Првата светска војна била најголемиот вооружен судир што дотогаш го познавало човештвото. Таа започнала во летото 1914 година, а во неа постепено биле вовлечени најголемите европски и светски сили. Војната траела повеќе од четири години и предизвикала милиони човечки жртви, уништување цели области и распаѓање на неколку големи империи.
За Македонија, Првата светска војна претставувала продолжение на страдањата започнати со Балканските војни од 1912 и 1913 година. Само една година по Букурешкиот договор, со кој македонската територија била поделена меѓу Србија, Грција и Бугарија, започнал нов светски судир.
Македонија повторно станала важно боиште. Во 1915 година на нејзината територија бил создаден Македонскиот, познат и како Солунски фронт. На него до 1918 година се бореле бугарски, германски и австроунгарски единици против француски, британски, српски, грчки, италијански и руски сили.
Македонското население се нашло во особено трагична положба. Луѓето од различните делови на Македонија биле мобилизирани во војските на државите што ја поделиле нивната земја. Македонци биле принудувани да се борат едни против други, облечени во различни униформи и под различни државни знамиња.
Дел од раководителите и членовите на Македонската револуционерна организација ја поддржале Бугарија, очекувајќи дека нејзината победа ќе доведе до обединување на Македонија. Други дејци продолжиле да ја застапуваат идејата за автономна или независна Македонија, но во услови на светска војна немале сила самостојно да ја определат судбината на земјата.
Македонија била едно од главните боишта на Балканот, а воената линија што минувала низ нејзината територија останала речиси непроменета од крајот на 1915 до септември 1918 година. (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia)
Европа пред почетокот на војната
Во почетокот на XX век Европа била поделена на два спротивставени политички и воени блока.
На едната страна биле Централните сили, чија основа ја сочинувале Германија и Австро-Унгарија. Подоцна кон нив се приклучиле Османлиското Царство и Бугарија.
На другата страна била Антантата, во која влегувале Франција, Велика Британија и Русија. Во текот на војната кон неа се приклучиле Србија, Италија, Романија, Грција, Соединетите Американски Држави и други земји.
Меѓу големите сили постоеле долготрајни спротивности околу колониите, економското влијание, вооружувањето и контролата врз важните европски и светски области.
Балканот бил едно од најнестабилните подрачја. Османлиското Царство се повлекувало, додека балканските држави се бореле за неговите поранешни територии.
Балканските војни дополнително ги заостриле односите. Србија излегла од нив територијално зголемена, додека Бугарија останала незадоволна од поделбата на Македонија и од загубите во Втората балканска војна.
Сараевскиот атентат
Непосреден повод за почетокот на Првата светска војна бил атентатот во Сараево на 28 јуни 1914 година.
Тогаш биле убиени австроунгарскиот престолонаследник Франц Фердинанд и неговата сопруга Софија. Атентатот го извршил Гаврило Принцип, член на револуционерната организација „Млада Босна“.
Австро-Унгарија ја обвинила Србија дека ги поддржува организациите што дејствуваат против нејзината власт. На Србија ѝ бил испратен тежок ултиматум, а на 28 јули 1914 година Австро-Унгарија ѝ објавила војна.
Поради постојните сојузи, кризата брзо се проширила. Русија застанала зад Србија, Германија ја поддржала Австро-Унгарија, а Франција и Велика Британија влегле во војната против Германија и нејзините сојузници.
За само неколку недели европскиот судир се претворил во светска војна.
Македонија по Букурешкиот договор
Во моментот кога започнала Првата светска војна, Македонија веќе била поделена.
Вардарскиот дел бил под власта на Кралството Србија. Егејскиот дел бил присоединет кон Кралството Грција, а Пиринскиот дел останал во составот на Кралството Бугарија. Помал западен дел бил вклучен во Албанија.
Новите државни власти започнале да ги вклучуваат освоените територии во своите административни, воени, црковни и образовни системи.
