Младотурската револуција од 1908 година претставува значаен пресврт во последниот период од османлиското владеење во Македонија. Таа започнала во македонските вилаети и била предводена од офицери и членови на младотурската организација „Единство и напредок“, кои се спротивставиле на апсолутистичкиот режим на султанот Абдул Хамид II.
Под притисок на востанатите офицери и воени единици, султанот бил принуден да го обнови Османлискиот устав од 1876 година и повторно да го свика парламентот. Настанот бил прославен под името Хуриет, збор што на турски јазик значи слобода.
Прогласувањето на уставноста предизвикало големи надежи меѓу населението во Македонија. Во градовите и селата се одржувале собири, се истакнувале знамиња и се извикувале паролите: „Слобода, еднаквост и братство“. Дотогашните непријатели јавно се прегрнувале, а муслимани и христијани присуствувале на заеднички прослави.
Дел од четите на Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација слегле од планините и биле свечено пречекувани во градовите. Многу револуционерни дејци поверувале дека започнува нов период во кој вооружената борба може да биде заменета со легална политичка дејност.
Надежите, меѓутоа, не траеле долго. Младотурското раководство постепено покажало дека неговата главна цел не е автономија на Македонија, туку зачувување и зацврстување на Османлиското Царство преку силна централна власт и создавање единствена османлиска државна нација. Поради тоа, односите меѓу младотурците и македонските револуционерни дејци набргу почнале да се влошуваат. (MMB)
Османлиското Царство пред Револуцијата
Во годините пред 1908 година Османлиското Царство се наоѓало во длабока политичка, економска и воена криза. Султанот Абдул Хамид II владеел авторитарно, а Уставот донесен во 1876 година бил суспендиран по само две години.
Парламентот бил распуштен, политичките противници биле прогонувани, печатот бил под строг надзор, а полицијата и тајните служби ја следеле секоја активност што можела да биде насочена против режимот.
Во Македонија состојбата била особено сложена. По Илинденското востание од 1903 година османлиските власти спроведувале воени потери, апсења и разоружување. Истовремено, на теренот дејствувале четите на Македонската револуционерна организација и вооружените пропаганди поддржувани од соседните држави.
Во повеќе области се воделе судири меѓу македонските револуционерни чети, грчките андартски одреди, српските чети и османлиските сили. Населението било изложено на постојано насилство, принудни давачки, предавства и одмазднички акции.
Големите сили се обидувале да воведат реформи во Македонија, но тие биле ограничени и недоволно успешни. Османлиската власт стравувала дека странското мешање може постепено да доведе до автономија или до губење на Македонија.
Младотурското движење
Младотурското движење било составено од османлиски офицери, интелектуалци, чиновници, студенти и политички емигранти што се спротивставувале на апсолутизмот на султанот.
Нивната најзначајна организација била Комитетот „Единство и напредок“. Членовите на Комитетот барале обновување на Уставот, повторно свикување на парламентот и воведување законско управување.
Младотурците сметале дека само преку уставни промени може да се спречи понатамошното распаѓање на Царството. Тие настојувале сите жители, без разлика на верата и народноста, да бидат обединети под заедничка османлиска политичка припадност.
Особено силно влијание стекнале меѓу офицерите на Третата османлиска армија, чие седиште било во Солун, а нејзините единици биле распоредени низ Македонија.
Офицерите секојдневно се соочувале со дејноста на револуционерните организации, со странското мешање и со слабоста на државната управа. Меѓу нив се ширело уверувањето дека режимот на султанот не е способен да го зачува Царството.
Македонија како средиште на Револуцијата
Младотурската револуција не започнала во Цариград, туку во Македонија. Токму во македонските вилаети Комитетот „Единство и напредок“ имал силна тајна мрежа меѓу офицерите и воените единици.
Непосреден повод за забрзување на настаните била средбата меѓу британскиот крал Едвард VII и рускиот цар Николај II во Ревал во јуни 1908 година. Меѓу младотурските офицери се проширил страв дека Велика Британија и Русија подготвуваат нови реформи што би можеле да доведат до странска контрола или автономија на Македонија.
Младотурците сметале дека мораат да дејствуваат пред големите сили да го наметнат своето решение. Со обновување на Уставот тие сакале да покажат дека Османлиското Царство е способно само да се реформира и дека странската интервенција повеќе не е потребна.
