Разоружителната акција од 1910 година претставува еден од најтешките периоди на младотурското владеење во Македонија. Само две години по прогласувањето на Хуриетот и ветувањата за слобода, еднаквост и братство, младотурските власти започнале широка воено-полициска операција за одземање на оружјето од населението.
Официјално, акцијата била претставувана како мерка за воспоставување јавен ред и за прекинување на дејствувањето на вооружените чети. Младотурското раководство тврдeло дека во една уставна држава нема потреба од нелегални организации и вооружено население.
Во стварноста, разоружувањето имало многу поширока политичка цел. Со него младотурската власт настојувала да ја уништи воената и организациската основа на македонското револуционерно движење, да ги открие тајните комитети и да го спречи повторното обновување на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација.
Акцијата била придружена со масовни претреси, апсења, тепања, мачења, парични казни и понижување на населението. Во повеќе места биле употребувани воени единици, полиција и нерегуларни сили. Селата биле опколувани, куќите пребарувани, а жителите принудувани да предадат оружје, дури и кога немале пушки.
Насилните мерки целосно ги разрушиле надежите создадени со Младотурската револуција. Разоружителната акција покажала дека младотурскиот режим, и покрај уставните пароли, бил подготвен да ги користи старите османлиски методи на колективна одговорност и репресија.
Од Хуриетот до разоружувањето
Во јули 1908 година македонското население со големи надежи го пречекало обновувањето на Османлискиот устав. Револуционерните чети слегле од планините, политичките затвореници биле ослободувани, а поранешните нелегални дејци започнале јавно да настапуваат.
Во градовите и селата се одржувале заеднички прослави на муслимани и христијани. Младотурските офицери и поранешните револуционери јавно се прегрнувале и ветувале дека старите судири ќе бидат надминати.
Голем број членови на ВМОРО поверувале дека своите цели ќе можат да ги застапуваат преку политички клубови, печатот, парламентот и легалните избори. Дел од четите биле распуштени, а значителен број револуционери се вратиле во своите домови.
Меѓутоа, младотурскиот Комитет „Единство и напредок“ не ја прифатил идејата за автономна или федерално организирана Македонија. Неговата основна цел била зачувување на територијалната целост на Османлиското Царство и создавање силна централна власт.
Во периодот од 1909 до 1912 година младотурското раководство постепено воведувало мерки насочени кон потиснување на националните и регионалните политички движења. Наместо ветената децентрализација, се зајакнувала централната администрација и се ограничувала самостојната политичка активност. (etheses.whiterose.ac.uk)
Стравот од обновување на ВМОРО
Младотурските власти биле свесни дека ВМОРО не била целосно уништена.
Иако четите формално ја прекинале вооружената борба, дел од нејзината организациска мрежа продолжил да постои. Поранешните околиски и селски раководители одржувале меѓусебни врски, а значителни количества оружје не биле предадени.
Пушките, револверите, бомбите и муницијата биле скриени во планински засолништа, пештери, селски куќи, цркви, манастири и подземни складишта. Само мал број доверливи луѓе знаеле каде се наоѓаат.
По ограничувањето и затворањето на легалните политички клубови, дел од поранешните револуционерни дејци повторно започнале да воспоставуваат тајни комитети и курирски канали.
Тодор Александров, Христо Чернопеев, Петар Чаулев и други дејци работеле на обновување на револуционерната мрежа. Во јануари 1910 година околу Христо Чернопеев била создадена нова револуционерна структура, која подоцна се поврзала со обновената ВМОРО. (en.wikipedia.org)
Младотурската власт го гледала оружјето во рацете на населението како најголема пречка за целосно уништување на револуционерното движење. Поради тоа било решено да се спроведе општа разоружителна акција.
Официјалното образложение
Властите тврделе дека разоружувањето ќе донесе мир и сигурност во Македонија.
Во претходните години на теренот дејствувале македонски револуционерни чети, грчки андартски одреди, српски вооружени групи, албански дружини и разни разбојнички формации.
Во многу села речиси секое домаќинство чувало оружје. Дел од него служел за револуционерна борба, но дел бил користен и за самоодбрана од разбојници, башибозук и вооружените пропаганди.
Младотурците тврделе дека доколку населението биде разоружено, ќе престанат меѓусебните судири и државата ќе може да обезбеди ред.