Во Вардарска Македонија српската власт ја нарекувала областа „Јужна Србија“. Македонското име не било признавано како посебна национална определба, а поранешните членови на ВМОРО биле следени, разоружувани и апсени.
Во Егејска Македонија грчките власти воспоставиле своја администрација, образование и црковна управа. Населението што не ја прифаќало новата власт било изложено на притисоци и следење.
Пиринска Македонија станала прибежиште за голем број бегалци и револуционерни дејци од другите делови на земјата.
Новите граници ги прекинале старите семејни, стопански и организациски врски. Луѓето што претходно слободно се движеле меѓу Скопје, Солун, Битола, Струмица и Горна Џумаја сега морале да минуваат државни граници.
Бугарија и нејзината неутралност
Во почетокот на Првата светска војна Бугарија прогласила неутралност.
И Централните сили и Антантата настојувале да ја привлечат на своја страна. Поради нејзината географска положба, бугарското учество било важно за контролата на Балканот и за врските со Османлиското Царство.
Главното прашање за бугарската влада било Македонија.
По поразот во Втората балканска војна, во Бугарија постоела силна желба за ревизија на Букурешкиот договор. Владата настојувала да го добие Вардарскиот дел на Македонија, а имала барања и кон делови од Егејска Македонија.
Антантата се обидувала да ја привлече Бугарија со територијални ветувања, но Србија и Грција не биле подготвени доброволно да се откажат од поголеми области.
Централните сили ѝ ветиле на Бугарија значителен дел од Македонија доколку се вклучи во војната против Србија.
Во септември 1915 година Бугарија склучила договор со Германија и Австро-Унгарија, а во октомври 1915 година влегла во војната на страната на Централните сили. (Wikipedia)
Ставот на Македонската револуционерна организација
За раководителите на обновената Македонска револуционерна организација војната изгледала како можност да се поништи поделбата од 1913 година.
Тодор Александров, Александар Протогеров и нивните соработници сметале дека поразот на Србија може да доведе до отстранување на српската власт од Вардарска Македонија.
Во тој период значаен дел од раководството на Организацијата се определил за соработка со Бугарија. Очекувањето било дека со бугарската воена победа македонските области ќе бидат обединети.
Автономистичката програма не исчезнала целосно, но во текот на војната била потисната од непосредната цел за отстранување на српската и грчката власт.
Членовите на Организацијата обезбедувале разузнавачки податоци, водичи, курири и вооружени групи. Тие ги познавале патиштата, премините, селата и расположението на населението.
Во областите што ги зазела бугарската војска, дел од организациските дејци биле вклучени во новата воена и административна власт.
Улогата на ВМОРО во војната била значајна, но и сложена. Нејзини кадри учествувале во борбата против српската власт, но дел од нив биле вклучени и во репресивниот окупациски апарат воспоставен во освоените области. (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia)
Македонските доброволци
Илјадници Македонци што живееле во Бугарија или избегале таму по Балканските војни се пријавиле како доброволци.
Меѓу нив имало поранешни четници, војводи, учители, занаетчии, работници и бегалци од Вардарска и Егејска Македонија.
Голем број од нив верувале дека се борат за ослободување и обединување на својата татковина.
Дел од доброволците биле вклучени во редовните единици на бугарската армија, а други во посебни доброволни и извидувачки формации.
Македонските револуционерни дејци биле ценети поради познавањето на теренот, искуството во четничката борба и врските со локалното население.
Но нивното учество било ставено под команда на една државна армија. Тие не располагале со самостојна политичка сила што би можела да обезбеди Македонија по војната да добие сопствено државно уредување.
Единаесеттата македонска пешадиска дивизија
Во составот на бугарската армија била формирана Единаесеттата македонска пешадиска дивизија.
Во неа биле вклучени голем број доброволци и мобилизирани лица со потекло од Македонија. Дивизијата претставувала една од најзначајните формации во кои биле собрани македонските бегалци и револуционерни кадри.