Така, македонското прашање било еден од главните поттици за почетокот на Револуцијата. Меѓутоа, целта на младотурците не била создавање автономна Македонија, туку спречување на нејзиното одделување од Царството.
Одметнувањето на Нијази-бег
Револуцијата започнала на 3 јули 1908 година според стариот календар, односно на 16 јули според новиот календар, кога мајорот Ахмед Нијази-бег го напуштил гарнизонот во Ресен.
Заедно со група војници и доброволци, тој зел оружје, муниција и пари од военото складиште и заминал во планината. Оттаму упатил повик за обновување на Уставот и за борба против султанскиот апсолутизам.
Нијази-бег бил роден во Ресен и добро ги познавал условите во Македонија. Тој воспоставувал врски со локалното население, со албански првенци и со различни вооружени групи.
Во своите прогласи тврдел дека обновувањето на Уставот ќе донесе еднаквост меѓу муслиманите и христијаните и ќе го спречи распаѓањето на државата.
Неговото одметнување имало голем одѕив. Други офицери го следеле неговиот пример, а Комитетот „Единство и напредок“ започнал отворено да ја проширува револуцијата низ Македонија.
Енвер-бег и ширењето на востанието
Меѓу офицерите што се приклучиле кон Револуцијата бил и Енвер-бег, подоцна познат како Енвер-паша.
Тој ги напуштил османлиските воени редови и со свои приврзаници заминал во планината. Неговото дејствување било особено силно во Тиквешко, Солунско и во другите делови на Македонија.
На младотурците им се приклучиле и други офицери од Охрид, Кичево, Гревена и од повеќе воени гарнизони. Војниците одбивале да ги извршуваат наредбите на султанската власт и барале повторно воведување на Уставот.
Комитетот испраќал телеграми до Цариград во кои предупредувал дека доколку Уставот не биде обновен, револуционерните единици ќе тргнат кон престолнината.
Султанот испратил воени сили за задушување на движењето, но дел од командантите и војниците биле членови или приврзаници на младотурскиот комитет. Поради тоа, наредбите за задушување на востанието не биле успешно спроведени.
Убиството на Шемси-паша
Султанот го испратил Шемси-паша во Битола со задача да го задуши младотурското движење.
Шемси-паша пристигнал во градот и започнал да подготвува сили што требало да тргнат против востанатите офицери. Меѓутоа, на 7 јули 1908 година бил убиен пред телеграфската станица во Битола од младотурскиот приврзаник Атиф Камчил.
Неговото убиство имало големо психолошко значење. Станало јасно дека султанската власт веќе не може да има целосна доверба ниту во сопствената војска и администрација.
Наследникот на Шемси-паша, маршалот Осман-паша, исто така, бил неутрализиран од младотурците. Во следните денови движењето брзо се ширело и султанот останувал без доволно сигурни сили со кои би можел да го задуши.
Прогласувањето на Хуриетот
На 11 јули 1908 година според стариот календар, односно на 24 јули според новиот календар, султанот Абдул Хамид II бил принуден да го обнови Уставот од 1876 година и да дозволи повторно свикување на османлискиот парламент.
Веста предизвикала огромна радост низ Царството, а особено во Македонија, каде започнала Револуцијата.
Зборот „хуриет“ означувал слобода. Со него населението го именувало новиот уставен поредок и надежта дека завршува времето на апсолутизам, тајна полиција и политички прогон.
На јавните собири се извикувале паролите:
„Хуриет!“
„Слобода, еднаквост и братство!“
„Да живее Уставот!“
Во градовите биле организирани поворки, говори и заеднички прослави. Муслимани, христијани и Евреи се собирале на истите плоштади, а претставниците на различните заедници јавно се прегрнувале и си ветувале мир.
Во тие денови се создавало чувство дека старите поделби и непријателства можат да бидат надминати. Во прославите учествувале младотурските офицери, османлиските службеници, револуционерните дејци, свештеници, учители, трговци и обични граѓани. (mk.wikipedia.org)
Односот на ВМОРО кон Револуцијата
Младотурската револуција ја затекнала ВМОРО длабоко поделена. По Рилскиот конгрес од 1905 година и судирите што следувале, во Организацијата се оформиле различни политички и организациски струи.