Но разоружувањето не било спроведувано еднакво и праведно. Во повеќе краишта христијанското население било изложено на особено груби претреси, додека вооружени муслимански групи и нерегуларни сили не биле секогаш разоружувани со иста решителност.
Поради тоа населението се плашело дека по предавањето на пушките ќе остане без можност да се заштити од напади и насилства.
Почетокот на акцијата
Разоружувањето започнало во пошироки размери во текот на 1910 година. Во одделни области операциите биле преземани и порано, но во 1910 година тие добиле општ и систематски карактер.
Воените и полициските власти составувале списоци на поранешни револуционери, војводи, четници, курири и членови на месните комитети.
Посебно биле следени селата познати по учеството во Илинденското востание и по поддршката што претходно им ја давале на четите.
Пред почетокот на претресите на селските првенци им било наредувано да го соберат оружјето и доброволно да го предадат.
Често бил определуван однапред очекуван број пушки што селото морало да ги предаде. Тој број не секогаш одговарал на вистинската состојба.
Доколку не биле предадени бараните пушки, селото било прогласувано за непослушно и започнувала воена операција.
Опколување на селата
Воените единици пристигнувале во селото рано наутро или во текот на ноќта. Сите патишта и излези биле блокирани за да не може никој да побегне или да го изнесе скриеното оружје.
Мажите биле собирани на плоштад, во училишниот двор, во црковниот двор или на друго отворено место. Често биле задржувани со часови, без храна и вода.
Во меѓувреме, војниците и полицајците влегувале во куќите и вршеле детални претреси.
Биле пребарувани таваните, подрумите, шталите, амбарите, бунарите и дворовите. Ѕидовите и подовите биле пробивани во потрага по скривници.
Во некои случаи биле раскопувани гробишта, црковни дворови и земјоделски ниви, бидејќи властите знаеле дека Организацијата често го закопувала оружјето.
Претресите неретко биле придружени со ограбување и уништување на покуќнината.
Колективната одговорност
Еден од најтешките аспекти на акцијата била примената на колективна одговорност.
Доколку во некоја куќа било пронајдено оружје, не бил казнуван само сопственикот. Често биле приведувани неговите роднини, соседите и селските првенци.
Ако не било пронајдено доволно оружје, властите заклучувале дека жителите го кријат и дека целото село одбива да соработува.
Тогаш биле изрекувани парични казни, конфискуван добиток или земјоделски производи и затворани поголем број жители.
Селаните биле принудувани да купуваат пушки и да ги предаваат како свои само за да го исполнат бројот определен од властите.
Таквата практика создавала апсурдна состојба: луѓе што немале оружје морале да позајмуваат пари и да купуваат пушка за да ја предадат на државата.
Тепања и мачења
За да го откријат местото на скриеното оружје, воените и полициските службеници користеле различни форми на насилство.
Осомничените биле тепани со стапови, кундаци, камшици и ремени. Некои биле врзувани и оставани на сонце, а други биле полевани со студена вода или држени во неприродна положба.
Особено сурово биле испрашувани поранешните селски раководители, курири и четници. Од нив се барало да ги откријат складиштата и имињата на другите членови на Организацијата.
Во некои случаи биле малтретирани и членови на нивните семејства за да бидат принудени да проговорат.
Овие постапки не биле поединечни самоволни случаи, туку широко распространет начин на спроведување на разоружувањето.
Насилството покажало дека младотурскиот режим, и покрај Уставот и парламентот, продолжувал да ги користи репресивните методи на стариот султански систем.
Апсењата
Во текот на акцијата биле уапсени голем број поранешни членови на ВМОРО и лица осомничени дека имаат врска со обновените комитети.
Апсењата често се вршеле без цврсти докази. Доволно било некое лице претходно да било четник, да засолнило револуционер или да биде пријавено од личен противник.
Затворениците биле испраќани во околиските и окружните центри, каде биле испрашувани од полицијата и воените власти.
Дел биле ослободувани по плаќање казна или по интервенција на роднини и влијателни лица. Други биле осудувани на затвор или испраќани во оддалечени делови на Царството.
