансирање;
- силна поддршка меѓу дел од македонската емиграција.
Организацијата воспоставила значително влијание во Пиринска Македонија и развила вооружена дејност во Вардарскиот дел.
Во исто време, преку весници, меморандуми и политички контакти настојувала македонското прашање да го одржува присутно во меѓународната јавност.
ВМРО станала важен фактор во односите меѓу Бугарија и Кралството на Србите, Хрватите и Словенците.
Историското значење на обновата
Обновата во 1919 година претставува една од најважните пресвртници во историјата на ВМРО.
Организацијата создадена во Османлиското Царство била приспособена кон новата меѓувоена стварност.
Нејзината цел повеќе не била автономија во рамките на Османлиското Царство, туку поништување на поделбата од 1913 година и повторно обединување на Македонија.
Пиринска Македонија станала главна база, додека Вардарска Македонија била главно подрачје на вооружена и илегална дејност.
Обновата го зачувала македонското прашање како важен политички проблем и покажала дека мировните договори не успеале да создадат трајна стабилност.
Но новата ВМРО имала и поинаков карактер од предилинденската Организација. Таа била поцентрализирана, посилно вооружена и под поголемо лично влијание на својот водач.
Нејзината дејност била придружена со атентати, организациски пресуди и внатрешни пресметки што нанеле тешки загуби на македонското револуционерно движење.
Заклучок
Обновата на ВМРО во 1919 година била непосредна последица на неуспехот на Балканските и Првата светска војна да го решат македонското прашање.
Македонија останала поделена, а нејзиното население немало можност самостојно да ја определи својата политичка иднина.
Во такви услови Тодор Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев создале нов Централен комитет и започнале со обновување на револуционерната мрежа.
Тодор Александров постепено станал главен водач и организатор. Под негово раководство биле воспоставени комитети, погранични канали, вооружени чети и финансиски структури.
Пиринска Македонија станала главна база на ВМРО, а дејноста била насочена главно кон Вардарска Македонија.
Организацијата ја отфрлила поделбата на земјата и ја истакнала автономијата, а постепено и независноста на Македонија како свое политичко барање.
Обновата од 1919 година покажала дека револуционерната идеја не била уништена ниту со поделбата ниту со воениот пораз.
Истовремено, таа го означила почетокот на една нова и противречна етапа. ВМРО повторно станала силен политички и вооружен фактор, но нејзината историја била обележана и со сурова дисциплина, политички атентати и тешки меѓусебни пресметки.
Со обновата под водство на Тодор Александров започнал периодот на меѓувоената ВМРО, кој ќе трае до забраната и распуштањето на нејзините структури во Бугарија во 1934 година.