Серската група предводена од Јане Сандански, Христо Чернопеев и Димо Хаџи Димов била поподготвена за соработка со младотурците. Нејзините раководители сметале дека обновувањето на Уставот може да создаде услови за легална борба, демократизација и федеративно преуредување на Османлиското Царство.
Струјата поврзана со Христо Матов, Тодор Александров и другите дејци од поранешното централистичко крило била повнимателна. И тие го прифатиле уставниот поредок и преминот во легалност, но не им верувале целосно на младотурските намери.
И покрај разликите, најголем дел од четите привремено ја прекинале вооружената дејност. Револуционерните раководители сакале да проверат дали новиот поредок навистина ќе овозможи политички слободи и рамноправност.
Слегувањето на четите од планините
Еден од највпечатливите настани за време на Хуриетот било слегувањето на револуционерните чети од планините.
Луѓето што со години живееле нелегално, биле гонети и осудувани од османлиските власти, сега јавно влегувале во градовите и селата.
Четниците биле пречекувани со музика, цвеќиња, знамиња и говори. На заедничките фотографии можеле да се видат поранешни револуционери заедно со младотурски офицери и претставници на османлиската власт.
Јане Сандански, Христо Чернопеев и нивните приврзаници биле свечено пречекани во повеќе места. Во Солун нивното пристигнување предизвикало големо внимание, бидејќи тие до неодамна биле едни од најбараните противници на османлискиот режим.
Многу револуционери го предале или привремено го оставиле оружјето. Наместо преку чети, тие започнале да дејствуваат преку политички клубови, јавни собири, весници и избори.
Сепак, не сите организации целосно се разоружале. Дел од оружјето било скриено, бидејќи искусните дејци не биле сигурни дека младотурските ветувања ќе бидат трајно исполнети.
Манифестот на Јане Сандански
По прогласувањето на Уставот, Јане Сандански објавил манифест до населението во Османлиското Царство.
Во него ја поздравил победата над султанскиот апсолутизам и повикал различните народи да го поддржат новиот уставен поредок.
Сандански верувал дека Македонија може да ги оствари своите права во рамките на демократски и федеративно преуредено Османлиско Царство. Според неговото гледиште, заедничката борба на народите против апсолутизмот требало да продолжи со борба против националното угнетување, државниот централизам и мешањето на соседните балкански држави.
Тој ги повикувал своите приврзаници да ја прекинат нелегалната вооружена дејност и да се вклучат во создавањето нов политички систем.
Сандански, меѓутоа, не се откажал од идејата за Македонија како посебна политичка целина. Тој очекувал дека уставноста ќе овозможи поширока самоуправа и федеративни односи меѓу народите во Царството.
Прекин на вооружените борби
По прогласувањето на Хуриетот, вооружените судири во Македонија привремено се намалиле.
Македонските, грчките и српските чети излегувале од планините и објавувале дека го признаваат новиот уставен поредок. Во повеќе градови поранешните непријатели учествувале на заеднички прослави.
За населението, кое со години живеело во страв од чети, потери и одмазднички акции, ова претставувало големо олеснување.
Биле ослободувани политички затвореници, прогонетите лица се враќале во своите домови, а печатот добил поголема слобода. Почнале да се создаваат политички клубови и организации.
Сепак, старите национални и политички спротивности не исчезнале. Тие само привремено биле потиснати под влијание на општата радост и надежта во новиот поредок.
Политичко организирање на поранешните револуционери
Со преминот во легалност, поранешните членови на ВМОРО започнале да создаваат политички организации.
Разликите што постоеле во револуционерното движење повторно се појавиле и во легалниот политички живот.
Од дејците на централистичката струја бил создаден Сојузот на бугарските уставни клубови. Во него значајна улога имале Христо Матов, Тодор Александров, Андреј Љапчев и други поранешни организациски дејци.
Сојузот настојувал да ги заштитува политичките, просветните, црковните и општествените интереси на населението поврзано со Бугарската егзархија. Тој го прифаќал уставниот систем, но бил сомничав кон младотурскиот централизам.