Во нејзините редови служеле поранешни членови на ВМОРО, четници и лица што претходно учествувале во Илинденското востание и во Балканските војни.
Александар Протогеров командувал со една од нејзините бригади, а во нејзините активности биле вклучени и други истакнати организациски дејци. (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia)
Дивизијата учествувала во операциите во Вардарска Македонија и на Македонскиот фронт.
За нејзините припадници борбата имала силно лично значење. Многумина се движеле низ краишта од кои потекнувале тие или нивните семејства.
Сепак, дивизијата била составен дел на бугарската армија и ги извршувала наредбите на нејзината Врховна команда.
Нападот врз Србија
Во октомври 1915 година Германија, Австро-Унгарија и Бугарија започнале заедничка офанзива против Србија.
Германските и австроунгарските сили нападнале од север, додека бугарската војска настапила од исток.
Бугарските единици навлегле во Вардарска Македонија и напредувале кон Куманово, Скопје, Штип, Велес и долината на Вардар.
Српската војска се нашла под напад од повеќе страни. Нејзините врски со Солун биле прекинати, а обидот на Антантата навреме да испрати помош не успеал.
До крајот на 1915 година српската војска била принудена да се повлече преку Косово, Албанија и Црна Гора кон Јадранското Море.
Повлекувањето се одвивало во тешки зимски услови и било проследено со големи човечки загуби.
Влегувањето на бугарската војска во Вардарска Македонија
Со повлекувањето на српската војска, најголемиот дел од Вардарска Македонија бил заземен од бугарските сили.
Во повеќе градови дел од населението ја пречекало бугарската војска со надеж дека завршува српската власт воспоставена во 1912 и 1913 година.
Во Скопје, Штип, Велес, Куманово, Кочани и во други места била воспоставена бугарска воена и административна управа.
Поранешните членови на ВМОРО помагале во преземањето на локалната власт, откривањето на српските службеници и воспоставувањето нови административни структури.
Тодор Александров се движел низ освоените области и учествувал во организирањето на новата власт и врските со локалното население.
За дел од жителите ова било доживеано како ослободување од српската администрација. За други, особено за лицата поврзани со српските установи, започнал период на прогон, апсења и интернирање.
Бугарската воена управа
Вардарска Македонија не добила автономно политичко уредување. Таа била ставена под бугарска воена и административна власт.
Биле воведени бугарски закони, училишта, црковна управа и административен јазик. Државните органи настојувале што побрзо да ја вклучат областа во бугарскиот систем.
Во управата биле вклучени и повеќе поранешни македонски револуционерни дејци.
Дел од населението доброволно ја прифаќало новата власт, особено луѓето што претходно биле прогонувани од српската администрација.
Но воената власт спроведувала и реквизиции, мобилизации, апсења и интернирање на сомнителни лица. Во услови на војна, потребите на армијата биле поставувани пред потребите на населението.
Имало и насилства врз цивили и заробеници. Историското оценување на овој период затоа мора да ги опфати и надежите за обединување и репресивните постапки на воената управа.
Антантата во Солун
Уште пред целосниот пораз на Србија, Франција и Велика Британија започнале да испраќаат војници во Солун.
Првите поголеми британски и француски единици пристигнале во октомври 1915 година. Нивната првична задача била да ѝ помогнат на Србија и да ја одржат врската преку долината на Вардар.
Интервенцијата дошла предоцна и со недоволно сили за да го спречи српскиот пораз.
По повлекувањето од Вардарска Македонија, силите на Антантата се утврдиле околу Солун. Постепено бил создаден голем воен логор и фронт што се протегал од Албанија, преку јужните делови на Македонија, до долината на Струма.
Солун станал главна база на сојузничките армии, со пристаништа, железнички линии, болници, складишта и воени штабови.
Македонскиот фронт бил создаден како резултат на обидот на Антантата да ѝ помогне на Србија, но по нејзиниот пораз фронтот добил пошироко балканско значење. (Wikipedia)
Создавањето на Македонскиот фронт
До крајот на 1915 година била воспоставена стабилна фронтовска линија.