Во Ениџевардарскиот крај, на пример, разоружителните операции биле придружени со апсења и мачење на поранешни членови на Организацијата, по што дел од нив повторно преминале во илегала. (en.wikipedia.org)
Репресиите во Битолскиот Вилает
Битолскиот Вилает бил еден од главните центри на револуционерната активност и на Илинденското востание. Поради тоа, разоружителната акција таму била спроведувана со посебна строгост.
На удар се нашле селата во Битолско, Леринско, Костурско, Охридско, Кичевско, Прилепско, Ресенско и Демирхисарско.
Властите биле убедени дека во овие краишта сè уште постојат големи складишта со оружје останато од востанието.
Селата биле опколувани едно по друго. Поранешните револуционерни дејци биле испрашувани за старите организациски канали и за врските со емиграцијата.
Во некои места населението поднесувало претставки до административните власти и до странските конзулати, барајќи заштита од насилството.
Во селото Зеленич, Леринско, во септември 1910 година војската извршила груби претреси и го оштетила селото, откако жителите одбиле да го предадат баранoто оружје. Населението протестирало дека без оружје не може да се заштити од нерегуларни вооружени групи. (Sklithro-Zelenich-Sebalći)
Репресиите во Солунскиот Вилает
Разоружителната акција била спроведувана и во Солунскиот Вилает, особено во областите каде претходно дејствувале силни чети на ВМОРО.
Претреси и апсења биле вршени во Кукушко, Гевгелиско, Воденско, Ениџевардарско, Дојранско, Тиквешко и Струмичко.
Во Ениџевардарскиот крај поранешниот војвода Апостол Петков повторно преминал во илегала. Заедно со други дејци започнал да ја обновува револуционерната активност, откако младотурските власти уапсиле и малтретирале голем број поранешни членови на Организацијата. (en.wikipedia.org)
Населението се наоѓало во особено тешка положба. Од една страна, властите барале целосно предавање на оружјето. Од друга страна, во некои области сè уште постоела опасност од вооружени пропагандни или разбојнички групи.
Разоружените села останувале без можност за самоодбрана, а државните сили не секогаш можеле или сакале навреме да ги заштитат.
Скопскиот револуционерен округ
Во Скопскиот револуционерен округ, каде Тодор Александров и неговите соработници веќе ја обновувале тајната организациска мрежа, властите спроведувале засилен полициски надзор.
Претреси биле вршени во Штипско, Кочанско, Радовишко, Малешевско, Велешко, Скопско, Кумановско и во други области.
Поранешните учители, војводи и комитетски раководители биле повикувани на испрашување. Се следеле нивните патувања и контактите со лица од Бугарија.
Разоружувањето имало цел да го спречи создавањето нови чети, но во многу случаи предизвикало спротивен резултат.
Лицата што се плашеле од апсење ги напуштале своите домови и заминувале во планините. На тој начин повторно се создавале вооружени групи.
Насилството ја зајакнувало поддршката за тајната организација кај дел од населението.
Серскиот револуционерен округ
Во Серскиот округ положбата била посложена поради влијанието на Јане Сандански и неговите односи со младотурското раководство.
Сандански во почетокот се обидувал да продолжи со легална политичка работа и да избегне повторно започнување вооружен судир.
Кога властите ја започнале општата разоружителна акција, тој се спротивставил на нејзиното насилно спроведување во областите каде имал влијание.
Сандански тврдел дека самиот може да гарантира за редот и дека нема потреба населението да биде изложено на воени претреси и насилство.
Во дел од Серскиот округ младотурците привремено го ограничиле разоружувањето на христијанското население по разговорите со него. Сепак, односите меѓу Сандански и Комитетот „Единство и напредок“ станувале сè понапнати. (en.wikipedia.org)
Фактот што едно поранешно револуционерно раководство морало да преговара со власта за да го заштити населението покажува колку брзо исчезнала атмосферата на братство од 1908 година.
Албанското востание и разоружувањето
Во 1910 година младотурската власт спроведувала големи воени операции и против албанското население, особено во Косовскиот Вилает.
Албанското востание било задушувано со силна војска, а потоа биле преземани акции за собирање оружје, укинување на локалните привилегии и зајакнување на централната власт.
Разоружувањето во Македонија било дел од пошироката политика на младотурскиот режим за целосно потчинување на населението и отстранување на сите независни вооружени центри.