Приврзаниците на Јане Сандански и реформско-демократската струја започнале со создавање посебна политичка организација, која подоцна ќе биде оформена како Народна федеративна партија. (bg.wikipedia.org)
Народната федеративна партија
Народната федеративна партија била создадена во 1909 година од дејци поврзани со Серскиот револуционерен округ и со реформско-демократското крило на поранешната ВМОРО.
Меѓу нејзините најпознати претставници биле:
- Јане Сандански;
- Димитар Влахов;
- Христо Чернопеев;
- Димо Хаџи Димов;
- Тодор Паница;
- Чудомир Кантарџиев и други дејци.
Партијата се залагала за демократизација и федеративно преуредување на Османлиското Царство. Нејзината цел била различните народи и области да добијат поширока политичка и административна самоуправа.
Нејзините раководители сметале дека Македонија не треба да биде поделена меѓу соседните држави. Таа требало да биде зачувана како целина и да добие самоуправа во рамките на една поширока балканска или османлиска федерација.
Партијата настојувала политичката борба да се води преку парламентот, изборите, печатот, синдикалното организирање и јавните политички собири.
Меѓутоа, нејзините односи со младотурците постепено се влошиле. Младотурскиот Комитет „Единство и напредок“ не бил подготвен да прифати федерализација и посебна автономија на Македонија. (mk.wikipedia.org)
Изборите за Османлискиот парламент
По обновувањето на Уставот биле организирани избори за Османлискиот парламент.
За првпат по многу години населението добило можност да учествува во парламентарен политички живот. Различните партии и национални организации предложиле свои кандидати.
Од Македонија биле избрани пратеници што ги претставувале различните верски, национални и политички групи. Меѓу познатите пратеници бил и Димитар Влахов, кој бил избран од Солунскиот Вилает.
Македонските политички дејци се обидувале преку парламентот да ги постават прашањата за локалната самоуправа, образованието, даноците, аграрните односи и положбата на населението.
Меѓутоа, изборниот систем, притисоците на власта и доминацијата на Комитетот „Единство и напредок“ ги ограничувале можностите за вистинско политичко влијание.
Противударот од 1909 година
Во април 1909 година во Цариград избувнал бунт на воени и верски кругови што барале укинување на дел од младотурските промени и враќање кон постариот поредок.
Настанот е познат како контрареволуција или Противудар од 31 март, според тогашниот османлиски календар.
Комитетот „Единство и напредок“ организирал таканаречена Акциона армија, која од Солун тргнала кон Цариград со задача да го задуши бунтот и да го заштити Уставот.
Во походот учествувале и македонски револуционери предводени од Јане Сандански и Христо Чернопеев. Нивните одреди се приклучиле кон Акционата армија и учествувале во влегувањето во османлиската престолнина.
По задушувањето на бунтот, султанот Абдул Хамид II бил симнат од престолот. На негово место бил поставен Мехмед V.
За Сандански и неговите приврзаници учеството во походот било одбрана на Уставот и на надежта за демократски развој. Но младотурското раководство подоцна не ги исполнило нивните очекувања.
Зацврстување на младотурскиот централизам
По победата над противударот, Комитетот „Единство и напредок“ постепено ја зацврстувал својата власт.
Наместо очекуваната децентрализација, младотурците започнале да спроведуваат политика на силна централизација. Сите жители требало политички да се обединат во единствена османлиска нација, а посебните национални и регионални барања биле гледани како опасност за единството на државата.
Младотурските власти не ја прифатиле автономијата на Македонија. Тие сметале дека нејзиното посебно политичко уредување би било прв чекор кон одделување од Царството.
Постепено биле ограничувани политичките клубови, притискан опозицискиот печат и попречувана работата на организациите што барале поголема локална самоуправа.
Така станало јасно дека младотурците биле подготвени да воведат устав и парламент, но не и да дозволат федеративно преуредување или политичка автономија на Македонија.
Законот за здруженијата
Во 1909 година бил донесен закон со кој се ограничувало создавањето политички организации засновани врз национална или верска припадност.
Законот непосредно ги погодил организациите создадени од поранешните членови на ВМОРО. И Сојузот на бугарските уставни клубови и Народната федеративна партија биле изложени на притисок.