На северната страна се наоѓале главно бугарските сили, поддржани во одделни периоди од германски и австроунгарски единици.
На јужната страна биле француските и британските трупи, а подоцна им се приклучиле обновената српска војска, италијански, руски и грчки единици.
Фронтот минувал низ планински и тешко пристапни области. Значајни точки биле Дојран, Беласица, долината на Вардар, Кајмакчалан, Мариово, Битолското Поле и областите кон Албанија.
Воени позиции биле изградени на планински врвови, во карпести области и по должината на речните долини.
Војниците живееле во ровови, земјанки и импровизирани засолништа. Покрај артилерискиот оган, голема опасност претставувале болестите, студот, летната горештина и недостигот од чиста вода.
Србија повторно на фронтот
По тешкото повлекување преку Албанија, преживеаните српски војници биле префрлени на островот Крф.
Таму биле одморени, реорганизирани и повторно вооружени од силите на Антантата.
Во 1916 година обновената српска војска била префрлена на Македонскиот фронт.
Српските единици зазеле позиции во западниот и средишниот дел на фронтот, спроти бугарските сили.
Така, на македонска територија повторно се нашле едни спроти други армии во чии редови служеле луѓе од Македонија.
Мобилизираните Македонци од Вардарскиот дел што претходно служеле во српската војска можеле да се најдат спроти Македонци во бугарските единици.
Грчката неутралност и националниот раскол
Грција на почетокот формално останала неутрална.
Во грчкото политичко раководство постоел длабок судир. Кралот Константин I бил наклонет кон Германија и се залагал за неутралност, додека премиерот Елефтериос Венизелос сакал Грција да се приклучи кон Антантата.
Судирот станал познат како Национален раскол.
Венизелос во Солун создал посебна привремена влада што ја поддржувала Антантата. Постепено, под силен притисок на сојузниците, кралот бил принуден да ја напушти земјата.
Во 1917 година Грција официјално влегла во војната на страната на Антантата.
Со тоа грчките единици биле вклучени во операциите на Македонскиот фронт.
Борбите кај Дојран
Дојранскиот сектор бил еден од најсилно утврдените делови на фронтот.
Бугарската војска изградила повеќе линии ровови, бункери, бодликави жици и артилериски позиции на ридовите околу Дојранското Езеро.
Британските и грчките сили повеќепати се обидувале да ја пробијат одбраната.
Во 1917 и 1918 година биле водени големи борби, но бугарските единици успеале да ги задржат своите главни позиции.
Битките кај Дојран предизвикале големи загуби и уништување на градот и околните села.
Дојранското население било евакуирано или избегало, а некогашниот град бил речиси целосно разрушен.
Иако бугарската одбрана кај Дојран не била пробиена, настаните на другите делови од фронтот во септември 1918 година го направиле повлекувањето неизбежно.
Кајмакчалан
Една од најпознатите битки во 1916 година се водела на Кајмакчалан, највисокиот врв на планината Ниџе.
Бугарските и српските единици се бореле за контрола над планинските позиции во исклучително тешки услови.
Врвот повеќепати преминувал од една страна на друга, а артилерискиот оган речиси целосно го изменил теренот.
По тешки борби српската војска успеала да го заземе врвот.
Битката имала големо симболично значење за српската армија, бидејќи тоа било нејзино прво поголемо напредување по повлекувањето од Србија.
За Македонија, меѓутоа, таа претставувала уште една крвава пресметка на нејзината територија меѓу армии во кои служеле луѓе од истиот поширок простор.
Битола во војната
Во ноември 1916 година силите на Антантата влегле во Битола.
Бугарските и германските единици се повлекле на позиции северно и западно од градот, но Битола останала во непосредна близина на фронтот.
Во следните две години градот бил изложен на постојано артилериско бомбардирање.
Голем број куќи, дуќани, училишта и јавни објекти биле уништени или оштетени. Населението живеело во подруми, привремени засолништа или ги напуштало своите домови.