Македонските пратеници и политички дејци добивале извештаи за насилствата и се обидувале да ги постават овие прашања во Османлискиот парламент.
Пратениците Димитар Влахов, Христо Далчев и Тодор Павлов поднеле меморандум со податоци за насилствата извршени во Македонија. (en.wikipedia.org)
Сепак, парламентарните протести не успеале да ја запрат воено-полициската акција.
Улогата на доушниците
Разоружителната акција создала услови за ширење на предавства и лични пресметки.
Властите користеле доушници што ги пријавувале лицата за кои се сомневале дека чуваат оружје или имаат врска со Организацијата.
Некои пријави биле точни, но многу биле резултат на лични непријателства, имотни спорови или политички и црковни поделби.
Пријавеното лице можело да биде уапсено и мачено дури и ако во неговиот дом не било пронајдено оружје.
Организацијата, од своја страна, ги следела осомничените доушници и во одделни случаи изрекувала смртни пресуди.
Така разоружувањето повторно ја поттикнало атмосферата на страв, тајност и меѓусебна недоверба што Хуриетот требало да ја надмине.
Ограбување и материјални штети
Покрај физичкото насилство, населението претрпело значителни материјални штети.
За време на претресите биле уништувани мебел, облека, садови и земјоделски производи. Војниците понекогаш одземале пари, накит, храна и добиток.
Селата биле принудувани да ги издржуваат воените единици што го спроведувале разоружувањето. Жителите морале да обезбедуваат храна, сместување и добиточна храна за војската.
На тоа се додавале и паричните казни изрекувани поради непредавање на бараниот број пушки.
Многу семејства биле принудени да се задолжуваат или да продаваат добиток и земја.
За сиромашното селско население овие загуби претставувале тежок удар и дополнително го зголемувале незадоволството од младотурската власт.
Стравот на населението
Населението било ставено меѓу две опасности.
Ако го предадело оружјето, останувало без можност да се заштити од разбојници и вооружени групи. Ако го скриело, се изложувало на претреси, мачења и затвор.
Во некои области жителите се плашеле и од реакцијата на обновената Организација, која барала оружјето да не се предава.
Селаните морале да одлучуваат дали да ја послушаат државната власт или тајните револуционерни комитети.
Оваа положба била особено тешка за луѓето што само сакале да ги заштитат своите семејства и да продолжат со секојдневниот живот.
Разоружителната акција покажала дека мирот воспоставен во 1908 година бил површен и краткотраен.
Обновувањето на четите
Наместо целосно да го уништи револуционерното движење, разоружителната акција придонела за негово обновување.
Поранешните војводи и четници што биле следени или им се заканувало апсење повторно заминувале во планините.
Околу нив се собирале млади луѓе, бегалци од затвор и лица чии семејства претрпеле насилство.
Првите обновени чети биле малобројни и внимателни. Нивната задача била да ги заштитуваат организациските работници, да ги одржуваат курирските врски и да спречуваат предавства.
Подоцна тие започнале да извршуваат напади врз претставници на младотурската власт и врз лица обвинети за учество во репресиите.
На тој начин насилното разоружување создало нов круг на вооружена борба и државна одмазда.
Организациското обединување
До 1911 година различни групи повторно започнале да работат на обединување на револуционерното движење.
Околу Тодор Александров, Христо Чернопеев и Петар Чаулев бил создаден нов Централен комитет на обновената ВМОРО.
Главната задача била воспоставување единствено раководство, обновување на окружните структури и подготовка за нова вооружена борба против османлиската власт.
Разоружителната акција од 1910 година им покажала на овие дејци дека младотурскиот режим нема доброволно да дозволи автономија или вистинска децентрализација.
Организацијата повторно започнала да собира средства, оружје и информации. Биле обновувани каналите кон Бугарија и создадени мали подвижни чети.
Така, само две години по Хуриетот, револуционерното движење повторно се вратило кон тајните и вооружените методи.
Политичките последици
Разоружителната акција нанела голема штета на угледот на младотурскиот режим.
Населението што во 1908 година го поздравувало Уставот сега гледало дека власта користи војска, мачење и колективни казни.
Дури и дејците што долго се залагале за легална соработка со младотурците започнале да ја губат довербата.
Паролите за еднаквост и братство биле заменети со централизам и полициско насилство.