Младотурските власти настојувале сите политички групи да дејствуваат во рамките на единствениот османлиски систем и да не бараат посебни права за одредени народи или области.
Ова било спротивно на очекувањата на македонските револуционери, кои Хуриетот го прифатиле како можност за легално застапување на автономијата, локалната самоуправа и политичките права на населението.
До крајот на 1909 година двете главни легални организации на поранешните револуционерни дејци биле распуштени или престанале да дејствуваат во дотогашната форма.
Разоружувањето на населението
Младотурската власт започнала и широка акција за собирање на оружјето од населението.
Официјално, разоружувањето требало да воспостави ред и да го прекине дејствувањето на четите. Во стварноста, акцијата била спроведувана со претреси, апсења, тепања и други форми на притисок.
Особено погодени биле селата во кои ВМОРО претходно имала силна организациска мрежа. Властите барале да бидат предадени пушките, револверите и муницијата што населението ги чувало уште од времето пред Илинденското востание.
Разоружувањето било доживеано како доказ дека младотурците не им веруваат на поранешните револуционери и сакаат целосно да ја уништат можноста за обновување на вооруженото движење.
Дел од оружјето било предадено, но значителни количества биле скриени во тајни складишта, закопани или преместени на побезбедни места.
Разочарувањето од Хуриетот
Само една година по големите прослави, кај голем дел од македонското население и револуционерните дејци се појавило длабоко разочарување.
Ветената еднаквост не била целосно остварена. Локалната самоуправа останала ограничена, а администрацијата продолжила да биде централизирана и оддалечена од потребите на населението.
Младотурците не ја прифатиле Македонија како посебна политичка целина. Напротив, тие се спротивставувале на секоја идеја што можела да доведе до автономија или федерализација.
Политичките организации биле ограничувани, печатот повторно бил ставен под притисок, а поранешните револуционери биле следени од полицијата.
Хуриетот донел краток период на јавни слободи, но не го решил македонското прашање. Наместо рамноправност на народите, младотурското раководство сè повеќе се насочувало кон создавање силна, централизирана и национално еднообразна држава.
Обновувањето на вооружената дејност
Како што се губеле надежите во легалната политичка борба, дел од поранешните револуционерни дејци повторно започнале со тајно организирање.
Четничките и организациските врски постепено биле обновувани. Се создавале нови тајни јадра, се собирало оружје и се воспоставувале контакти меѓу поранешните војводи и месните раководители.
Тодор Александров, Христо Чернопеев и други револуционерни дејци повторно се вклучиле во нелегалната работа.
Јане Сандански извесно време продолжил да верува во можноста за политичка и федералистичка борба во рамките на Царството, но и тој постепено се разочарувал од младотурскиот централизам.
До 1910 и 1911 година станало јасно дека вооруженото револуционерно движење не е трајно прекинато. Новите судири и репресии повторно ја зголемиле напнатоста во Македонија.
Младотурскиот режим и македонското прашање
Младотурската револуција формално го обновила уставниот поредок, но не го решила основното прашање за политичката иднина на Македонија.
За македонските револуционери, автономијата значела зачувување на територијалната целина на Македонија, самоуправа и заштита од поделба меѓу соседните држави.
За младотурците, пак, автономијата претставувала опасност за целоста на Османлиското Царство. Тие сметале дека Македонија мора да остане непосредно управувана од централната власт.
Оваа суштинска разлика го оневозможила трајното сојузништво меѓу младотурците и поранешните членови на ВМОРО.
Иако двете страни заеднички се спротивставиле на султанскиот апсолутизам, нивните конечни политички цели биле различни. Македонските револуционери барале самоуправа, а младотурците – обновена и централизирана империја.
Улогата на Хуриетот во историјата на ВМОРО
Хуриетот означил краток прекин на долгогодишната вооружена борба на ВМОРО.
За првпат голем број нејзини членови можеле јавно да ги изнесуваат своите политички ставови, да основаат клубови, да објавуваат весници и да учествуваат на избори.
Преминот во легалност покажал дека македонското револуционерно движење не било насочено исклучиво кон вооружена борба. Кога се појавила можност за политичко дејствување, голем број негови раководители биле подготвени да го остават оружјето и своите цели да ги застапуваат преку демократски средства.