Битола станала еден од најбомбардираните градови на Балканскиот фронт.
Покрај гранатите, населението страдало од глад, недостиг од гориво, заразни болести и прекин на трговските врски.
Мариовскиот фронт
Мариово било едно од најтешките и најдолготрајните боишта.
Планинскиот и карпест терен овозможувал создавање силни одбранбени позиции, но го отежнувал снабдувањето и движењето.
Селата се наоѓале непосредно зад или меѓу фронтовските линии. Населението било принудувано да работи на изградба на патишта, ровови и воени објекти.
Добитокот, храната и земјоделските производи биле реквизирани од различните армии.
Некои села биле целосно евакуирани, а нивните жители со години не можеле да се вратат.
Мариово останало исполнето со ровови, неексплодирани гранати, остатоци од оружје и воени гробишта долго по завршувањето на војната.
Болестите на фронтот
На Македонскиот фронт болестите однеле огромен број жртви.
Маларијата била особено распространета во мочурливите области околу Солун, Струма, Вардар и Дојран.
Илјадници војници биле привремено или трајно онеспособени, а воените болници биле преполни.
Покрај маларијата, се ширеле дизентерија, тифус, грип и други заразни заболувања.
Во некои периоди бројот на заболените бил многу поголем од бројот на војниците ранети во борба.
Сиромашното цивилно население исто така било изложено на болести, но располагало со многу помалку лекови и медицинска помош. Маларијата била една од главните причини за огромниот број болни и евакуирани војници на фронтот. (The National Archives)
Реквизициите и гладот
Долготрајната присутност на повеќе армии создала огромни потреби од храна, добиток, дрва и превозни средства.
Воените власти го одземале житото, брашното, месото, добитокот и запрежните коли од населението.
Селаните често добивале безвредни потврди или воопшто не добивале надомест.
Недостигот од работоспособни мажи дополнително го намалувал земјоделското производство. Голем број мажи биле мобилизирани, интернирани или користени како работна сила.
Обработливите површини во близина на фронтот останувале незасеани, а дел од нив биле уништени со ровови, гранати и движење на војската.
До крајот на војната во повеќе области се појавиле глад и недостиг од основни производи.
Принудната работа
Цивилното население било користено за изградба на патишта, железнички линии, ровови, магацини и утврдувања.
Мажи, а понекогаш и жени, биле принудувани да носат муниција и храна до тешко пристапните планински позиции.
Работата се извршувала во опасни услови, често под артилериски оган.
Луѓето биле оддалечувани од своите домови со недели или месеци, без доволно храна и со мал надомест.
Воените власти ја оправдувале оваа практика со потребите на фронтот, но за населението таа претставувала дополнителен товар и причина за осиромашување.
Македонците во спротивставените армии
Една од најтрагичните особености на Првата светска војна била поделбата на македонското население меѓу различните армии.
Луѓето од Вардарска Македонија биле мобилизирани од Србија, а по 1915 година и од бугарската воена власт.
Жителите на Егејска Македонија биле повикувани во грчката армија, особено по влегувањето на Грција во војната.
Македонските бегалци во Бугарија служеле во бугарските единици и во Единаесеттата македонска пешадиска дивизија.
На фронтот можеле да се судрат роднини, соседи и луѓе родени во блиски села.
Тие не се бореле во сопствена македонска војска, туку во армиите на државите што ја поделиле Македонија.
Репресиите врз населението
Секоја воена власт се сомневала во лојалноста на населението.
Луѓето обвинети дека помагаат на противничката страна биле апсени, интернирани, тепани или стрелани.
Поранешните членови на револуционерните организации биле особено внимателно следени.
Во областите под бугарска власт биле прогонувани лицата поврзани со српската администрација и војска. Во областите под српска или грчка контрола биле прогонувани лица осомничени за врски со ВМОРО или со Бугарија.
Цели семејства биле преместувани од пограничните и фронтовските области.