Младотурците успеале да соберат значително количество оружје, но не успеале да го уништат незадоволството. Напротив, нивните постапки дополнително ја оддалечиле Македонија од османлиската држава.
Меѓународниот одѕив
Информациите за репресиите стигнувале до странските конзулати, дипломатските претставништва и европскиот печат.
Населението испраќало жалби и барало заштита, потсетувајќи дека Османлискиот устав гарантира еднаквост и законитост.
Странските дипломати собирале извештаи за претресите, апсењата и насилството, но големите сили не презеле решителна заедничка акција.
Европа во тој период била зафатена со други меѓународни кризи, а големите држави имале различни интереси во Османлиското Царство.
Поради тоа населението останало речиси без надворешна заштита.
Неуспехот на европската дипломатија да ги спречи репресиите дополнително го зголемил уверувањето дека Македонците мораат повторно да се потпрат врз сопствената организација.
Патот кон Балканските војни
Разоружителната акција не успеала да воспостави траен мир во Македонија.
Во 1911 и 1912 година повторно се зголемиле четничките акции, диверзиите и судирите со османлиските сили.
Истовремено, балканските држави забрзано се подготвувале за војна. Србија, Бугарија, Грција и Црна Гора воделе тајни преговори за создавање Балкански сојуз.
Обновената ВМОРО ги следела овие подготовки и создавала вооружени групи што можеле да дејствуваат во заднината на османлиската војска.
Кога во октомври 1912 година започнала Првата балканска војна, голем број поранешни четници и револуционери повторно се вклучиле во борбата.
Така, репресиите од 1910 година, наместо да ја зацврстат османлиската власт, придонеле за нејзино понатамошно слабеење и за приближување на конечниот вооружен судир.
Значењето на разоружителната акција
Разоружителната акција од 1910 година претставува пресвртница во односите меѓу младотурскиот режим и македонското револуционерно движење.
Таа го означила крајот на надежта дека Хуриетот ќе донесе трајна слобода и политичко решавање на македонското прашање.
Младотурците покажале дека не се подготвени да дозволат автономија или политичка самостојност на Македонија. Наместо да го придобијат населението преку реформи и еднаквост, тие се обиделе да го потчинат преку војска и полиција.
Насилните претреси, мачењата и колективните казни повторно ја оживеале револуционерната мрежа.
Голем број поранешни членови на ВМОРО, кои во 1908 година го прифатиле легалниот политички живот, заклучиле дека вооружената борба повторно станува неизбежна.
Историските последици
Последиците од акцијата биле длабоки и долготрајни.
Значително количество оружје било запленето, а дел од тајните складишта и комитети биле откриени. Голем број луѓе биле уапсени, малтретирани или принудени да ги напуштат своите домови.
Но Организацијата не била уништена. Напротив, во следната година бил обновен нејзиниот Централен комитет и биле зацврстени врските меѓу револуционерните окрузи.
Репресиите ја уништиле довербата во младотурскиот уставен поредок и покажале дека политичката еднаквост постои повеќе во декларациите отколку во секојдневниот живот.
Населението повторно било принудено да живее меѓу државното насилство и нелегалната револуционерна борба.
Заклучок
Разоружителната акција од 1910 година била претставувана како операција за воспоставување ред и безбедност, но во Македонија се претворила во широка кампања на насилство и репресија.
Селата биле опколувани, куќите пребарувани, а населението принудувано да предава оружје што понекогаш воопшто не го поседувало. Поранешните револуционери биле апсени и мачени, а цели населби биле изложувани на колективни казни.
Младотурските власти успеале да соберат дел од оружјето, но не успеале да ја уништат револуционерната идеја.
Напротив, акцијата го забрзала повторното преминување на ВМОРО во илегала. Тајните комитети, курирските врски и вооружените чети повторно биле обновени.
Разоружувањето истовремено го открило вистинскиот карактер на младотурската политика кон Македонија. Зад паролите за слобода и еднаквост стоела цврста определба да се зачува централизираното Османлиско Царство и да се уништи секое движење што барало автономија.
Поради тоа, 1910 година останала запаметена како година на големо разочарување, страдање и повторно оживување на револуционерниот отпор. Наместо да ја смири Македонија, разоружителната акција придонела за нови судири и го забрзала патот кон Балканските војни и конечниот крај на османлиското владеење.