Истовремено, периодот ги открил длабоките поделби во поранешната ВМОРО. Различните струи создале посебни политички организации и имале различни гледишта за односот кон младотурците, Бугарија и идното уредување на Македонија.
Неуспехот на легалната борба повторно ги насочил дејците кон нелегална и вооружена активност.
Патот кон Балканските војни
До 1912 година од првичниот ентузијазам речиси ништо не останало.
Младотурскиот режим не успеал да ја смири состојбата во Македонија, да ги задоволи барањата на различните народи или да го спречи мешањето на соседните држави.
Србија, Бугарија, Грција и Црна Гора ги засилиле своите воени подготовки и започнале да преговараат за создавање Балкански сојуз против Османлиското Царство.
Многу поранешни членови на ВМОРО се подготвувале повторно да учествуваат во вооружената борба, надевајќи се дека претстојната војна ќе доведе до ослободување на Македонија.
Во октомври 1912 година започнала Првата балканска војна. Со неа завршил младотурскиот период во Македонија и започнала нова историска етапа, која ќе доведе до отстранување на османлиската власт, но и до поделба на Македонија меѓу балканските држави.
Значењето на Младотурската револуција
Младотурската револуција има важно и противречно место во историјата на Македонија и на Македонската револуционерна организација.
Таа започнала во Македонија и го принудила султанот да го обнови Уставот. Биле ослободени политички затвореници, била проширена слободата на печатот и бил овозможен легален политички живот.
За кратко време се создала атмосфера на братство и заедништво меѓу различните народи и верски заедници. Четите слегле од планините, а дотогашните револуционери биле пречекувани како борци против апсолутизмот.
Меѓутоа, младотурците не ја прифатиле автономијата на Македонија. Нивната цел била зацврстување на Царството, а не создавање посебни политички области.
Кога Комитетот „Единство и напредок“ ја зацврстил својата власт, започнале ограничување на политичките организации, разоружување на населението и зајакнување на централната администрација.
Така, Хуриетот од симбол на слободата постепено се претворил во симбол на неисполнетите надежи.
Историското наследство на Хуриетот
И покрај краткотрајноста, Хуриетот оставил значајна трага во политичкиот живот на Македонија.
Тој покажал дека различните заедници можат заеднички да се спротивстават на апсолутистичкото владеење и дека вооружените дејци можат да преминат кон легална политичка борба кога постојат демократски услови.
Периодот од 1908 до 1912 година создал нова генерација политички активисти, нови весници, партии и парламентарни искуства.
Истовремено, неуспехот на уставниот систем да го реши македонското прашање го зацврстил уверувањето дека Османлиското Царство не е подготвено да дозволи вистинска автономија.
Младотурската револуција не ја уништила Македонската револуционерна организација. Таа само привремено го променила начинот на нејзиното дејствување – од нелегална и вооружена кон легална и политичка борба.
Кога младотурските ветувања останале неисполнети, револуционерната мрежа повторно започнала да се обновува.
Заклучок
Младотурската револуција од 1908 година била пречекана во Македонија со голема радост и надеж. Зборот „Хуриет“ станал симбол на очекуваната слобода, еднаквост и братство меѓу народите.
Македонските револуционерни чети слегле од планините, а дел од раководителите на ВМОРО ја замениле вооружената борба со политички клубови, весници, партии и парламентарна активност.
Јане Сандански и неговите приврзаници се обиделе да соработуваат со младотурците и да се изборат за демократско и федеративно уредување. Другите струи во поранешната ВМОРО го прифатиле уставниот поредок, но останале повнимателни и недоверливи.
Набргу станало јасно дека зад паролите за слобода и еднаквост стои политика на зачувување и централизација на Османлиското Царство. Македонија не добила автономија, политичките организации биле ограничени, а населението било подложено на разоружување и притисоци.
Поради тоа, Хуриетот претставува краток период на голема надеж, проследен со длабоко разочарување. Тој не го решил македонското прашање и не ја отстранил потребата од понатамошна борба.
Сепак, Младотурската револуција останува важен настан во историјата на ВМОРО. Таа покажала дека Организацијата била подготвена да ја прифати легалната политичка борба доколку постојат вистинска слобода, еднаквост и можност Македонија самостојно да одлучува за својата иднина.