Војната дополнително ја зголемила недовербата и ги продлабочила поделбите создадени по 1913 година.
Улогата на Тодор Александров
Тодор Александров бил еден од највлијателните македонски револуционерни дејци во времето на Првата светска војна.
Тој ја поддржал бугарската воена акција против Србија и учествувал во подготовката на врските и разузнавачката мрежа во Вардарска Македонија.
По навлегувањето на бугарската војска, Александров бил вклучен во организирањето на власта и во одржувањето на контактите со локалните организациски структури.
Неговата цел била отстранување на српската власт и обединување на Македонија.
Меѓутоа, бугарската држава не создала автономна македонска единица, туку воспоставила сопствена воена и административна управа.
Ова искуство подоцна ќе влијае врз политиката на Александров. По војната тој повторно ќе ја обнови ВМРО и ќе ја постави автономијата, а подоцна и независноста на Македонија, како нејзина официјална цел.
Улогата на Александар Протогеров
Александар Протогеров бил искусен офицер и револуционерен деец.
Во текот на војната командувал со воени единици и имал значајна улога во Единаесеттата македонска пешадиска дивизија.
Неговото воено искуство и врските со Македонската револуционерна организација го направиле важен посредник меѓу бугарската команда и македонските кадри.
Протогеров учествувал и во управувањето со освоените области.
Неговата дејност, како и дејноста на други офицери и организациски луѓе, е поврзана и со сурови мерки против лица сметани за непријатели на воената власт.
По завршувањето на војната тој, заедно со Тодор Александров и Петар Чаулев, ќе учествува во обновувањето на ВМРО.
Разочарувањето на населението
Во 1915 година дел од населението верувало дека доаѓа крај на поделбата од Букурешт.
Но како што војната продолжувала, првичниот ентузијазам бил заменет со замор и разочарување.
Автономна Македонија не била создадена. Наместо тоа, населението било подложено на нови мобилизации, реквизиции и воена управа.
Границите меѓу македонските области не исчезнале трајно, а Егејскиот дел останал под контрола на силите на Антантата и Грција.
Долготрајниот фронт ја уништувал земјата, додека големите држави повторно ја определувале судбината на Македонија според своите воени интереси.
Заморот во бугарската армија
До 1918 година Бугарија била исцрпена.
Војната траела подолго отколку што се очекувало, а населението страдало од недостиг на храна, инфлација и реквизиции.
Војниците на Македонскиот фронт со години останувале во исти ровови. Недостигале облека, обувки, храна и медицинска помош.
Многумина не добивале редовни отсуства и биле загрижени за семејствата што живееле во сиромаштија.
Незадоволството постепено ја нарушувало дисциплината. Се зголемувале дезертерствата, одбивањето наредби и критиките кон владата и военото раководство.
Иако одбранбените позиции биле силни, моралот на армијата бил сериозно ослабен.
Пробивот кај Добро Поле
Во септември 1918 година силите на Антантата започнале голема офанзива на Македонскиот фронт.
Главниот удар бил насочен кон планинските позиции кај Добро Поле.
Француските и српските единици, поддржани од силна артилерија, успеале да ја пробијат бугарската одбрана.
Дел од бугарските единици пружиле силен отпор, но други, исцрпени и деморализирани, започнале да се повлекуваат или да се предаваат.
Пробивот брзо се проширил. Сојузничките сили навлегле во долината на Вардар и ја загрозиле главната комуникација на Централните сили на Балканот.
Одбраната кај Дојран останала цврста, но по пробивот на средишниот дел од фронтот нејзиното задржување повеќе не можело да ја спаси општата положба.
Падот на бугарската одбрана по битката кај Добро Поле бил решавачки за распаѓањето на Македонскиот фронт. (1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia)
Војничкиот бунт
По пробивот, голем број бугарски војници се повлекувале кон внатрешноста на Бугарија.
Исцрпени од војната и незадоволни од владата, дел од нив се побуниле.
Бунтовничките единици се собрале во Радомир и тргнале кон Софија, барајќи прекин на војната и политички промени.
Во задушувањето на бунтот учествувале сили верни на владата. Значајна улога имал и Александар Протогеров, кој во тоа време бил воен командант.
Бунтот бил задушен, но станало јасно дека Бугарија повеќе не може да ја продолжи војната.
Солунското примирје
Бугарската влада побарала примирје од силите на Антантата.
Преговорите се одржале во Солун, а примирјето било потпишано на 29 септември 1918 година. Тоа стапило во сила следниот ден.
Бугарија се обврзала да ги повлече своите војници од окупираните територии, да ја демобилизира армијата и да им овозможи на силите на Антантата да ги користат нејзините комуникации.
Со бугарското излегување од војната се распаднал Македонскиот фронт.
Сојузничките армии започнале брзо да напредуваат кон север, а српската војска повторно влегла во Вардарска Македонија и Србија.
Бугарското учество во војната траело од октомври 1915 до Солунското примирје во септември 1918 година. (Wikipedia)
Враќањето на српската власт
По повлекувањето на бугарската војска, српските единици повторно влегле во Вардарска Македонија.
Со нив се вратила српската државна и воена администрација.
Лицата што соработувале со бугарската власт или со ВМОРО се нашле под опасност од апсење и одмазда.
Голем број организациски дејци и нивните семејства се повлекле кон Пиринска Македонија и Бугарија.
Други останале во своите родни места, но преминале во тајност.
За населението тоа значело нова промена на власта во рок од само неколку години: османлиска, српска, бугарска, а потоа повторно српска.
Крајот на светската војна
По пробивот на Македонскиот фронт, положбата на Централните сили брзо се влошувала.
Османлиското Царство побарало примирје во октомври 1918 година, а Австро-Унгарија се распаднала под влијание на воените порази и националните движења.
Германија потпишала примирје на 11 ноември 1918 година.
Со тоа завршила Првата светска војна.
Европската карта била целосно изменета. Исчезнале Германското, Австроунгарското, Руското и Османлиското Царство во нивната поранешна форма.
Но Македонија не добила државна самостојност.
Кралството на Србите, Хрватите и Словенците
На 1 декември 1918 година било создадено Кралството на Србите, Хрватите и Словенците.
Вардарска Македонија била вклучена во новото кралство како дел од територијата на поранешното Кралство Србија.
Македонското население не било признаено како посебен народ, а областа повторно била третирана како „Јужна Србија“.
Биле обновени српските училишни, црковни, полициски и административни структури.
Поранешните членови на ВМОРО биле следени и прогонувани, а секоја активност за автономија била сметана за опасност за државното единство.
Нејскиот мировен договор
Мировниот договор меѓу победничките сили и Бугарија бил потпишан во Неј на 27 ноември 1919 година.
Бугарија била принудена да прифати територијални загуби, ограничување на армијата и плаќање репарации.
Вардарска Македонија останала во составот на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, а Егејска Македонија под грчка власт. Пиринска Македонија останала во Бугарија.
Со тоа поделбата воспоставена во 1913 година во основа била повторно потврдена.
Надежите дека светската војна ќе доведе до обединување или автономија на Македонија не се оствариле.
Македонските барања на мировната конференција
По војната различни македонски организации и дејци испраќале меморандуми и апели до Париската мировна конференција.
Во нив било барано Македонија да се обедини и да добие автономија или независност под меѓународни гаранции.
Некои предлагале создавање самостојна македонска држава, додека други барале автономија во рамките на поширока балканска федерација.
Барањата се повикувале на правото на народите на самоопределување, кое по војната било јавно истакнувано од американскиот претседател Вудро Вилсон.
Но претставниците на големите сили не ја признале Македонија како посебна страна во мировните преговори.
Државните граници биле определувани според интересите на победничките сили и нивните балкански сојузници.
Обновувањето на ВМРО
Во 1919 година Тодор Александров, Александар Протогеров и Петар Чаулев започнале со обновување на Внатрешната македонска револуционерна организација.
Новото раководство заклучило дека ниту Балканските војни ниту Првата светска војна не го решиле македонското прашање.
Организацијата повторно ја поставила автономијата на Македонија како основна политичка цел.
Пиринска Македонија станала главна база за обновување на комитетите, четите и каналите кон Вардарскиот и Егејскиот дел.
Во новите услови ВМРО повеќе не се соочувала со една османлиска власт, туку со државните системи на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците и на Грција.
Првата светска војна затоа не го означила крајот на Организацијата, туку почетокот на нова етапа од нејзиното дејствување.
Човечките и материјалните последици
Македонија излегла од војната целосно исцрпена.
Во периодот од 1912 до 1918 година нејзината територија речиси непрекинато била зафатена од војни, мобилизации и промени на власта.
Илјадници луѓе загинале како војници во различни армии. Други починале од глад, маларија, тифус и шпанскиот грип.
Градови како Битола и Дојран претрпеле огромни разурнувања. Голем број села биле напуштени, опожарени или претворени во воени позиции.
Обработливата земја била уништена, добитокот одземен, а трговските врски прекинати.
Многу семејства останале без своите мажи, домови и имоти.
Демографските промени
Војната предизвикала нови бегалски движења.
Луѓето бегале од фронтовските области, од воените власти или од страв од одмазда по повторното менување на власта.
Македонски бегалци од Вардарскиот и Егејскиот дел се населувале во Пиринска Македонија и во внатрешноста на Бугарија.
Други биле интернирани или преселувани во различни области на Србија, Грција и Бугарија.
Така продолжил процесот на демографско менување започнат со Балканските војни.
Во следните години нови договори и размени на население дополнително ќе го изменат етничкиот и општествениот состав на Македонија.
Историското значење
Првата светска војна претставува една од најтрагичните етапи во поновата историја на Македонија.
Таа ја претворила земјата во големо боиште на кое се судриле интересите на најмоќните европски и балкански држави.
Македонското население повторно немало сопствена држава, армија или меѓународно признато претставништво.
Луѓето биле мобилизирани во различни армии и принудени да се борат едни против други.
Дел од Македонската револуционерна организација ја поддржал Бугарија со надеж дека војната ќе ја поништи поделбата од 1913 година. Но по четиригодишното страдање, Македонија останала поделена.
Вардарскиот дел бил вклучен во новото југословенско кралство, Егејскиот останал во Грција, а Пиринскиот во Бугарија.
Заклучок
Првата светска војна во Македонија не започнала како борба на македонското население за сопствена држава, туку како судир меѓу големите сили и балканските држави.
Сепак, Македонија била едно од главните боишта, а нејзиното население поднело огромни жртви.
Во 1915 година бугарската војска, поддржана од организациските структури и бројни македонски доброволци, ја потиснала српската власт од Вардарска Македонија. Дел од населението поверувал дека започнува обединување на земјата.
Но автономна Македонија не била создадена. Наместо тоа, била воспоставена воена управа, а земјата станала фронт меѓу Централните сили и Антантата.
Три години војските биле вкопани од Дојран и Беласица до Битола, Кајмакчалан и Албанија. Битола, Дојран, Мариово и многу други области биле изложени на бомбардирања, глад, болести и уништување.
Во септември 1918 година фронтот бил пробиен кај Добро Поле. Бугарија потпишала примирје, а српската војска повторно влегла во Вардарска Македонија.
Мировните договори не го прифатиле барањето за автономна или независна Македонија. Поделбата од 1913 година била повторно потврдена.
Поради тоа, Првата светска војна за Македонија претставувала уште едно големо разочарување. Наместо обединување и слобода, таа донела нови жртви, разурнувања, бегалски колони и продолжување на поделбата.
Но војната истовремено покажала дека македонското прашање не е решено. Во 1919 година Организацијата повторно била обновена, а борбата за обединета и автономна Македонија продолжила во нови, уште потешки политички услови.